षष्ठ मण्डल

सूक्त 20: कुत्स और दिवोदास के लिए इन्द्र की विजय

ऋषि: बार्हस्पत्यो भरद्वाजः · देवता: इन्द्रः · छन्द: त्रिष्टुप्, ७ विराट्

13 श्लोक · 20 में से 75

इस अध्याय में क्या होता है

कुत्स और दिवोदास के लिए इन्द्र की विजय

बार्हस्पत्य भरद्वाज त्रिष्टुप् में, एक विराट् मन्त्र सहित, इन्द्र के कर्म गिनाते हैं। विष्णु के साथ मिलकर उन्होंने जलों को रोकने वाले वृत्र को मारा। पणि सैकड़ों की संख्या में उनसे भाग गए। उन्होंने शुष्ण की माया तोड़ी और अपने सारथी कुत्स के लिए सूर्य जीता। श्येन की तरह वे सोम लाए और दास नमुचि का सिर तोड़ डाला। ऋजिश्वा के लिए पिप्रु के गढ़ तोड़े, पुरुकुत्स के लिए शरद के सात दुर्ग तोड़कर दासों को मारा। तुर्वश और यदु को जलों के पार सकुशल पहुँचाया, और दभीति के लिए धुनि और चुमुरि को सुला दिया। ऋषि सहस्र गुना धन माँगते हैं।

20.1

द्यौर्न य इ॑न्द्रा॒भि भूमा॒र्यस्त॒स्थौ र॒यिः शव॑सा पृ॒त्सु जना॑न् ।
तं न॑ः स॒हस्र॑भरमुर्वरा॒सां द॒द्धि सू॑नो सहसो वृत्र॒तुर॑म्

dyaurna ya indrābhi bhūmāryastasthau rayiḥ śavasā pṛtsu janān |
taṃ naḥ sahasrabharamurvarāsāṃ daddhi sūno sahaso vṛtraturam

20.2

दि॒वो न तुभ्य॒मन्वि॑न्द्र स॒त्रासु॒र्यं॑ दे॒वेभि॑र्धायि॒ विश्व॑म् ।
अहिं॒ यद्वृ॒त्रम॒पो व॑व्रि॒वांसं॒ हन्नृ॑जीषि॒न्विष्णु॑ना सचा॒नः

divo na tubhyamanvindra satrāsuryaṃ devebhirdhāyi viśvam |
ahiṃ yadvṛtramapo vavrivāṃsaṃ hannṛjīṣinviṣṇunā sacānaḥ

20.3

तूर्व॒न्नोजी॑यान्त॒वस॒स्तवी॑यान्कृ॒तब्र॒ह्मेन्द्रो॑ वृ॒द्धम॑हाः ।
राजा॑भव॒न्मधु॑नः सो॒म्यस्य॒ विश्वा॑सां॒ यत्पु॒रां द॒र्त्नुमाव॑त्

tūrvannojīyāntavasastavīyānkṛtabrahmendro vṛddhamahāḥ |
rājābhavanmadhunaḥ somyasya viśvāsāṃ yatpurāṃ dartnumāvat

20.4

श॒तैर॑पद्रन्प॒णय॑ इ॒न्द्रात्र॒ दशो॑णये क॒वये॒ऽर्कसा॑तौ ।
व॒धैः शुष्ण॑स्या॒शुष॑स्य मा॒याः पि॒त्वो नारि॑रेची॒त्किं च॒न प्र

śatairapadranpaṇaya indrātra daśoṇaye kavaye'rkasātau |
vadhaiḥ śuṣṇasyāśuṣasya māyāḥ pitvo nārirecītkiṃ cana pra

20.5

म॒हो द्रु॒हो अप॑ वि॒श्वायु॑ धायि॒ वज्र॑स्य॒ यत्पत॑ने॒ पादि॒ शुष्ण॑ः ।
उ॒रु ष स॒रथं॒ सार॑थये क॒रिन्द्र॒ः कुत्सा॑य॒ सूर्य॑स्य सा॒तौ

maho druho apa viśvāyu dhāyi vajrasya yatpatane pādi śuṣṇaḥ |
uru ṣa sarathaṃ sārathaye karindraḥ kutsāya sūryasya sātau

20.6

प्र श्ये॒नो न म॑दि॒रमं॒शुम॑स्मै॒ शिरो॑ दा॒सस्य॒ नमु॑चेर्मथा॒यन् ।
प्राव॒न्नमीं॑ सा॒प्यं स॒सन्तं॑ पृ॒णग्रा॒या समि॒षा सं स्व॒स्ति

pra śyeno na madiramaṃśumasmai śiro dāsasya namucermathāyan |
prāvannamīṃ sāpyaṃ sasantaṃ pṛṇagrāyā samiṣā saṃ svasti

