चतुर्थ मण्डल

सूक्त 50: बृहस्पति ने गर्जना से वल तोड़ा

ऋषि: वामदेवो गौतमः · देवता: बृहस्पतिः, १०-११ इन्द्राबृहस्पती · छन्द: त्रिष्टुप्, १० जगती

11 श्लोक · 50 में से 58

इस अध्याय में क्या होता है

बृहस्पति ने गर्जना से वल तोड़ा

वामदेव गौतम त्रिष्टुप् छन्द में बृहस्पति की स्तुति करते हैं, अन्तिम दो मन्त्र इन्द्र और बृहस्पति को। तीन स्थानों में रहने वाले बृहस्पति ने अपनी गर्जना से पृथ्वी के छोर अलग थामे। महान प्रकाश के परम व्योम में पहले जन्मे, सात मुख और सात किरणों वाले, उन्होंने अन्धकार उड़ा दिया। अपने गाते गण के साथ गर्जना से उन्होंने वल को तोड़ा और रम्भाती गायें निकालीं। फिर राजधर्म का उपदेश: जो राजा बृहस्पति का सम्मान करे और जिसके राज्य में ब्राह्मण आगे चले, वह सुरक्षित रहता है, प्रजा उसे नमन करती है और देव उसकी रक्षा करते हैं। इन्द्र और बृहस्पति से सोम पीकर आशीर्वाद देने की प्रार्थना है।

50.1

यस्त॒स्तम्भ॒ सह॑सा॒ वि ज्मो अन्ता॒न्बृह॒स्पति॑स्त्रिषध॒स्थो रवे॑ण ।
तं प्र॒त्नास॒ ऋष॑यो॒ दीध्या॑नाः पु॒रो विप्रा॑ दधिरे म॒न्द्रजि॑ह्वम्

yastastambha sahasā vi jmo antānbṛhaspatistriṣadhastho raveṇa |
taṃ pratnāsa ṛṣayo dīdhyānāḥ puro viprā dadhire mandrajihvam

50.2

धु॒नेत॑यः सुप्रके॒तं मद॑न्तो॒ बृह॑स्पते अ॒भि ये न॑स्तत॒स्रे ।
पृष॑न्तं सृ॒प्रमद॑ब्धमू॒र्वं बृह॑स्पते॒ रक्ष॑तादस्य॒ योनि॑म्

dhunetayaḥ supraketaṃ madanto bṛhaspate abhi ye nastatasre |
pṛṣantaṃ sṛpramadabdhamūrvaṃ bṛhaspate rakṣatādasya yonim

50.3

बृह॑स्पते॒ या प॑र॒मा प॑रा॒वदत॒ आ त॑ ऋत॒स्पृशो॒ नि षे॑दुः ।
तुभ्यं॑ खा॒ता अ॑व॒ता अद्रि॑दुग्धा॒ मध्व॑ः श्चोतन्त्य॒भितो॑ विर॒प्शम्

bṛhaspate yā paramā parāvadata ā ta ṛtaspṛśo ni ṣeduḥ |
tubhyaṃ khātā avatā adridugdhā madhvaḥ ścotantyabhito virapśam

50.4

बृह॒स्पति॑ः प्रथ॒मं जाय॑मानो म॒हो ज्योति॑षः पर॒मे व्यो॑मन् ।
स॒प्तास्य॑स्तुविजा॒तो रवे॑ण॒ वि स॒प्तर॑श्मिरधम॒त्तमां॑सि

bṛhaspatiḥ prathamaṃ jāyamāno maho jyotiṣaḥ parame vyoman |
saptāsyastuvijāto raveṇa vi saptaraśmiradhamattamāṃsi

