तृतीय मण्डल

सूक्त 30: द्युलोक को थामने वाले इन्द्र

ऋषि: गाथिनो विश्वामित्रः · देवता: इन्द्रः · छन्द: त्रिष्टुप्

22 श्लोक · 30 में से 62

इस अध्याय में क्या होता है

द्युलोक को थामने वाले इन्द्र

इन्द्र के प्रति विश्वामित्र का लम्बा त्रिष्टुप् सूक्त। सोमप्रेमी मित्र उसके लिए सोम निचोड़ते हैं और लोगों की निन्दा सहते हैं, क्योंकि उसके बिना कोई ज्ञानी नहीं। अकेले वह अचल को हिलाता है और वृत्र को मारता है; द्युलोक, पृथ्वी और पर्वत उसके व्रत में स्थिर खड़े हैं। उसने बिना पैर वाले वृत्र को कुचला, पृथ्वी फैलाई, द्युलोक थामा और जल छोड़े। गौओं का बाड़ा वल प्रहार से पहले ही डरकर खुल गया। इन्द्र ने कच्ची गाय में पका दूध रखा। ऋषि राक्षसों को जड़ से उखाड़ने की प्रार्थना करते हैं, और अन्त युद्ध में इन्द्र को पुकारने वाली टेक से होता है।

30.1

इ॒च्छन्ति॑ त्वा सो॒म्यास॒ः सखा॑यः सु॒न्वन्ति॒ सोमं॒ दध॑ति॒ प्रयां॑सि ।
तिति॑क्षन्ते अ॒भिश॑स्तिं॒ जना॑ना॒मिन्द्र॒ त्वदा कश्च॒न हि प्र॑के॒तः

icchanti tvā somyāsaḥ sakhāyaḥ sunvanti somaṃ dadhati prayāṃsi |
titikṣante abhiśastiṃ janānāmindra tvadā kaścana hi praketaḥ

30.2

न ते॑ दू॒रे प॑र॒मा चि॒द्रजां॒स्या तु प्र या॑हि हरिवो॒ हरि॑भ्याम् ।
स्थि॒राय॒ वृष्णे॒ सव॑ना कृ॒तेमा यु॒क्ता ग्रावा॑णः समिधा॒ने अ॒ग्नौ

na te dūre paramā cidrajāṃsyā tu pra yāhi harivo haribhyām |
sthirāya vṛṣṇe savanā kṛtemā yuktā grāvāṇaḥ samidhāne agnau

30.3

इन्द्र॑ः सु॒शिप्रो॑ म॒घवा॒ तरु॑त्रो म॒हाव्रा॑तस्तुविकू॒र्मिरृघा॑वान् ।
यदु॒ग्रो धा बा॑धि॒तो मर्त्ये॑षु॒ क्व१॒॑ त्या ते॑ वृषभ वी॒र्या॑णि

indraḥ suśipro maghavā tarutro mahāvrātastuvikūrmirṛghāvān |
yadugro dhā bādhito martyeṣu kva tyā te vṛṣabha vīryāṇi

30.4

त्वं हि ष्मा॑ च्या॒वय॒न्नच्यु॑ता॒न्येको॑ वृ॒त्रा चर॑सि॒ जिघ्न॑मानः ।
तव॒ द्यावा॑पृथि॒वी पर्व॑ता॒सोऽनु॑ व्र॒ताय॒ निमि॑तेव तस्थुः

tvaṃ hi ṣmā cyāvayannacyutānyeko vṛtrā carasi jighnamānaḥ |
tava dyāvāpṛthivī parvatāso'nu vratāya nimiteva tasthuḥ

30.5

उ॒ताभ॑ये पुरुहूत॒ श्रवो॑भि॒रेको॑ दृ॒ळ्हम॑वदो वृत्र॒हा सन् ।
इ॒मे चि॑दिन्द्र॒ रोद॑सी अपा॒रे यत्सं॑गृ॒भ्णा म॑घवन्का॒शिरित्ते॑

utābhaye puruhūta śravobhireko dṛḻhamavado vṛtrahā san |
ime cidindra rodasī apāre yatsaṃgṛbhṇā maghavankāśiritte

30.6

प्र सू त॑ इन्द्र प्र॒वता॒ हरि॑भ्यां॒ प्र ते॒ वज्र॑ः प्रमृ॒णन्ने॑तु॒ शत्रू॑न् ।
ज॒हि प्र॑ती॒चो अ॑नू॒चः परा॑चो॒ विश्वं॑ स॒त्यं कृ॑णुहि वि॒ष्टम॑स्तु

pra sū ta indra pravatā haribhyāṃ pra te vajraḥ pramṛṇannetu śatrūn |
jahi pratīco anūcaḥ parāco viśvaṃ satyaṃ kṛṇuhi viṣṭamastu

