द्वितीय मण्डल

सूक्त 41: वायु, इन्द्र और सरस्वती के लिए सोम

ऋषि: गृत्समद (आङ्गिरसः शौनहोत्रः पश्चाद्) भार्गवः शौनकः · देवता: १-२ वायुः, ३ इन्द्रवायू, ४-६ मित्रावरुणौ, ७-९ अश्विनौ, १०-१२ इन्द्रः, १३-१५ विश्वे देवाः, १६-१८ सरस्वती, १९-२१ द्यावापृथिव्यौ हविर्धाने वा (१९ तृतीयपादस्य - अग्निर्वा) · छन्द: गायत्री, १६-१७ अनुष्टुप्, १८ बृहती

21 श्लोक · 41 में से 43

इस अध्याय में क्या होता है

वायु, इन्द्र और सरस्वती के लिए सोम

गृत्समद का लम्बा गायत्री सूक्त, जो एक एक कर अनेक देवों को सोम के लिए बुलाता है। वायु अपने हज़ार रथों और नियुतों के साथ आते हैं; इन्द्र और वायु दूध मिला सोम पीते हैं; दृढ़ राजा मित्र और वरुण अपने सहस्र खम्भों वाले भवन में बैठते हैं। इन्द्र बड़े भय को दूर करते हैं। शुनहोत्रों के बीच विश्वेदेवों को बर्हि पर बैठने बुलाया जाता है। फिर सरस्वती के लिए प्रसिद्ध पंक्तियाँ आती हैं: "अम्बितमे नदीतमे देवितमे सरस्वति", माताओं में श्रेष्ठ, नदियों में श्रेष्ठ, देवियों में श्रेष्ठ; सारा जीवन तुम में आश्रित है। अन्त में द्युलोक और पृथ्वी से यज्ञ को देवों तक ले जाने की प्रार्थना है।