50.5

स सु॒ष्टुभा॒ स ऋक्व॑ता ग॒णेन॑ व॒लं रु॑रोज फलि॒गं रवे॑ण ।
बृह॒स्पति॑रु॒स्रिया॑ हव्य॒सूद॒ः कनि॑क्रद॒द्वाव॑शती॒रुदा॑जत्

sa suṣṭubhā sa ṛkvatā gaṇena valaṃ ruroja phaligaṃ raveṇa |
bṛhaspatirusriyā havyasūdaḥ kanikradadvāvaśatīrudājat

50.6

ए॒वा पि॒त्रे वि॒श्वदे॑वाय॒ वृष्णे॑ य॒ज्ञैर्वि॑धेम॒ नम॑सा ह॒विर्भि॑ः ।
बृह॑स्पते सुप्र॒जा वी॒रव॑न्तो व॒यं स्या॑म॒ पत॑यो रयी॒णाम्

evā pitre viśvadevāya vṛṣṇe yajñairvidhema namasā havirbhiḥ |
bṛhaspate suprajā vīravanto vayaṃ syāma patayo rayīṇām

50.7

स इद्राजा॒ प्रति॑जन्यानि॒ विश्वा॒ शुष्मे॑ण तस्थाव॒भि वी॒र्ये॑ण ।
बृह॒स्पतिं॒ यः सुभृ॑तं बि॒भर्ति॑ वल्गू॒यति॒ वन्द॑ते पूर्व॒भाज॑म्

sa idrājā pratijanyāni viśvā śuṣmeṇa tasthāvabhi vīryeṇa |
bṛhaspatiṃ yaḥ subhṛtaṃ bibharti valgūyati vandate pūrvabhājam

50.8

स इत्क्षे॑ति॒ सुधि॑त॒ ओक॑सि॒ स्वे तस्मा॒ इळा॑ पिन्वते विश्व॒दानी॑म् ।
तस्मै॒ विश॑ः स्व॒यमे॒वा न॑मन्ते॒ यस्मि॑न्ब्र॒ह्मा राज॑नि॒ पूर्व॒ एति॑

sa itkṣeti sudhita okasi sve tasmā iḻā pinvate viśvadānīm |
tasmai viśaḥ svayamevā namante yasminbrahmā rājani pūrva eti

50.9

अप्र॑तीतो जयति॒ सं धना॑नि॒ प्रति॑जन्यान्यु॒त या सज॑न्या ।
अ॒व॒स्यवे॒ यो वरि॑वः कृ॒णोति॑ ब्र॒ह्मणे॒ राजा॒ तम॑वन्ति दे॒वाः

apratīto jayati saṃ dhanāni pratijanyānyuta yā sajanyā |
avasyave yo varivaḥ kṛṇoti brahmaṇe rājā tamavanti devāḥ

50.10

इन्द्र॑श्च॒ सोमं॑ पिबतं बृहस्पते॒ऽस्मिन्य॒ज्ञे म॑न्दसा॒ना वृ॑षण्वसू ।
आ वां॑ विश॒न्त्विन्द॑वः स्वा॒भुवो॒ऽस्मे र॒यिं सर्व॑वीरं॒ नि य॑च्छतम्

indraśca somaṃ pibataṃ bṛhaspate'sminyajñe mandasānā vṛṣaṇvasū |
ā vāṃ viśantvindavaḥ svābhuvo'sme rayiṃ sarvavīraṃ ni yacchatam

50.11

बृह॑स्पत इन्द्र॒ वर्ध॑तं न॒ः सचा॒ सा वां॑ सुम॒तिर्भू॑त्व॒स्मे ।
अ॒वि॒ष्टं धियो॑ जिगृ॒तं पुरं॑धीर्जज॒स्तम॒र्यो व॒नुषा॒मरा॑तीः

bṛhaspata indra vardhataṃ naḥ sacā sā vāṃ sumatirbhūtvasme |
aviṣṭaṃ dhiyo jigṛtaṃ puraṃdhīrjajastamaryo vanuṣāmarātīḥ

पाठ का स्रोत: Wikisource · CC BY-SA 4.0 (Wikisource transcription of a public-domain text)