चतुर्थ मण्डल

सूक्त 17: इन्द्र के जन्म पर द्युलोक और पृथ्वी काँपे

ऋषि: वामदेवो गौतमः · देवता: इन्द्रः · छन्द: त्रिष्टुप्,१५ एकपदा विराट्

21 श्लोक · 17 में से 58

इस अध्याय में क्या होता है

इन्द्र के जन्म पर द्युलोक और पृथ्वी काँपे

वामदेव गौतम त्रिष्टुप् छन्द में इन्द्र की स्तुति करते हैं। पृथ्वी और द्युलोक ने उन्हें क्षत्र दिया; उन्होंने वृत्र को मारा और नाग द्वारा निगली नदियों को छोड़ा। उनके जन्म पर द्युलोक हिला और उनके क्रोध के भय से भूमि काँपी, पर्वत कराहे और जल दौड़े। उनके पिता द्यौ ने ऐसे पुत्र को पाकर स्वयं को धन्य माना। अकेले इन्द्र भूमि को हिलाते हैं; वे प्रजाओं के राजा और धन के दाता हैं। वे माता के और पिता के कितने ऋणी हैं? उन्होंने सूर्य का चक्र रोका और एतश को थामा। गायें और घोड़े चाहने वाले विप्र उन्हें कुएँ के डोल की तरह खींचते हैं।

17.1

त्वं म॒हाँ इ॑न्द्र॒ तुभ्यं॑ ह॒ क्षा अनु॑ क्ष॒त्रं मं॒हना॑ मन्यत॒ द्यौः ।
त्वं वृ॒त्रं शव॑सा जघ॒न्वान्सृ॒जः सिन्धूँ॒रहि॑ना जग्रसा॒नान्

tvaṃ mahām̐ indra tubhyaṃ ha kṣā anu kṣatraṃ maṃhanā manyata dyauḥ |
tvaṃ vṛtraṃ śavasā jaghanvānsṛjaḥ sindhūm̐rahinā jagrasānān

17.2

तव॑ त्वि॒षो जनि॑मन्रेजत॒ द्यौ रेज॒द्भूमि॑र्भि॒यसा॒ स्वस्य॑ म॒न्योः ।
ऋ॒घा॒यन्त॑ सु॒भ्व१॒॑ः पर्व॑तास॒ आर्द॒न्धन्वा॑नि स॒रय॑न्त॒ आप॑ः

tava tviṣo janimanrejata dyau rejadbhūmirbhiyasā svasya manyoḥ |
ṛghāyanta subhvaḥ parvatāsa ārdandhanvāni sarayanta āpaḥ

17.3

भि॒नद्गि॒रिं शव॑सा॒ वज्र॑मि॒ष्णन्ना॑विष्कृण्वा॒नः स॑हसा॒न ओज॑ः ।
वधी॑द्वृ॒त्रं वज्रे॑ण मन्दसा॒नः सर॒न्नापो॒ जव॑सा ह॒तवृ॑ष्णीः

bhinadgiriṃ śavasā vajramiṣṇannāviṣkṛṇvānaḥ sahasāna ojaḥ |
vadhīdvṛtraṃ vajreṇa mandasānaḥ sarannāpo javasā hatavṛṣṇīḥ

17.4

सु॒वीर॑स्ते जनि॒ता म॑न्यत॒ द्यौरिन्द्र॑स्य क॒र्ता स्वप॑स्तमो भूत् ।
य ईं॑ ज॒जान॑ स्व॒र्यं॑ सु॒वज्र॒मन॑पच्युतं॒ सद॑सो॒ न भूम॑

suvīraste janitā manyata dyaurindrasya kartā svapastamo bhūt |
ya īṃ jajāna svaryaṃ suvajramanapacyutaṃ sadaso na bhūma

17.5

य एक॑ इच्च्या॒वय॑ति॒ प्र भूमा॒ राजा॑ कृष्टी॒नां पु॑रुहू॒त इन्द्र॑ः ।
स॒त्यमे॑न॒मनु॒ विश्वे॑ मदन्ति रा॒तिं दे॒वस्य॑ गृण॒तो म॒घोन॑ः

ya eka iccyāvayati pra bhūmā rājā kṛṣṭīnāṃ puruhūta indraḥ |
satyamenamanu viśve madanti rātiṃ devasya gṛṇato maghonaḥ