20.7

वि पिप्रो॒रहि॑मायस्य दृ॒ळ्हाः पुरो॑ वज्रि॒ञ्छव॑सा॒ न द॑र्दः ।
सुदा॑म॒न्तद्रेक्णो॑ अप्रमृ॒ष्यमृ॒जिश्व॑ने दा॒त्रं दा॒शुषे॑ दाः

vi piprorahimāyasya dṛḻhāḥ puro vajriñchavasā na dardaḥ |
sudāmantadrekṇo apramṛṣyamṛjiśvane dātraṃ dāśuṣe dāḥ

20.8

स वे॑त॒सुं दश॑मायं॒ दशो॑णिं॒ तूतु॑जि॒मिन्द्र॑ः स्वभि॒ष्टिसु॑म्नः ।
आ तुग्रं॒ शश्व॒दिभं॒ द्योत॑नाय मा॒तुर्न सी॒मुप॑ सृजा इ॒यध्यै॑

sa vetasuṃ daśamāyaṃ daśoṇiṃ tūtujimindraḥ svabhiṣṭisumnaḥ |
ā tugraṃ śaśvadibhaṃ dyotanāya māturna sīmupa sṛjā iyadhyai

20.9

स ईं॒ स्पृधो॑ वनते॒ अप्र॑तीतो॒ बिभ्र॒द्वज्रं॑ वृत्र॒हणं॒ गभ॑स्तौ ।
तिष्ठ॒द्धरी॒ अध्यस्ते॑व॒ गर्ते॑ वचो॒युजा॑ वहत॒ इन्द्र॑मृ॒ष्वम्

sa īṃ spṛdho vanate apratīto bibhradvajraṃ vṛtrahaṇaṃ gabhastau |
tiṣṭhaddharī adhyasteva garte vacoyujā vahata indramṛṣvam

20.10

स॒नेम॒ तेऽव॑सा॒ नव्य॑ इन्द्र॒ प्र पू॒रव॑ः स्तवन्त ए॒ना य॒ज्ञैः ।
स॒प्त यत्पुर॒ः शर्म॒ शार॑दी॒र्दर्द्धन्दासी॑ः पुरु॒कुत्सा॑य॒ शिक्ष॑न्

sanema te'vasā navya indra pra pūravaḥ stavanta enā yajñaiḥ |
sapta yatpuraḥ śarma śāradīrdarddhandāsīḥ purukutsāya śikṣan

20.11

त्वं वृ॒ध इ॑न्द्र पू॒र्व्यो भू॑र्वरिव॒स्यन्नु॒शने॑ का॒व्याय॑ ।
परा॒ नव॑वास्त्वमनु॒देयं॑ म॒हे पि॒त्रे द॑दाथ॒ स्वं नपा॑तम्

tvaṃ vṛdha indra pūrvyo bhūrvarivasyannuśane kāvyāya |
parā navavāstvamanudeyaṃ mahe pitre dadātha svaṃ napātam

20.12

त्वं धुनि॑रिन्द्र॒ धुनि॑मतीरृ॒णोर॒पः सी॒रा न स्रव॑न्तीः ।
प्र यत्स॑मु॒द्रमति॑ शूर॒ पर्षि॑ पा॒रया॑ तु॒र्वशं॒ यदुं॑ स्व॒स्ति

tvaṃ dhunirindra dhunimatīrṛṇorapaḥ sīrā na sravantīḥ |
pra yatsamudramati śūra parṣi pārayā turvaśaṃ yaduṃ svasti

20.13

तव॑ ह॒ त्यदि॑न्द्र॒ विश्व॑मा॒जौ स॒स्तो धुनी॒चुमु॑री॒ या ह॒ सिष्व॑प् ।
दी॒दय॒दित्तुभ्यं॒ सोमे॑भिः सु॒न्वन्द॒भीति॑रि॒ध्मभृ॑तिः प॒क्थ्य१॒॑र्कैः

tava ha tyadindra viśvamājau sasto dhunīcumurī yā ha siṣvap |
dīdayadittubhyaṃ somebhiḥ sunvandabhītiridhmabhṛtiḥ pakthyarkaiḥ

पाठ का स्रोत: Wikisource · CC BY-SA 4.0 (Wikisource transcription of a public-domain text)