सूक्त 91: अग्नि, घर-घर का अतिथि

सं जा॑गृ॒वद्भि॒र्जर॑माण इध्यते॒ दमे॒ दमू॑ना इ॒षय॑न्नि॒ळस्प॒दे ।
विश्व॑स्य॒ होता॑ ह॒विषो॒ वरे॑ण्यो वि॒भुर्वि॒भावा॑ सु॒षखा॑ सखीय॒ते

saṃ jāgṛvadbhirjaramāṇa idhyate dame damūnā iṣayanniḻaspade |
viśvasya hotā haviṣo vareṇyo vibhurvibhāvā suṣakhā sakhīyate

स द॑र्शत॒श्रीरति॑थिर्गृ॒हेगृ॑हे॒ वने॑वने शिश्रिये तक्व॒वीरि॑व ।
जनं॑जनं॒ जन्यो॒ नाति॑ मन्यते॒ विश॒ आ क्षे॑ति वि॒श्यो॒३॒॑ विशं॑विशम्

sa darśataśrīratithirgṛhegṛhe vanevane śiśriye takvavīriva |
janaṃjanaṃ janyo nāti manyate viśa ā kṣeti viśyo viśaṃviśam

सु॒दक्षो॒ दक्षै॒ः क्रतु॑नासि सु॒क्रतु॒रग्ने॑ क॒विः काव्ये॑नासि विश्व॒वित् ।
वसु॒र्वसू॑नां क्षयसि॒ त्वमेक॒ इद्द्यावा॑ च॒ यानि॑ पृथि॒वी च॒ पुष्य॑तः

sudakṣo dakṣaiḥ kratunāsi sukraturagne kaviḥ kāvyenāsi viśvavit |
vasurvasūnāṃ kṣayasi tvameka iddyāvā ca yāni pṛthivī ca puṣyataḥ

प्र॒जा॒नन्न॑ग्ने॒ तव॒ योनि॑मृ॒त्विय॒मिळा॑यास्प॒दे घृ॒तव॑न्त॒मास॑दः ।
आ ते॑ चिकित्र उ॒षसा॑मि॒वेत॑योऽरे॒पस॒ः सूर्य॑स्येव र॒श्मय॑ः

prajānannagne tava yonimṛtviyamiḻāyāspade ghṛtavantamāsadaḥ |
ā te cikitra uṣasāmivetayo'repasaḥ sūryasyeva raśmayaḥ

तव॒ श्रियो॑ व॒र्ष्य॑स्येव वि॒द्युत॑श्चि॒त्राश्चि॑कित्र उ॒षसां॒ न के॒तव॑ः ।
यदोष॑धीर॒भिसृ॑ष्टो॒ वना॑नि च॒ परि॑ स्व॒यं चि॑नु॒षे अन्न॑मा॒स्ये॑

tava śriyo varṣyasyeva vidyutaścitrāścikitra uṣasāṃ na ketavaḥ |
yadoṣadhīrabhisṛṣṭo vanāni ca pari svayaṃ cinuṣe annamāsye

तमोष॑धीर्दधिरे॒ गर्भ॑मृ॒त्वियं॒ तमापो॑ अ॒ग्निं ज॑नयन्त मा॒तर॑ः ।
तमित्स॑मा॒नं व॒निन॑श्च वी॒रुधो॒ऽन्तर्व॑तीश्च॒ सुव॑ते च वि॒श्वहा॑

tamoṣadhīrdadhire garbhamṛtviyaṃ tamāpo agniṃ janayanta mātaraḥ |
tamitsamānaṃ vaninaśca vīrudho'ntarvatīśca suvate ca viśvahā

वातो॑पधूत इषि॒तो वशाँ॒ अनु॑ तृ॒षु यदन्ना॒ वेवि॑षद्वि॒तिष्ठ॑से ।
आ ते॑ यतन्ते र॒थ्यो॒३॒॑ यथा॒ पृथ॒क्छर्धां॑स्यग्ने अ॒जरा॑णि॒ धक्ष॑तः

vātopadhūta iṣito vaśām̐ anu tṛṣu yadannā veviṣadvitiṣṭhase |
ā te yatante rathyo yathā pṛthakchardhāṃsyagne ajarāṇi dhakṣataḥ