17.6

स॒त्रा सोमा॑ अभवन्नस्य॒ विश्वे॑ स॒त्रा मदा॑सो बृह॒तो मदि॑ष्ठाः ।
स॒त्राभ॑वो॒ वसु॑पति॒र्वसू॑नां॒ दत्रे॒ विश्वा॑ अधिथा इन्द्र कृ॒ष्टीः

satrā somā abhavannasya viśve satrā madāso bṛhato madiṣṭhāḥ |
satrābhavo vasupatirvasūnāṃ datre viśvā adhithā indra kṛṣṭīḥ

17.7

त्वमध॑ प्रथ॒मं जाय॑मा॒नोऽमे॒ विश्वा॑ अधिथा इन्द्र कृ॒ष्टीः ।
त्वं प्रति॑ प्र॒वत॑ आ॒शया॑न॒महिं॒ वज्रे॑ण मघव॒न्वि वृ॑श्चः

tvamadha prathamaṃ jāyamāno'me viśvā adhithā indra kṛṣṭīḥ |
tvaṃ prati pravata āśayānamahiṃ vajreṇa maghavanvi vṛścaḥ

17.8

स॒त्रा॒हणं॒ दाधृ॑षिं॒ तुम्र॒मिन्द्रं॑ म॒हाम॑पा॒रं वृ॑ष॒भं सु॒वज्र॑म् ।
हन्ता॒ यो वृ॒त्रं सनि॑तो॒त वाजं॒ दाता॑ म॒घानि॑ म॒घवा॑ सु॒राधा॑ः

satrāhaṇaṃ dādhṛṣiṃ tumramindraṃ mahāmapāraṃ vṛṣabhaṃ suvajram |
hantā yo vṛtraṃ sanitota vājaṃ dātā maghāni maghavā surādhāḥ

17.9

अ॒यं वृत॑श्चातयते समी॒चीर्य आ॒जिषु॑ म॒घवा॑ शृ॒ण्व एक॑ः ।
अ॒यं वाजं॑ भरति॒ यं स॒नोत्य॒स्य प्रि॒यास॑ः स॒ख्ये स्या॑म

ayaṃ vṛtaścātayate samīcīrya ājiṣu maghavā śṛṇva ekaḥ |
ayaṃ vājaṃ bharati yaṃ sanotyasya priyāsaḥ sakhye syāma

17.10

अ॒यं शृ॑ण्वे॒ अध॒ जय॑न्नु॒त घ्नन्न॒यमु॒त प्र कृ॑णुते यु॒धा गाः ।
य॒दा स॒त्यं कृ॑णु॒ते म॒न्युमिन्द्रो॒ विश्वं॑ दृ॒ळ्हं भ॑यत॒ एज॑दस्मात्

ayaṃ śṛṇve adha jayannuta ghnannayamuta pra kṛṇute yudhā gāḥ |
yadā satyaṃ kṛṇute manyumindro viśvaṃ dṛḻhaṃ bhayata ejadasmāt

17.11

समिन्द्रो॒ गा अ॑जय॒त्सं हिर॑ण्या॒ सम॑श्वि॒या म॒घवा॒ यो ह॑ पू॒र्वीः ।
ए॒भिर्नृभि॒र्नृत॑मो अस्य शा॒कै रा॒यो वि॑भ॒क्ता स॑म्भ॒रश्च॒ वस्व॑ः

samindro gā ajayatsaṃ hiraṇyā samaśviyā maghavā yo ha pūrvīḥ |
ebhirnṛbhirnṛtamo asya śākai rāyo vibhaktā sambharaśca vasvaḥ

17.12

किय॑त्स्वि॒दिन्द्रो॒ अध्ये॑ति मा॒तुः किय॑त्पि॒तुर्ज॑नि॒तुर्यो ज॒जान॑ ।
यो अ॑स्य॒ शुष्मं॑ मुहु॒कैरिय॑र्ति॒ वातो॒ न जू॒तः स्त॒नय॑द्भिर॒भ्रैः

kiyatsvidindro adhyeti mātuḥ kiyatpiturjanituryo jajāna |
yo asya śuṣmaṃ muhukairiyarti vāto na jūtaḥ stanayadbhirabhraiḥ

17.13

क्षि॒यन्तं॑ त्व॒मक्षि॑यन्तं कृणो॒तीय॑र्ति रे॒णुं म॒घवा॑ स॒मोह॑म् ।
वि॒भ॒ञ्ज॒नुर॒शनि॑माँ इव॒ द्यौरु॒त स्तो॒तारं॑ म॒घवा॒ वसौ॑ धात्

kṣiyantaṃ tvamakṣiyantaṃ kṛṇotīyarti reṇuṃ maghavā samoham |
vibhañjanuraśanimām̐ iva dyauruta stotāraṃ maghavā vasau dhāt