30.7

यस्मै॒ धायु॒रद॑धा॒ मर्त्या॒याभ॑क्तं चिद्भजते गे॒ह्यं१॒॑ सः ।
भ॒द्रा त॑ इन्द्र सुम॒तिर्घृ॒ताची॑ स॒हस्र॑दाना पुरुहूत रा॒तिः

yasmai dhāyuradadhā martyāyābhaktaṃ cidbhajate gehyaṃ saḥ |
bhadrā ta indra sumatirghṛtācī sahasradānā puruhūta rātiḥ

30.8

स॒हदा॑नुं पुरुहूत क्षि॒यन्त॑मह॒स्तमि॑न्द्र॒ सं पि॑ण॒क्कुणा॑रुम् ।
अ॒भि वृ॒त्रं वर्ध॑मानं॒ पिया॑रुम॒पाद॑मिन्द्र त॒वसा॑ जघन्थ

sahadānuṃ puruhūta kṣiyantamahastamindra saṃ piṇakkuṇārum |
abhi vṛtraṃ vardhamānaṃ piyārumapādamindra tavasā jaghantha

30.9

नि सा॑म॒नामि॑षि॒रामि॑न्द्र॒ भूमिं॑ म॒हीम॑पा॒रां सद॑ने ससत्थ ।
अस्त॑भ्ना॒द्द्यां वृ॑ष॒भो अ॒न्तरि॑क्ष॒मर्ष॒न्त्वाप॒स्त्वये॒ह प्रसू॑ताः

ni sāmanāmiṣirāmindra bhūmiṃ mahīmapārāṃ sadane sasattha |
astabhnāddyāṃ vṛṣabho antarikṣamarṣantvāpastvayeha prasūtāḥ

30.10

अ॒ला॒तृ॒णो व॒ल इ॑न्द्र व्र॒जो गोः पु॒रा हन्तो॒र्भय॑मानो॒ व्या॑र ।
सु॒गान्प॒थो अ॑कृणोन्नि॒रजे॒ गाः प्राव॒न्वाणी॑ः पुरुहू॒तं धम॑न्तीः

alātṛṇo vala indra vrajo goḥ purā hantorbhayamāno vyāra |
sugānpatho akṛṇonniraje gāḥ prāvanvāṇīḥ puruhūtaṃ dhamantīḥ

30.11

एको॒ द्वे वसु॑मती समी॒ची इन्द्र॒ आ प॑प्रौ पृथि॒वीमु॒त द्याम् ।
उ॒तान्तरि॑क्षाद॒भि न॑ः समी॒क इ॒षो र॒थीः स॒युज॑ः शूर॒ वाजा॑न्

eko dve vasumatī samīcī indra ā paprau pṛthivīmuta dyām |
utāntarikṣādabhi naḥ samīka iṣo rathīḥ sayujaḥ śūra vājān

30.12

दिश॒ः सूर्यो॒ न मि॑नाति॒ प्रदि॑ष्टा दि॒वेदि॑वे॒ हर्य॑श्वप्रसूताः ।
सं यदान॒ळध्व॑न॒ आदिदश्वै॑र्वि॒मोच॑नं कृणुते॒ तत्त्व॑स्य

diśaḥ sūryo na mināti pradiṣṭā divedive haryaśvaprasūtāḥ |
saṃ yadānaḻadhvana ādidaśvairvimocanaṃ kṛṇute tattvasya

30.13

दिदृ॑क्षन्त उ॒षसो॒ याम॑न्न॒क्तोर्वि॒वस्व॑त्या॒ महि॑ चि॒त्रमनी॑कम् ।
विश्वे॑ जानन्ति महि॒ना यदागा॒दिन्द्र॑स्य॒ कर्म॒ सुकृ॑ता पु॒रूणि॑

didṛkṣanta uṣaso yāmannaktorvivasvatyā mahi citramanīkam |
viśve jānanti mahinā yadāgādindrasya karma sukṛtā purūṇi

30.14

महि॒ ज्योति॒र्निहि॑तं व॒क्षणा॑स्वा॒मा प॒क्वं च॑रति॒ बिभ्र॑ती॒ गौः ।
विश्वं॒ स्वाद्म॒ सम्भृ॑तमु॒स्रिया॑यां॒ यत्सी॒मिन्द्रो॒ अद॑धा॒द्भोज॑नाय

mahi jyotirnihitaṃ vakṣaṇāsvāmā pakvaṃ carati bibhratī gauḥ |
viśvaṃ svādma sambhṛtamusriyāyāṃ yatsīmindro adadhādbhojanāya

