द्वितीय मण्डल

सूक्त 16: इन्द्र के लिए सब वृषभ

ऋषि: गृत्समद (आङ्गिरसः शौनहोत्रः पश्चाद्) भार्गवः शौनकः · देवता: इन्द्रः · छन्द: जगती, ९ त्रिष्टुप्

9 श्लोक · 16 में से 43

इस अध्याय में क्या होता है

इन्द्र के लिए सब वृषभ

गृत्समद जगती छन्द में सज्जनों में सबसे ज्येष्ठ इन्द्र के लिए स्तुति लाते हैं, जैसे प्रज्वलित अग्नि में आहुति: अजर, सदा युवा। इन्द्र के बिना कुछ भी नहीं; सारा पराक्रम उन्हीं में एकत्र है, पेट में सोम, शरीर में बल, हाथ में वज्र और मस्तक में प्रज्ञा। न दोनों लोक, न समुद्र और पर्वत उनकी शक्ति या रथ को घेर सकते हैं। फिर ऋषि हर वाक्य में "वृषा" शब्द भरते हैं: वृषभ वज्र, वृषभ रथ, वृषभ घोड़े, वृषभ पत्थरों से वृषभ ऋत्विजों द्वारा निचोड़ा वृषभ सोम। वे विनती करते हैं कि भरे थनों वाली गाय जैसे बछड़े की ओर मुड़ती है, वैसे इन्द्र हमारी ओर मुड़ें।

16.1

प्र व॑ः स॒तां ज्येष्ठ॑तमाय सुष्टु॒तिम॒ग्नावि॑व समिधा॒ने ह॒विर्भ॑रे ।
इन्द्र॑मजु॒र्यं ज॒रय॑न्तमुक्षि॒तं स॒नाद्युवा॑न॒मव॑से हवामहे

pra vaḥ satāṃ jyeṣṭhatamāya suṣṭutimagnāviva samidhāne havirbhare |
indramajuryaṃ jarayantamukṣitaṃ sanādyuvānamavase havāmahe

16.2

यस्मा॒दिन्द्रा॑द्बृह॒तः किं च॒नेमृ॒ते विश्वा॑न्यस्मि॒न्सम्भृ॒ताधि॑ वी॒र्या॑ ।
ज॒ठरे॒ सोमं॑ त॒न्वी॒३॒॑ सहो॒ महो॒ हस्ते॒ वज्रं॒ भर॑ति शी॒र्षणि॒ क्रतु॑म्

yasmādindrādbṛhataḥ kiṃ canemṛte viśvānyasminsambhṛtādhi vīryā |
jaṭhare somaṃ tanvī saho maho haste vajraṃ bharati śīrṣaṇi kratum

16.3

न क्षो॒णीभ्यां॑ परि॒भ्वे॑ त इन्द्रि॒यं न स॑मु॒द्रैः पर्व॑तैरिन्द्र ते॒ रथ॑ः ।
न ते॒ वज्र॒मन्व॑श्नोति॒ कश्च॒न यदा॒शुभि॒ः पत॑सि॒ योज॑ना पु॒रु

na kṣoṇībhyāṃ paribhve ta indriyaṃ na samudraiḥ parvatairindra te rathaḥ |
na te vajramanvaśnoti kaścana yadāśubhiḥ patasi yojanā puru

16.4

विश्वे॒ ह्य॑स्मै यज॒ताय॑ धृ॒ष्णवे॒ क्रतुं॒ भर॑न्ति वृष॒भाय॒ सश्च॑ते ।
वृषा॑ यजस्व ह॒विषा॑ वि॒दुष्ट॑र॒ः पिबे॑न्द्र॒ सोमं॑ वृष॒भेण॑ भा॒नुना॑

viśve hyasmai yajatāya dhṛṣṇave kratuṃ bharanti vṛṣabhāya saścate |
vṛṣā yajasva haviṣā viduṣṭaraḥ pibendra somaṃ vṛṣabheṇa bhānunā

16.5

वृष्ण॒ः कोश॑ः पवते॒ मध्व॑ ऊ॒र्मिर्वृ॑ष॒भान्ना॑य वृष॒भाय॒ पात॑वे ।
वृष॑णाध्व॒र्यू वृ॑ष॒भासो॒ अद्र॑यो॒ वृष॑णं॒ सोमं॑ वृष॒भाय॑ सुष्वति

vṛṣṇaḥ kośaḥ pavate madhva ūrmirvṛṣabhānnāya vṛṣabhāya pātave |
vṛṣaṇādhvaryū vṛṣabhāso adrayo vṛṣaṇaṃ somaṃ vṛṣabhāya suṣvati

16.6

वृषा॑ ते॒ वज्र॑ उ॒त ते॒ वृषा॒ रथो॒ वृष॑णा॒ हरी॑ वृष॒भाण्यायु॑धा ।
वृष्णो॒ मद॑स्य वृषभ॒ त्वमी॑शिष॒ इन्द्र॒ सोम॑स्य वृष॒भस्य॑ तृप्णुहि

vṛṣā te vajra uta te vṛṣā ratho vṛṣaṇā harī vṛṣabhāṇyāyudhā |
vṛṣṇo madasya vṛṣabha tvamīśiṣa indra somasya vṛṣabhasya tṛpṇuhi

16.7

प्र ते॒ नावं॒ न सम॑ने वच॒स्युवं॒ ब्रह्म॑णा यामि॒ सव॑नेषु॒ दाधृ॑षिः ।
कु॒विन्नो॑ अ॒स्य वच॑सो नि॒बोधि॑ष॒दिन्द्र॒मुत्सं॒ न वसु॑नः सिचामहे

pra te nāvaṃ na samane vacasyuvaṃ brahmaṇā yāmi savaneṣu dādhṛṣiḥ |
kuvinno asya vacaso nibodhiṣadindramutsaṃ na vasunaḥ sicāmahe

16.8

पु॒रा स॑म्बा॒धाद॒भ्या व॑वृत्स्व नो धे॒नुर्न व॒त्सं यव॑सस्य पि॒प्युषी॑ ।
स॒कृत्सु ते॑ सुम॒तिभि॑ः शतक्रतो॒ सं पत्नी॑भि॒र्न वृष॑णो नसीमहि

purā sambādhādabhyā vavṛtsva no dhenurna vatsaṃ yavasasya pipyuṣī |
sakṛtsu te sumatibhiḥ śatakrato saṃ patnībhirna vṛṣaṇo nasīmahi

16.9

नू॒नं सा ते॒ प्रति॒ वरं॑ जरि॒त्रे दु॑ही॒यदि॑न्द्र॒ दक्षि॑णा म॒घोनी॑ ।
शिक्षा॑ स्तो॒तृभ्यो॒ माति॑ ध॒ग्भगो॑ नो बृ॒हद्व॑देम वि॒दथे॑ सु॒वीरा॑ः

nūnaṃ sā te prati varaṃ jaritre duhīyadindra dakṣiṇā maghonī |
śikṣā stotṛbhyo māti dhagbhago no bṛhadvadema vidathe suvīrāḥ

पाठ का स्रोत: Wikisource · CC BY-SA 4.0 (Wikisource transcription of a public-domain text)