दशम मण्डल

सूक्त 92: विश्वेदेव, रुद्र और मरुतों सहित

ऋषि: शार्यातो मानवः · देवता: विश्वे देवाः · छन्द: जगती

15 श्लोक · 92 में से 191

इस अध्याय में क्या होता है

विश्वेदेव, रुद्र और मरुतों सहित

शार्यात मानव जगती छन्द में विश्वेदेवों को संबोधित करते हैं। यज्ञ के रथ और रात्रि के अतिथि अग्नि को देव और मनुष्य दोनों ने अनुष्ठान का धारक बनाया है। इन्द्र, मित्र, वरुण, भग और सविता ऋत के नियम में एक साथ विचार करते हैं। नदियाँ रुद्र के साथ बहती हैं, और रुद्र-पुत्र मरुत असुर के द्युलोक के श्येन हैं। ऋषि कहते हैं कि वीरों के स्वामी, बलवान रुद्र को नमन सहित स्तोत्र दो। फिर वे बृहस्पति, अथर्वा, भृगुगण, नराशंस, यम, अदिति, त्वष्टा, ऋभुगण, विष्णु, अहिर्बुध्न्य, सूर्य-चन्द्र, पूषा, वायु और अश्विनीकुमारों को पुकारते हैं कि सब सुनें।

92.1

य॒ज्ञस्य॑ वो र॒थ्यं॑ वि॒श्पतिं॑ वि॒शां होता॑रम॒क्तोरति॑थिं वि॒भाव॑सुम् ।
शोच॒ञ्छुष्का॑सु॒ हरि॑णीषु॒ जर्भु॑र॒द्वृषा॑ के॒तुर्य॑ज॒तो द्याम॑शायत

yajñasya vo rathyaṃ viśpatiṃ viśāṃ hotāramaktoratithiṃ vibhāvasum |
śocañchuṣkāsu hariṇīṣu jarbhuradvṛṣā keturyajato dyāmaśāyata

92.2

इ॒मम॑ञ्ज॒स्पामु॒भये॑ अकृण्वत ध॒र्माण॑म॒ग्निं वि॒दथ॑स्य॒ साध॑नम् ।
अ॒क्तुं न य॒ह्वमु॒षस॑ः पु॒रोहि॑तं॒ तनू॒नपा॑तमरु॒षस्य॑ निंसते

imamañjaspāmubhaye akṛṇvata dharmāṇamagniṃ vidathasya sādhanam |
aktuṃ na yahvamuṣasaḥ purohitaṃ tanūnapātamaruṣasya niṃsate

92.3

बळ॑स्य नी॒था वि प॒णेश्च॑ मन्महे व॒या अ॑स्य॒ प्रहु॑ता आसु॒रत्त॑वे ।
य॒दा घो॒रासो॑ अमृत॒त्वमाश॒तादिज्जन॑स्य॒ दैव्य॑स्य चर्किरन्

baḻasya nīthā vi paṇeśca manmahe vayā asya prahutā āsurattave |
yadā ghorāso amṛtatvamāśatādijjanasya daivyasya carkiran

92.4

ऋ॒तस्य॒ हि प्रसि॑ति॒र्द्यौरु॒रु व्यचो॒ नमो॑ म॒ह्य१॒॑रम॑ति॒ः पनी॑यसी ।
इन्द्रो॑ मि॒त्रो वरु॑ण॒ः सं चि॑कित्रि॒रेऽथो॒ भग॑ः सवि॒ता पू॒तद॑क्षसः

ṛtasya hi prasitirdyaururu vyaco namo mahyaramatiḥ panīyasī |
indro mitro varuṇaḥ saṃ cikitrire'tho bhagaḥ savitā pūtadakṣasaḥ

92.5

प्र रु॒द्रेण॑ य॒यिना॑ यन्ति॒ सिन्ध॑वस्ति॒रो म॒हीम॒रम॑तिं दधन्विरे ।
येभि॒ः परि॑ज्मा परि॒यन्नु॒रु ज्रयो॒ वि रोरु॑वज्ज॒ठरे॒ विश्व॑मु॒क्षते॑

pra rudreṇa yayinā yanti sindhavastiro mahīmaramatiṃ dadhanvire |
yebhiḥ parijmā pariyannuru jrayo vi roruvajjaṭhare viśvamukṣate

92.6

क्रा॒णा रु॒द्रा म॒रुतो॑ वि॒श्वकृ॑ष्टयो दि॒वः श्ये॒नासो॒ असु॑रस्य नी॒ळय॑ः ।
तेभि॑श्चष्टे॒ वरु॑णो मि॒त्रो अ॑र्य॒मेन्द्रो॑ दे॒वेभि॑रर्व॒शेभि॒रर्व॑शः

krāṇā rudrā maruto viśvakṛṣṭayo divaḥ śyenāso asurasya nīḻayaḥ |
tebhiścaṣṭe varuṇo mitro aryamendro devebhirarvaśebhirarvaśaḥ

92.7

इन्द्रे॒ भुजं॑ शशमा॒नास॑ आशत॒ सूरो॒ दृशी॑के॒ वृष॑णश्च॒ पौंस्ये॑ ।
प्र ये न्व॑स्या॒र्हणा॑ ततक्षि॒रे युजं॒ वज्रं॑ नृ॒षद॑नेषु का॒रव॑ः

indre bhujaṃ śaśamānāsa āśata sūro dṛśīke vṛṣaṇaśca pauṃsye |
pra ye nvasyārhaṇā tatakṣire yujaṃ vajraṃ nṛṣadaneṣu kāravaḥ

