दशम मण्डल

सूक्त 112: गणपति, गणों में विराजो

ऋषि: वैरूपो नभ-प्रभेदनः · देवता: इन्द्रः · छन्द: त्रिष्टुप्

10 श्लोक · 112 में से 191

इस अध्याय में क्या होता है

गणपति, गणों में विराजो

नभःप्रभेदन वैरूप त्रिष्टुप् में इन्द्र को प्रातःसवन के लिए बुलाते हैं। पहला पान उसी का है; वह मन से भी तीव्र रथ पर आए। वह शरीर को सूर्य की सुनहरी आभा से सजाए और मित्रों के साथ बैठे। यह उसका पुराना पात्र है, मधुर सोम से भरा, जिसे सब देव चाहते हैं। सच्चे क्रोध में उसने पर्वत ढीला किया और ब्राह्मण के लिए गौ सुलभ की। फिर वह मन्त्र जो भक्तों को प्रिय है: "हे गणपति, गणों में विराजो; तुम्हें कवियों में सबसे विप्र कहते हैं; तुम्हारे बिना निकट या दूर कुछ नहीं होता।" ऋषि मघवा से मित्रों को धन देने की विनती करते हैं।

112.1

इन्द्र॒ पिब॑ प्रतिका॒मं सु॒तस्य॑ प्रातःसा॒वस्तव॒ हि पू॒र्वपी॑तिः ।
हर्ष॑स्व॒ हन्त॑वे शूर॒ शत्रू॑नु॒क्थेभि॑ष्टे वी॒र्या॒३॒॑ प्र ब्र॑वाम

indra piba pratikāmaṃ sutasya prātaḥsāvastava hi pūrvapītiḥ |
harṣasva hantave śūra śatrūnukthebhiṣṭe vīryā pra bravāma

112.2

यस्ते॒ रथो॒ मन॑सो॒ जवी॑या॒नेन्द्र॒ तेन॑ सोम॒पेया॑य याहि ।
तूय॒मा ते॒ हर॑य॒ः प्र द्र॑वन्तु॒ येभि॒र्यासि॒ वृष॑भि॒र्मन्द॑मानः

yaste ratho manaso javīyānendra tena somapeyāya yāhi |
tūyamā te harayaḥ pra dravantu yebhiryāsi vṛṣabhirmandamānaḥ

112.3

हरि॑त्वता॒ वर्च॑सा॒ सूर्य॑स्य॒ श्रेष्ठै॑ रू॒पैस्त॒न्वं॑ स्पर्शयस्व ।
अ॒स्माभि॑रिन्द्र॒ सखि॑भिर्हुवा॒नः स॑ध्रीची॒नो मा॑दयस्वा नि॒षद्य॑

haritvatā varcasā sūryasya śreṣṭhai rūpaistanvaṃ sparśayasva |
asmābhirindra sakhibhirhuvānaḥ sadhrīcīno mādayasvā niṣadya

112.4

यस्य॒ त्यत्ते॑ महि॒मानं॒ मदे॑ष्वि॒मे म॒ही रोद॑सी॒ नावि॑विक्ताम् ।
तदोक॒ आ हरि॑भिरिन्द्र यु॒क्तैः प्रि॒येभि॑र्याहि प्रि॒यमन्न॒मच्छ॑

yasya tyatte mahimānaṃ madeṣvime mahī rodasī nāviviktām |
tadoka ā haribhirindra yuktaiḥ priyebhiryāhi priyamannamaccha

112.5

यस्य॒ शश्व॑त्पपि॒वाँ इ॑न्द्र॒ शत्रू॑ननानुकृ॒त्या रण्या॑ च॒कर्थ॑ ।
स ते॒ पुरं॑धिं॒ तवि॑षीमियर्ति॒ स ते॒ मदा॑य सु॒त इ॑न्द्र॒ सोम॑ः

yasya śaśvatpapivām̐ indra śatrūnanānukṛtyā raṇyā cakartha |
sa te puraṃdhiṃ taviṣīmiyarti sa te madāya suta indra somaḥ

112.6

इ॒दं ते॒ पात्रं॒ सन॑वित्तमिन्द्र॒ पिबा॒ सोम॑मे॒ना श॑तक्रतो ।
पू॒र्ण आ॑हा॒वो म॑दि॒रस्य॒ मध्वो॒ यं विश्व॒ इद॑भि॒हर्य॑न्ति दे॒वाः

idaṃ te pātraṃ sanavittamindra pibā somamenā śatakrato |
pūrṇa āhāvo madirasya madhvo yaṃ viśva idabhiharyanti devāḥ

112.7

वि हि त्वामि॑न्द्र पुरु॒धा जना॑सो हि॒तप्र॑यसो वृषभ॒ ह्वय॑न्ते ।
अ॒स्माकं॑ ते॒ मधु॑मत्तमानी॒मा भु॑व॒न्सव॑ना॒ तेषु॑ हर्य

vi hi tvāmindra purudhā janāso hitaprayaso vṛṣabha hvayante |
asmākaṃ te madhumattamānīmā bhuvansavanā teṣu harya

112.8

प्र त॑ इन्द्र पू॒र्व्याणि॒ प्र नू॒नं वी॒र्या॑ वोचं प्रथ॒मा कृ॒तानि॑ ।
स॒ती॒नम॑न्युरश्रथायो॒ अद्रिं॑ सुवेद॒नाम॑कृणो॒र्ब्रह्म॑णे॒ गाम्

pra ta indra pūrvyāṇi pra nūnaṃ vīryā vocaṃ prathamā kṛtāni |
satīnamanyuraśrathāyo adriṃ suvedanāmakṛṇorbrahmaṇe gām

112.9

नि षु सी॑द गणपते ग॒णेषु॒ त्वामा॑हु॒र्विप्र॑तमं कवी॒नाम् ।
न ऋ॒ते त्वत्क्रि॑यते॒ किं च॒नारे म॒हाम॒र्कं म॑घवञ्चि॒त्रम॑र्च

ni ṣu sīda gaṇapate gaṇeṣu tvāmāhurvipratamaṃ kavīnām |
na ṛte tvatkriyate kiṃ canāre mahāmarkaṃ maghavañcitramarca

112.10

अ॒भि॒ख्या नो॑ मघव॒न्नाध॑माना॒न्सखे॑ बो॒धि व॑सुपते॒ सखी॑नाम् ।
रणं॑ कृधि रणकृत्सत्यशु॒ष्माभ॑क्ते चि॒दा भ॑जा रा॒ये अ॒स्मान्

abhikhyā no maghavannādhamānānsakhe bodhi vasupate sakhīnām |
raṇaṃ kṛdhi raṇakṛtsatyaśuṣmābhakte cidā bhajā rāye asmān

पाठ का स्रोत: Wikisource · CC BY-SA 4.0 (Wikisource transcription of a public-domain text)