पञ्चम मण्डल

सूक्त 46: धुरी में जुते ऋषि का सर्वदेव आवाहन

ऋषि: प्रतिक्षत्र आत्रेयः · देवता: विश्वे देवाः, ७-८ देवपत्न्यः · छन्द: जगती, २,८ त्रिष्टुप्

8 श्लोक · 46 में से 87

इस अध्याय में क्या होता है

धुरी में जुते ऋषि का सर्वदेव आवाहन

प्रतिक्षत्र आत्रेय जगती छन्द में बोलते हैं, दो मन्त्र त्रिष्टुप् में हैं। आरम्भ एक सुन्दर उपमा से होता है: जानकार घोड़े की तरह मैंने स्वयं को धुरी में जोत लिया है, पार ले जाने वाला यह भार खींचता हूँ और छूटना नहीं चाहता। फिर वे रक्षा के लिए देवों की लम्बी पंक्ति बुलाते हैं: अग्नि, इन्द्र, वरुण, मित्र, मरुद्गण, विष्णु, अश्विनीकुमार, रुद्र, पूषा, भग, सरस्वती, बृहस्पति, सविता, अदिति, पर्वत और नदियाँ। अन्तिम दो मन्त्रों में इन्द्राणी, अग्नायी, अश्विनी, रोदसी और वरुणानी आदि देवपत्नियों से शरण माँगी गई है।

46.1

हयो॒ न वि॒द्वाँ अ॑युजि स्व॒यं धु॒रि तां व॑हामि प्र॒तर॑णीमव॒स्युव॑म् ।
नास्या॑ वश्मि वि॒मुचं॒ नावृतं॒ पुन॑र्वि॒द्वान्प॒थः पु॑रए॒त ऋ॒जु ने॑षति

hayo na vidvām̐ ayuji svayaṃ dhuri tāṃ vahāmi prataraṇīmavasyuvam |
nāsyā vaśmi vimucaṃ nāvṛtaṃ punarvidvānpathaḥ puraeta ṛju neṣati

46.2

अग्न॒ इन्द्र॒ वरु॑ण॒ मित्र॒ देवा॒ः शर्ध॒ः प्र य॑न्त॒ मारु॑तो॒त वि॑ष्णो ।
उ॒भा नास॑त्या रु॒द्रो अध॒ ग्नाः पू॒षा भग॒ः सर॑स्वती जुषन्त

agna indra varuṇa mitra devāḥ śardhaḥ pra yanta mārutota viṣṇo |
ubhā nāsatyā rudro adha gnāḥ pūṣā bhagaḥ sarasvatī juṣanta

46.3

इ॒न्द्रा॒ग्नी मि॒त्रावरु॒णादि॑तिं॒ स्व॑ः पृथि॒वीं द्यां म॒रुत॒ः पर्व॑ताँ अ॒पः ।
हु॒वे विष्णुं॑ पू॒षणं॒ ब्रह्म॑ण॒स्पतिं॒ भगं॒ नु शंसं॑ सवि॒तार॑मू॒तये॑

indrāgnī mitrāvaruṇāditiṃ svaḥ pṛthivīṃ dyāṃ marutaḥ parvatām̐ apaḥ |
huve viṣṇuṃ pūṣaṇaṃ brahmaṇaspatiṃ bhagaṃ nu śaṃsaṃ savitāramūtaye

46.4

उ॒त नो॒ विष्णु॑रु॒त वातो॑ अ॒स्रिधो॑ द्रविणो॒दा उ॒त सोमो॒ मय॑स्करत् ।
उ॒त ऋ॒भव॑ उ॒त रा॒ये नो॑ अ॒श्विनो॒त त्वष्टो॒त विभ्वानु॑ मंसते

uta no viṣṇuruta vāto asridho draviṇodā uta somo mayaskarat |
uta ṛbhava uta rāye no aśvinota tvaṣṭota vibhvānu maṃsate

46.5

उ॒त त्यन्नो॒ मारु॑तं॒ शर्ध॒ आ ग॑मद्दिविक्ष॒यं य॑ज॒तं ब॒र्हिरा॒सदे॑ ।
बृह॒स्पति॒ः शर्म॑ पू॒षोत नो॑ यमद्वरू॒थ्यं१॒॑ वरु॑णो मि॒त्रो अ॑र्य॒मा

uta tyanno mārutaṃ śardha ā gamaddivikṣayaṃ yajataṃ barhirāsade |
bṛhaspatiḥ śarma pūṣota no yamadvarūthyaṃ varuṇo mitro aryamā

46.6

उ॒त त्ये न॒ः पर्व॑तासः सुश॒स्तय॑ः सुदी॒तयो॑ न॒द्य१॒॑स्त्राम॑णे भुवन् ।
भगो॑ विभ॒क्ता शव॒साव॒सा ग॑मदुरु॒व्यचा॒ अदि॑तिः श्रोतु मे॒ हव॑म्

uta tye naḥ parvatāsaḥ suśastayaḥ sudītayo nadyastrāmaṇe bhuvan |
bhago vibhaktā śavasāvasā gamaduruvyacā aditiḥ śrotu me havam

46.7

दे॒वानां॒ पत्नी॑रुश॒तीर॑वन्तु न॒ः प्राव॑न्तु नस्तु॒जये॒ वाज॑सातये ।
याः पार्थि॑वासो॒ या अ॒पामपि॑ व्र॒ते ता नो॑ देवीः सुहवा॒ः शर्म॑ यच्छत

devānāṃ patnīruśatīravantu naḥ prāvantu nastujaye vājasātaye |
yāḥ pārthivāso yā apāmapi vrate tā no devīḥ suhavāḥ śarma yacchata

46.8

उ॒त ग्ना व्य॑न्तु दे॒वप॑त्नीरिन्द्रा॒ण्य१॒॑ग्नाय्य॒श्विनी॒ राट् ।
आ रोद॑सी वरुणा॒नी शृ॑णोतु॒ व्यन्तु॑ दे॒वीर्य ऋ॒तुर्जनी॑नाम्

uta gnā vyantu devapatnīrindrāṇyagnāyyaśvinī rāṭ |
ā rodasī varuṇānī śṛṇotu vyantu devīrya ṛturjanīnām

पाठ का स्रोत: Wikisource · CC BY-SA 4.0 (Wikisource transcription of a public-domain text)