92.8

सूर॑श्चि॒दा ह॒रितो॑ अस्य रीरम॒दिन्द्रा॒दा कश्चि॑द्भयते॒ तवी॑यसः ।
भी॒मस्य॒ वृष्णो॑ ज॒ठरा॑दभि॒श्वसो॑ दि॒वेदि॑वे॒ सहु॑रिः स्त॒न्नबा॑धितः

sūraścidā harito asya rīramadindrādā kaścidbhayate tavīyasaḥ |
bhīmasya vṛṣṇo jaṭharādabhiśvaso divedive sahuriḥ stannabādhitaḥ

92.9

स्तोमं॑ वो अ॒द्य रु॒द्राय॒ शिक्व॑से क्ष॒यद्वी॑राय॒ नम॑सा दिदिष्टन ।
येभि॑ः शि॒वः स्ववाँ॑ एव॒याव॑भिर्दि॒वः सिष॑क्ति॒ स्वय॑शा॒ निका॑मभिः

stomaṃ vo adya rudrāya śikvase kṣayadvīrāya namasā didiṣṭana |
yebhiḥ śivaḥ svavām̐ evayāvabhirdivaḥ siṣakti svayaśā nikāmabhiḥ

92.10

ते हि प्र॒जाया॒ अभ॑रन्त॒ वि श्रवो॒ बृह॒स्पति॑र्वृष॒भः सोम॑जामयः ।
य॒ज्ञैरथ॑र्वा प्रथ॒मो वि धा॑रयद्दे॒वा दक्षै॒र्भृग॑व॒ः सं चि॑कित्रिरे

te hi prajāyā abharanta vi śravo bṛhaspatirvṛṣabhaḥ somajāmayaḥ |
yajñairatharvā prathamo vi dhārayaddevā dakṣairbhṛgavaḥ saṃ cikitrire

92.11

ते हि द्यावा॑पृथि॒वी भूरि॑रेतसा॒ नरा॒शंस॒श्चतु॑रङ्गो य॒मोऽदि॑तिः ।
दे॒वस्त्वष्टा॑ द्रविणो॒दा ऋ॑भु॒क्षण॒ः प्र रो॑द॒सी म॒रुतो॒ विष्णु॑रर्हिरे

te hi dyāvāpṛthivī bhūriretasā narāśaṃsaścaturaṅgo yamo'ditiḥ |
devastvaṣṭā draviṇodā ṛbhukṣaṇaḥ pra rodasī maruto viṣṇurarhire

92.12

उ॒त स्य न॑ उ॒शिजा॑मुर्वि॒या क॒विरहि॑ः शृणोतु बु॒ध्न्यो॒३॒॑ हवी॑मनि ।
सूर्या॒मासा॑ वि॒चर॑न्ता दिवि॒क्षिता॑ धि॒या श॑मीनहुषी अ॒स्य बो॑धतम्

uta sya na uśijāmurviyā kavirahiḥ śṛṇotu budhnyo havīmani |
sūryāmāsā vicarantā divikṣitā dhiyā śamīnahuṣī asya bodhatam

92.13

प्र न॑ः पू॒षा च॒रथं॑ वि॒श्वदे॑व्यो॒ऽपां नपा॑दवतु वा॒युरि॒ष्टये॑ ।
आ॒त्मानं॒ वस्यो॑ अ॒भि वात॑मर्चत॒ तद॑श्विना सुहवा॒ याम॑नि श्रुतम्

pra naḥ pūṣā carathaṃ viśvadevyo'pāṃ napādavatu vāyuriṣṭaye |
ātmānaṃ vasyo abhi vātamarcata tadaśvinā suhavā yāmani śrutam

92.14

वि॒शामा॒सामभ॑यानामधि॒क्षितं॑ गी॒र्भिरु॒ स्वय॑शसं गृणीमसि ।
ग्नाभि॒र्विश्वा॑भि॒रदि॑तिमन॒र्वण॑म॒क्तोर्युवा॑नं नृ॒मणा॒ अधा॒ पति॑म्

viśāmāsāmabhayānāmadhikṣitaṃ gīrbhiru svayaśasaṃ gṛṇīmasi |
gnābhirviśvābhiraditimanarvaṇamaktoryuvānaṃ nṛmaṇā adhā patim

92.15

रेभ॒दत्र॑ ज॒नुषा॒ पूर्वो॒ अङ्गि॑रा॒ ग्रावा॑ण ऊ॒र्ध्वा अ॒भि च॑क्षुरध्व॒रम् ।
येभि॒र्विहा॑या॒ अभ॑वद्विचक्ष॒णः पाथ॑ः सु॒मेकं॒ स्वधि॑ति॒र्वन॑न्वति

rebhadatra januṣā pūrvo aṅgirā grāvāṇa ūrdhvā abhi cakṣuradhvaram |
yebhirvihāyā abhavadvicakṣaṇaḥ pāthaḥ sumekaṃ svadhitirvananvati

पाठ का स्रोत: Wikisource · CC BY-SA 4.0 (Wikisource transcription of a public-domain text)