सूक्त 97: ओषधि सूक्त, वैद्य की वनस्पति-स्तुति

या ओष॑धी॒ः पूर्वा॑ जा॒ता दे॒वेभ्य॑स्त्रियु॒गं पु॒रा ।
मनै॒ नु ब॒भ्रूणा॑म॒हं श॒तं धामा॑नि स॒प्त च॑

yā oṣadhīḥ pūrvā jātā devebhyastriyugaṃ purā |
manai nu babhrūṇāmahaṃ śataṃ dhāmāni sapta ca

श॒तं वो॑ अम्ब॒ धामा॑नि स॒हस्र॑मु॒त वो॒ रुह॑ः ।
अधा॑ शतक्रत्वो यू॒यमि॒मं मे॑ अग॒दं कृ॑त

śataṃ vo amba dhāmāni sahasramuta vo ruhaḥ |
adhā śatakratvo yūyamimaṃ me agadaṃ kṛta

ओष॑धी॒ः प्रति॑ मोदध्वं॒ पुष्प॑वतीः प्र॒सूव॑रीः ।
अश्वा॑ इव स॒जित्व॑रीर्वी॒रुध॑ः पारयि॒ष्ण्व॑ः

oṣadhīḥ prati modadhvaṃ puṣpavatīḥ prasūvarīḥ |
aśvā iva sajitvarīrvīrudhaḥ pārayiṣṇvaḥ

ओष॑धी॒रिति॑ मातर॒स्तद्वो॑ देवी॒रुप॑ ब्रुवे ।
स॒नेय॒मश्वं॒ गां वास॑ आ॒त्मानं॒ तव॑ पूरुष

oṣadhīriti mātarastadvo devīrupa bruve |
saneyamaśvaṃ gāṃ vāsa ātmānaṃ tava pūruṣa

अ॒श्व॒त्थे वो॑ नि॒षद॑नं प॒र्णे वो॑ वस॒तिष्कृ॒ता ।
गो॒भाज॒ इत्किला॑सथ॒ यत्स॒नव॑थ॒ पूरु॑षम्

aśvatthe vo niṣadanaṃ parṇe vo vasatiṣkṛtā |
gobhāja itkilāsatha yatsanavatha pūruṣam

यत्रौष॑धीः स॒मग्म॑त॒ राजा॑न॒ः समि॑ताविव ।
विप्र॒ः स उ॑च्यते भि॒षग्र॑क्षो॒हामी॑व॒चात॑नः

yatrauṣadhīḥ samagmata rājānaḥ samitāviva |
vipraḥ sa ucyate bhiṣagrakṣohāmīvacātanaḥ

अ॒श्वा॒व॒तीं सो॑माव॒तीमू॒र्जय॑न्ती॒मुदो॑जसम् ।
आवि॑त्सि॒ सर्वा॒ ओष॑धीर॒स्मा अ॑रि॒ष्टता॑तये

aśvāvatīṃ somāvatīmūrjayantīmudojasam |
āvitsi sarvā oṣadhīrasmā ariṣṭatātaye

उच्छुष्मा॒ ओष॑धीनां॒ गावो॑ गो॒ष्ठादि॑वेरते ।
धनं॑ सनि॒ष्यन्ती॑नामा॒त्मानं॒ तव॑ पूरुष

ucchuṣmā oṣadhīnāṃ gāvo goṣṭhādiverate |
dhanaṃ saniṣyantīnāmātmānaṃ tava pūruṣa

इष्कृ॑ति॒र्नाम॑ वो मा॒ताथो॑ यू॒यं स्थ॒ निष्कृ॑तीः ।
सी॒राः प॑त॒त्रिणी॑ः स्थन॒ यदा॒मय॑ति॒ निष्कृ॑थ

iṣkṛtirnāma vo mātātho yūyaṃ stha niṣkṛtīḥ |
sīrāḥ patatriṇīḥ sthana yadāmayati niṣkṛtha

अति॒ विश्वा॑ः परि॒ष्ठाः स्ते॒न इ॑व व्र॒जम॑क्रमुः ।
ओष॑धी॒ः प्राचु॑च्यवु॒र्यत्किं च॑ त॒न्वो॒३॒॑ रप॑ः

ati viśvāḥ pariṣṭhāḥ stena iva vrajamakramuḥ |
oṣadhīḥ prācucyavuryatkiṃ ca tanvo rapaḥ

यदि॒मा वा॒जय॑न्न॒हमोष॑धी॒र्हस्त॑ आद॒धे ।
आ॒त्मा यक्ष्म॑स्य नश्यति पु॒रा जी॑व॒गृभो॑ यथा

yadimā vājayannahamoṣadhīrhasta ādadhe |
ātmā yakṣmasya naśyati purā jīvagṛbho yathā