मे॒धा॒का॒रं वि॒दथ॑स्य प्र॒साध॑नम॒ग्निं होता॑रं परि॒भूत॑मं म॒तिम् ।
तमिदर्भे॑ ह॒विष्या स॑मा॒नमित्तमिन्म॒हे वृ॑णते॒ नान्यं त्वत्

medhākāraṃ vidathasya prasādhanamagniṃ hotāraṃ paribhūtamaṃ matim |
tamidarbhe haviṣyā samānamittaminmahe vṛṇate nānyaṃ tvat

त्वामिदत्र॑ वृणते त्वा॒यवो॒ होता॑रमग्ने वि॒दथे॑षु वे॒धस॑ः ।
यद्दे॑व॒यन्तो॒ दध॑ति॒ प्रयां॑सि ते ह॒विष्म॑न्तो॒ मन॑वो वृ॒क्तब॑र्हिषः

tvāmidatra vṛṇate tvāyavo hotāramagne vidatheṣu vedhasaḥ |
yaddevayanto dadhati prayāṃsi te haviṣmanto manavo vṛktabarhiṣaḥ

तवा॑ग्ने हो॒त्रं तव॑ पो॒त्रमृ॒त्वियं॒ तव॑ ने॒ष्ट्रं त्वम॒ग्निदृ॑ताय॒तः ।
तव॑ प्रशा॒स्त्रं त्वम॑ध्वरीयसि ब्र॒ह्मा चासि॑ गृ॒हप॑तिश्च नो॒ दमे॑

tavāgne hotraṃ tava potramṛtviyaṃ tava neṣṭraṃ tvamagnidṛtāyataḥ |
tava praśāstraṃ tvamadhvarīyasi brahmā cāsi gṛhapatiśca no dame

यस्तुभ्य॑मग्ने अ॒मृता॑य॒ मर्त्य॑ः स॒मिधा॒ दाश॑दु॒त वा॑ ह॒विष्कृ॑ति ।
तस्य॒ होता॑ भवसि॒ यासि॑ दू॒त्य१॒॑मुप॑ ब्रूषे॒ यज॑स्यध्वरी॒यसि॑

yastubhyamagne amṛtāya martyaḥ samidhā dāśaduta vā haviṣkṛti |
tasya hotā bhavasi yāsi dūtyamupa brūṣe yajasyadhvarīyasi

इ॒मा अ॑स्मै म॒तयो॒ वाचो॑ अ॒स्मदाँ ऋचो॒ गिर॑ः सुष्टु॒तय॒ः सम॑ग्मत ।
व॒सू॒यवो॒ वस॑वे जा॒तवे॑दसे वृ॒द्धासु॑ चि॒द्वर्ध॑नो॒ यासु॑ चा॒कन॑त्

imā asmai matayo vāco asmadām̐ ṛco giraḥ suṣṭutayaḥ samagmata |
vasūyavo vasave jātavedase vṛddhāsu cidvardhano yāsu cākanat

इ॒मां प्र॒त्नाय॑ सुष्टु॒तिं नवी॑यसीं वो॒चेय॑मस्मा उश॒ते शृ॒णोतु॑ नः ।
भू॒या अन्त॑रा हृ॒द्य॑स्य नि॒स्पृशे॑ जा॒येव॒ पत्य॑ उश॒ती सु॒वासा॑ः

imāṃ pratnāya suṣṭutiṃ navīyasīṃ voceyamasmā uśate śṛṇotu naḥ |
bhūyā antarā hṛdyasya nispṛśe jāyeva patya uśatī suvāsāḥ

यस्मि॒न्नश्वा॑स ऋष॒भास॑ उ॒क्षणो॑ व॒शा मे॒षा अ॑वसृ॒ष्टास॒ आहु॑ताः ।
की॒ला॒ल॒पे सोम॑पृष्ठाय वे॒धसे॑ हृ॒दा म॒तिं ज॑नये॒ चारु॑म॒ग्नये॑

yasminnaśvāsa ṛṣabhāsa ukṣaṇo vaśā meṣā avasṛṣṭāsa āhutāḥ |
kīlālape somapṛṣṭhāya vedhase hṛdā matiṃ janaye cārumagnaye

अहा॑व्यग्ने ह॒विरा॒स्ये॑ ते स्रु॒ची॑व घृ॒तं च॒म्वी॑व॒ सोम॑ः ।
वा॒ज॒सनिं॑ र॒यिम॒स्मे सु॒वीरं॑ प्रश॒स्तं धे॑हि य॒शसं॑ बृ॒हन्त॑म्

ahāvyagne havirāsye te srucīva ghṛtaṃ camvīva somaḥ |
vājasaniṃ rayimasme suvīraṃ praśastaṃ dhehi yaśasaṃ bṛhantam