दशम मण्डल

सूक्त 121: हिरण्यगर्भ सूक्त, स्वर्णिम गर्भ

ऋषि: हिरण्यगर्भः प्राजापत्यः · देवता: कः (प्रजापतिः) · छन्द: त्रिष्टुप्

10 श्लोक · 121 में से 191

इस अध्याय में क्या होता है

हिरण्यगर्भ सूक्त, स्वर्णिम गर्भ

हिरण्यगर्भ प्राजापत्य त्रिष्टुप् में "क", अर्थात प्रजापति, की स्तुति करते हैं। आरम्भ में हिरण्यगर्भ प्रकट हुआ; जन्म लेकर वह सब भूतों का एकमात्र स्वामी था; उसने पृथ्वी और द्युलोक को धारण किया। हर मन्त्र उस प्रश्न पर रुकता है जो प्रार्थना भी है: किस देव को हम हवि अर्पित करें? वह आत्मा और बल देता है; अमृत और मृत्यु उसकी छाया हैं। वह साँस लेते, पलक झपकाते जगत का एक राजा है; हिमवान, समुद्र और दिशाएँ उसी की हैं। जब महान जल गर्भ धारण कर आए, तब देवों का एक प्राण उत्पन्न हुआ। अंतिम मन्त्र उत्तर देता है: हे प्रजापति, तुम्हारे सिवा कोई इन सब जन्मे पदार्थों को नहीं घेरता।

121.1

हि॒र॒ण्य॒ग॒र्भः सम॑वर्त॒ताग्रे॑ भू॒तस्य॑ जा॒तः पति॒रेक॑ आसीत् ।
स दा॑धार पृथि॒वीं द्यामु॒तेमां कस्मै॑ दे॒वाय॑ ह॒विषा॑ विधेम

hiraṇyagarbhaḥ samavartatāgre bhūtasya jātaḥ patireka āsīt |
sa dādhāra pṛthivīṃ dyāmutemāṃ kasmai devāya haviṣā vidhema

121.2

य आ॑त्म॒दा ब॑ल॒दा यस्य॒ विश्व॑ उ॒पास॑ते प्र॒शिषं॒ यस्य॑ दे॒वाः ।
यस्य॑ छा॒यामृतं॒ यस्य॑ मृ॒त्युः कस्मै॑ दे॒वाय॑ ह॒विषा॑ विधेम

ya ātmadā baladā yasya viśva upāsate praśiṣaṃ yasya devāḥ |
yasya chāyāmṛtaṃ yasya mṛtyuḥ kasmai devāya haviṣā vidhema

121.3

यः प्रा॑ण॒तो नि॑मिष॒तो म॑हि॒त्वैक॒ इद्राजा॒ जग॑तो ब॒भूव॑ ।
य ईशे॑ अ॒स्य द्वि॒पद॒श्चतु॑ष्पद॒ः कस्मै॑ दे॒वाय॑ ह॒विषा॑ विधेम

yaḥ prāṇato nimiṣato mahitvaika idrājā jagato babhūva |
ya īśe asya dvipadaścatuṣpadaḥ kasmai devāya haviṣā vidhema

121.4

यस्ये॒मे हि॒मव॑न्तो महि॒त्वा यस्य॑ समु॒द्रं र॒सया॑ स॒हाहुः ।
यस्ये॒माः प्र॒दिशो॒ यस्य॑ बा॒हू कस्मै॑ दे॒वाय॑ ह॒विषा॑ विधेम

yasyeme himavanto mahitvā yasya samudraṃ rasayā sahāhuḥ |
yasyemāḥ pradiśo yasya bāhū kasmai devāya haviṣā vidhema

121.5

येन॒ द्यौरु॒ग्रा पृ॑थि॒वी च॑ दृ॒ळ्हा येन॒ स्व॑ः स्तभि॒तं येन॒ नाक॑ः ।
यो अ॒न्तरि॑क्षे॒ रज॑सो वि॒मान॒ः कस्मै॑ दे॒वाय॑ ह॒विषा॑ विधेम

yena dyaurugrā pṛthivī ca dṛḻhā yena svaḥ stabhitaṃ yena nākaḥ |
yo antarikṣe rajaso vimānaḥ kasmai devāya haviṣā vidhema

121.6

यं क्रन्द॑सी॒ अव॑सा तस्तभा॒ने अ॒भ्यैक्षे॑तां॒ मन॑सा॒ रेज॑माने ।
यत्राधि॒ सूर॒ उदि॑तो वि॒भाति॒ कस्मै॑ दे॒वाय॑ ह॒विषा॑ विधेम

yaṃ krandasī avasā tastabhāne abhyaikṣetāṃ manasā rejamāne |
yatrādhi sūra udito vibhāti kasmai devāya haviṣā vidhema

121.7

आपो॑ ह॒ यद्बृ॑ह॒तीर्विश्व॒माय॒न्गर्भं॒ दधा॑ना ज॒नय॑न्तीर॒ग्निम् ।
ततो॑ दे॒वानां॒ सम॑वर्त॒तासु॒रेक॒ः कस्मै॑ दे॒वाय॑ ह॒विषा॑ विधेम

āpo ha yadbṛhatīrviśvamāyangarbhaṃ dadhānā janayantīragnim |
tato devānāṃ samavartatāsurekaḥ kasmai devāya haviṣā vidhema

121.8

यश्चि॒दापो॑ महि॒ना प॒र्यप॑श्य॒द्दक्षं॒ दधा॑ना ज॒नय॑न्तीर्य॒ज्ञम् ।
यो दे॒वेष्वधि॑ दे॒व एक॒ आसी॒त्कस्मै॑ दे॒वाय॑ ह॒विषा॑ विधेम

yaścidāpo mahinā paryapaśyaddakṣaṃ dadhānā janayantīryajñam |
yo deveṣvadhi deva eka āsītkasmai devāya haviṣā vidhema

121.9

मा नो॑ हिंसीज्जनि॒ता यः पृ॑थि॒व्या यो वा॒ दिवं॑ स॒त्यध॑र्मा ज॒जान॑ ।
यश्चा॒पश्च॒न्द्रा बृ॑ह॒तीर्ज॒जान॒ कस्मै॑ दे॒वाय॑ ह॒विषा॑ विधेम

mā no hiṃsījjanitā yaḥ pṛthivyā yo vā divaṃ satyadharmā jajāna |
yaścāpaścandrā bṛhatīrjajāna kasmai devāya haviṣā vidhema

121.10

प्रजा॑पते॒ न त्वदे॒तान्य॒न्यो विश्वा॑ जा॒तानि॒ परि॒ ता ब॑भूव ।
यत्का॑मास्ते जुहु॒मस्तन्नो॑ अस्तु व॒यं स्या॑म॒ पत॑यो रयी॒णाम्

prajāpate na tvadetānyanyo viśvā jātāni pari tā babhūva |
yatkāmāste juhumastanno astu vayaṃ syāma patayo rayīṇām

पाठ का स्रोत: Wikisource · CC BY-SA 4.0 (Wikisource transcription of a public-domain text)