41.1

वायो॒ ये ते॑ सह॒स्रिणो॒ रथा॑स॒स्तेभि॒रा ग॑हि ।
नि॒युत्वा॒न्सोम॑पीतये

vāyo ye te sahasriṇo rathāsastebhirā gahi |
niyutvānsomapītaye

41.2

नि॒युत्वा॑न्वाय॒वा ग॑ह्य॒यं शु॒क्रो अ॑यामि ते ।
गन्ता॑सि सुन्व॒तो गृ॒हम्

niyutvānvāyavā gahyayaṃ śukro ayāmi te |
gantāsi sunvato gṛham

41.3

शु॒क्रस्या॒द्य गवा॑शिर॒ इन्द्र॑वायू नि॒युत्व॑तः ।
आ या॑तं॒ पिब॑तं नरा

śukrasyādya gavāśira indravāyū niyutvataḥ |
ā yātaṃ pibataṃ narā

41.4

अ॒यं वां॑ मित्रावरुणा सु॒तः सोम॑ ऋतावृधा ।
ममेदि॒ह श्रु॑तं॒ हव॑म्

ayaṃ vāṃ mitrāvaruṇā sutaḥ soma ṛtāvṛdhā |
mamediha śrutaṃ havam

41.5

राजा॑ना॒वन॑भिद्रुहा ध्रु॒वे सद॑स्युत्त॒मे ।
स॒हस्र॑स्थूण आसाते

rājānāvanabhidruhā dhruve sadasyuttame |
sahasrasthūṇa āsāte

41.6

ता स॒म्राजा॑ घृ॒तासु॑ती आदि॒त्या दानु॑न॒स्पती॑ ।
सचे॑ते॒ अन॑वह्वरम्

tā samrājā ghṛtāsutī ādityā dānunaspatī |
sacete anavahvaram

41.7

गोम॑दू॒ षु ना॑स॒त्याश्वा॑वद्यातमश्विना ।
व॒र्ती रु॑द्रा नृ॒पाय्य॑म्

gomadū ṣu nāsatyāśvāvadyātamaśvinā |
vartī rudrā nṛpāyyam

41.8

न यत्परो॒ नान्त॑र आद॒धर्ष॑द्वृषण्वसू ।
दु॒ःशंसो॒ मर्त्यो॑ रि॒पुः

na yatparo nāntara ādadharṣadvṛṣaṇvasū |
duḥśaṃso martyo ripuḥ

41.9

ता न॒ आ वो॑ळ्हमश्विना र॒यिं पि॒शङ्ग॑संदृशम् ।
धिष्ण्या॑ वरिवो॒विद॑म्

tā na ā voḻhamaśvinā rayiṃ piśaṅgasaṃdṛśam |
dhiṣṇyā varivovidam

41.10

इन्द्रो॑ अ॒ङ्ग म॒हद्भ॒यम॒भी षदप॑ चुच्यवत् ।
स हि स्थि॒रो विच॑र्षणिः

indro aṅga mahadbhayamabhī ṣadapa cucyavat |
sa hi sthiro vicarṣaṇiḥ

41.11

इन्द्र॑श्च मृ॒ळया॑ति नो॒ न न॑ः प॒श्चाद॒घं न॑शत् ।
भ॒द्रं भ॑वाति नः पु॒रः

indraśca mṛḻayāti no na naḥ paścādaghaṃ naśat |
bhadraṃ bhavāti naḥ puraḥ

41.12

इन्द्र॒ आशा॑भ्य॒स्परि॒ सर्वा॑भ्यो॒ अभ॑यं करत् ।
जेता॒ शत्रू॒न्विच॑र्षणिः

indra āśābhyaspari sarvābhyo abhayaṃ karat |
jetā śatrūnvicarṣaṇiḥ

41.13

विश्वे॑ देवास॒ आ ग॑त शृणु॒ता म॑ इ॒मं हव॑म् ।
एदं ब॒र्हिर्नि षी॑दत

viśve devāsa ā gata śṛṇutā ma imaṃ havam |
edaṃ barhirni ṣīdata

41.14

ती॒व्रो वो॒ मधु॑माँ अ॒यं शु॒नहो॑त्रेषु मत्स॒रः ।
ए॒तं पि॑बत॒ काम्य॑म्

tīvro vo madhumām̐ ayaṃ śunahotreṣu matsaraḥ |
etaṃ pibata kāmyam

41.15

इन्द्र॑ज्येष्ठा॒ मरु॑द्गणा॒ देवा॑स॒ः पूष॑रातयः ।
विश्वे॒ मम॑ श्रुता॒ हव॑म्

indrajyeṣṭhā marudgaṇā devāsaḥ pūṣarātayaḥ |
viśve mama śrutā havam

41.16

अम्बि॑तमे॒ नदी॑तमे॒ देवि॑तमे॒ सर॑स्वति ।
अ॒प्र॒श॒स्ता इ॑व स्मसि॒ प्रश॑स्तिमम्ब नस्कृधि

ambitame nadītame devitame sarasvati |
apraśastā iva smasi praśastimamba naskṛdhi

41.17

त्वे विश्वा॑ सरस्वति श्रि॒तायूं॑षि दे॒व्याम् ।
शु॒नहो॑त्रेषु मत्स्व प्र॒जां दे॑वि दिदिड्ढि नः

tve viśvā sarasvati śritāyūṃṣi devyām |
śunahotreṣu matsva prajāṃ devi didiḍḍhi naḥ

41.18

इ॒मा ब्रह्म॑ सरस्वति जु॒षस्व॑ वाजिनीवति ।
या ते॒ मन्म॑ गृत्सम॒दा ऋ॑तावरि प्रि॒या दे॒वेषु॒ जुह्व॑ति

imā brahma sarasvati juṣasva vājinīvati |
yā te manma gṛtsamadā ṛtāvari priyā deveṣu juhvati

41.19

प्रेतां॑ य॒ज्ञस्य॑ श॒म्भुवा॑ यु॒वामिदा वृ॑णीमहे ।
अ॒ग्निं च॑ हव्य॒वाह॑नम्

pretāṃ yajñasya śambhuvā yuvāmidā vṛṇīmahe |
agniṃ ca havyavāhanam

41.20

द्यावा॑ नः पृथि॒वी इ॒मं सि॒ध्रम॒द्य दि॑वि॒स्पृश॑म् ।
य॒ज्ञं दे॒वेषु॑ यच्छताम्

dyāvā naḥ pṛthivī imaṃ sidhramadya divispṛśam |
yajñaṃ deveṣu yacchatām

41.21

आ वा॑मु॒पस्थ॑मद्रुहा दे॒वाः सी॑दन्तु य॒ज्ञिया॑ः ।
इ॒हाद्य सोम॑पीतये

ā vāmupasthamadruhā devāḥ sīdantu yajñiyāḥ |
ihādya somapītaye

पाठ का स्रोत: Wikisource · CC BY-SA 4.0 (Wikisource transcription of a public-domain text)