30.15

इन्द्र॒ दृह्य॑ यामको॒शा अ॑भूवन्य॒ज्ञाय॑ शिक्ष गृण॒ते सखि॑भ्यः ।
दु॒र्मा॒यवो॑ दु॒रेवा॒ मर्त्या॑सो निष॒ङ्गिणो॑ रि॒पवो॒ हन्त्वा॑सः

indra dṛhya yāmakośā abhūvanyajñāya śikṣa gṛṇate sakhibhyaḥ |
durmāyavo durevā martyāso niṣaṅgiṇo ripavo hantvāsaḥ

30.16

सं घोष॑ः शृण्वेऽव॒मैर॒मित्रै॑र्ज॒ही न्ये॑ष्व॒शनिं॒ तपि॑ष्ठाम् ।
वृ॒श्चेम॒धस्ता॒द्वि रु॑जा॒ सह॑स्व ज॒हि रक्षो॑ मघवन्र॒न्धय॑स्व

saṃ ghoṣaḥ śṛṇve'vamairamitrairjahī nyeṣvaśaniṃ tapiṣṭhām |
vṛścemadhastādvi rujā sahasva jahi rakṣo maghavanrandhayasva

30.17

उद्वृ॑ह॒ रक्ष॑ः स॒हमू॑लमिन्द्र वृ॒श्चा मध्यं॒ प्रत्यग्रं॑ शृणीहि ।
आ कीव॑तः सल॒लूकं॑ चकर्थ ब्रह्म॒द्विषे॒ तपु॑षिं हे॒तिम॑स्य

udvṛha rakṣaḥ sahamūlamindra vṛścā madhyaṃ pratyagraṃ śṛṇīhi |
ā kīvataḥ salalūkaṃ cakartha brahmadviṣe tapuṣiṃ hetimasya

30.18

स्व॒स्तये॑ वा॒जिभि॑श्च प्रणेत॒ः सं यन्म॒हीरिष॑ आ॒सत्सि॑ पू॒र्वीः ।
रा॒यो व॒न्तारो॑ बृह॒तः स्या॑मा॒स्मे अ॑स्तु॒ भग॑ इन्द्र प्र॒जावा॑न्

svastaye vājibhiśca praṇetaḥ saṃ yanmahīriṣa āsatsi pūrvīḥ |
rāyo vantāro bṛhataḥ syāmāsme astu bhaga indra prajāvān

30.19

आ नो॑ भर॒ भग॑मिन्द्र द्यु॒मन्तं॒ नि ते॑ दे॒ष्णस्य॑ धीमहि प्ररे॒के ।
ऊ॒र्व इ॑व पप्रथे॒ कामो॑ अ॒स्मे तमा पृ॑ण वसुपते॒ वसू॑नाम्

ā no bhara bhagamindra dyumantaṃ ni te deṣṇasya dhīmahi prareke |
ūrva iva paprathe kāmo asme tamā pṛṇa vasupate vasūnām

30.20

इ॒मं कामं॑ मन्दया॒ गोभि॒रश्वै॑श्च॒न्द्रव॑ता॒ राध॑सा प॒प्रथ॑श्च ।
स्व॒र्यवो॑ म॒तिभि॒स्तुभ्यं॒ विप्रा॒ इन्द्रा॑य॒ वाह॑ः कुशि॒कासो॑ अक्रन्

imaṃ kāmaṃ mandayā gobhiraśvaiścandravatā rādhasā paprathaśca |
svaryavo matibhistubhyaṃ viprā indrāya vāhaḥ kuśikāso akran

30.21

आ नो॑ गो॒त्रा द॑र्दृहि गोपते॒ गाः सम॒स्मभ्यं॑ स॒नयो॑ यन्तु॒ वाजा॑ः ।
दि॒वक्षा॑ असि वृषभ स॒त्यशु॑ष्मो॒ऽस्मभ्यं॒ सु म॑घवन्बोधि गो॒दाः

ā no gotrā dardṛhi gopate gāḥ samasmabhyaṃ sanayo yantu vājāḥ |
divakṣā asi vṛṣabha satyaśuṣmo'smabhyaṃ su maghavanbodhi godāḥ

30.22

शु॒नं हु॑वेम म॒घवा॑न॒मिन्द्र॑म॒स्मिन्भरे॒ नृत॑मं॒ वाज॑सातौ ।
शृ॒ण्वन्त॑मु॒ग्रमू॒तये॑ स॒मत्सु॒ घ्नन्तं॑ वृ॒त्राणि॑ सं॒जितं॒ धना॑नाम्

śunaṃ huvema maghavānamindramasminbhare nṛtamaṃ vājasātau |
śṛṇvantamugramūtaye samatsu ghnantaṃ vṛtrāṇi saṃjitaṃ dhanānām

पाठ का स्रोत: Wikisource · CC BY-SA 4.0 (Wikisource transcription of a public-domain text)