17.14

अ॒यं च॒क्रमि॑षण॒त्सूर्य॑स्य॒ न्येत॑शं रीरमत्ससृमा॒णम् ।
आ कृ॒ष्ण ईं॑ जुहुरा॒णो जि॑घर्ति त्व॒चो बु॒ध्ने रज॑सो अ॒स्य योनौ॑

ayaṃ cakramiṣaṇatsūryasya nyetaśaṃ rīramatsasṛmāṇam |
ā kṛṣṇa īṃ juhurāṇo jigharti tvaco budhne rajaso asya yonau

17.15

असि॑क्न्यां॒ यज॑मानो॒ न होता॑

asiknyāṃ yajamāno na hotā

17.16

ग॒व्यन्त॒ इन्द्रं॑ स॒ख्याय॒ विप्रा॑ अश्वा॒यन्तो॒ वृष॑णं वा॒जय॑न्तः ।
ज॒नी॒यन्तो॑ जनि॒दामक्षि॑तोति॒मा च्या॑वयामोऽव॒ते न कोश॑म्

gavyanta indraṃ sakhyāya viprā aśvāyanto vṛṣaṇaṃ vājayantaḥ |
janīyanto janidāmakṣitotimā cyāvayāmo'vate na kośam

17.17

त्रा॒ता नो॑ बोधि॒ ददृ॑शान आ॒पिर॑भिख्या॒ता म॑र्डि॒ता सो॒म्याना॑म् ।
सखा॑ पि॒ता पि॒तृत॑मः पितॄ॒णां कर्ते॑मु लो॒कमु॑श॒ते व॑यो॒धाः

trātā no bodhi dadṛśāna āpirabhikhyātā marḍitā somyānām |
sakhā pitā pitṛtamaḥ pitṝṇāṃ kartemu lokamuśate vayodhāḥ

17.18

स॒खी॒य॒ताम॑वि॒ता बो॑धि॒ सखा॑ गृणा॒न इ॑न्द्र स्तुव॒ते वयो॑ धाः ।
व॒यं ह्या ते॑ चकृ॒मा स॒बाध॑ आ॒भिः शमी॑भिर्म॒हय॑न्त इन्द्र

sakhīyatāmavitā bodhi sakhā gṛṇāna indra stuvate vayo dhāḥ |
vayaṃ hyā te cakṛmā sabādha ābhiḥ śamībhirmahayanta indra

17.19

स्तु॒त इन्द्रो॑ म॒घवा॒ यद्ध॑ वृ॒त्रा भूरी॒ण्येको॑ अप्र॒तीनि॑ हन्ति ।
अ॒स्य प्रि॒यो ज॑रि॒ता यस्य॒ शर्म॒न्नकि॑र्दे॒वा वा॒रय॑न्ते॒ न मर्ता॑ः

stuta indro maghavā yaddha vṛtrā bhūrīṇyeko apratīni hanti |
asya priyo jaritā yasya śarmannakirdevā vārayante na martāḥ

17.20

ए॒वा न॒ इन्द्रो॑ म॒घवा॑ विर॒प्शी कर॑त्स॒त्या च॑र्षणी॒धृद॑न॒र्वा ।
त्वं राजा॑ ज॒नुषां॑ धेह्य॒स्मे अधि॒ श्रवो॒ माहि॑नं॒ यज्ज॑रि॒त्रे

evā na indro maghavā virapśī karatsatyā carṣaṇīdhṛdanarvā |
tvaṃ rājā januṣāṃ dhehyasme adhi śravo māhinaṃ yajjaritre

17.21

नू ष्टु॒त इ॑न्द्र॒ नू गृ॑णा॒न इषं॑ जरि॒त्रे न॒द्यो॒३॒॑ न पी॑पेः ।
अका॑रि ते हरिवो॒ ब्रह्म॒ नव्यं॑ धि॒या स्या॑म र॒थ्य॑ः सदा॒साः

nū ṣṭuta indra nū gṛṇāna iṣaṃ jaritre nadyo na pīpeḥ |
akāri te harivo brahma navyaṃ dhiyā syāma rathyaḥ sadāsāḥ

पाठ का स्रोत: Wikisource · CC BY-SA 4.0 (Wikisource transcription of a public-domain text)