यस्यौ॑षधीः प्र॒सर्प॒थाङ्ग॑मङ्गं॒ परु॑ष्परुः ।
ततो॒ यक्ष्मं॒ वि बा॑धध्व उ॒ग्रो म॑ध्यम॒शीरि॑व

yasyauṣadhīḥ prasarpathāṅgamaṅgaṃ paruṣparuḥ |
tato yakṣmaṃ vi bādhadhva ugro madhyamaśīriva

सा॒कं य॑क्ष्म॒ प्र प॑त॒ चाषे॑ण किकिदी॒विना॑ ।
सा॒कं वात॑स्य॒ ध्राज्या॑ सा॒कं न॑श्य नि॒हाक॑या

sākaṃ yakṣma pra pata cāṣeṇa kikidīvinā |
sākaṃ vātasya dhrājyā sākaṃ naśya nihākayā

अ॒न्या वो॑ अ॒न्याम॑वत्व॒न्यान्यस्या॒ उपा॑वत ।
ताः सर्वा॑ः संविदा॒ना इ॒दं मे॒ प्राव॑ता॒ वच॑ः

anyā vo anyāmavatvanyānyasyā upāvata |
tāḥ sarvāḥ saṃvidānā idaṃ me prāvatā vacaḥ

याः फ॒लिनी॒र्या अ॑फ॒ला अ॑पु॒ष्पा याश्च॑ पु॒ष्पिणी॑ः ।
बृह॒स्पति॑प्रसूता॒स्ता नो॑ मुञ्च॒न्त्वंह॑सः

yāḥ phalinīryā aphalā apuṣpā yāśca puṣpiṇīḥ |
bṛhaspatiprasūtāstā no muñcantvaṃhasaḥ

मु॒ञ्चन्तु॑ मा शप॒थ्या॒३॒॑दथो॑ वरु॒ण्या॑दु॒त ।
अथो॑ य॒मस्य॒ पड्बी॑शा॒त्सर्व॑स्माद्देवकिल्बि॒षात्

muñcantu mā śapathyādatho varuṇyāduta |
atho yamasya paḍbīśātsarvasmāddevakilbiṣāt

अ॒व॒पत॑न्तीरवदन्दि॒व ओष॑धय॒स्परि॑ ।
यं जी॒वम॒श्नवा॑महै॒ न स रि॑ष्याति॒ पूरु॑षः

avapatantīravadandiva oṣadhayaspari |
yaṃ jīvamaśnavāmahai na sa riṣyāti pūruṣaḥ

या ओष॑धी॒ः सोम॑राज्ञीर्ब॒ह्वीः श॒तवि॑चक्षणाः ।
तासां॒ त्वम॑स्युत्त॒मारं॒ कामा॑य॒ शं हृ॒दे

yā oṣadhīḥ somarājñīrbahvīḥ śatavicakṣaṇāḥ |
tāsāṃ tvamasyuttamāraṃ kāmāya śaṃ hṛde

या ओष॑धी॒ः सोम॑राज्ञी॒र्विष्ठि॑ताः पृथि॒वीमनु॑ ।
बृह॒स्पति॑प्रसूता अ॒स्यै सं द॑त्त वी॒र्य॑म्

yā oṣadhīḥ somarājñīrviṣṭhitāḥ pṛthivīmanu |
bṛhaspatiprasūtā asyai saṃ datta vīryam

मा वो॑ रिषत्खनि॒ता यस्मै॑ चा॒हं खना॑मि वः ।
द्वि॒पच्चतु॑ष्पद॒स्माकं॒ सर्व॑मस्त्वनातु॒रम्

mā vo riṣatkhanitā yasmai cāhaṃ khanāmi vaḥ |
dvipaccatuṣpadasmākaṃ sarvamastvanāturam

याश्चे॒दमु॑पशृ॒ण्वन्ति॒ याश्च॑ दू॒रं परा॑गताः ।
सर्वा॑ः सं॒गत्य॑ वीरुधो॒ऽस्यै सं द॑त्त वी॒र्य॑म्

yāścedamupaśṛṇvanti yāśca dūraṃ parāgatāḥ |
sarvāḥ saṃgatya vīrudho'syai saṃ datta vīryam

ओष॑धय॒ः सं व॑दन्ते॒ सोमे॑न स॒ह राज्ञा॑ ।
यस्मै॑ कृ॒णोति॑ ब्राह्म॒णस्तं रा॑जन्पारयामसि

oṣadhayaḥ saṃ vadante somena saha rājñā |
yasmai kṛṇoti brāhmaṇastaṃ rājanpārayāmasi

त्वमु॑त्त॒मास्यो॑षधे॒ तव॑ वृ॒क्षा उप॑स्तयः ।
उप॑स्तिरस्तु॒ सो॒३॒॑ऽस्माकं॒ यो अ॒स्माँ अ॑भि॒दास॑ति

tvamuttamāsyoṣadhe tava vṛkṣā upastayaḥ |
upastirastu so'smākaṃ yo asmām̐ abhidāsati