दशम मण्डल

सूक्त 106: उपमाओं की माला में अश्विनीकुमार

ऋषि: भूतांशः काश्यपः · देवता: अश्विनौ · छन्द: त्रिष्टुप्

11 श्लोक · 106 में से 191

इस अध्याय में क्या होता है

उपमाओं की माला में अश्विनीकुमार

भूतांश काश्यप त्रिष्टुप् में अश्विनीकुमारों की स्तुति करते हैं, और लगभग हर पंक्ति द्विवचन में एक उपमा है। दोनों देव बुद्धियों को वैसे फैलाते हैं जैसे जुलाहे वस्त्र। वे दो ऊँटों जैसे हैं, मनुष्यों में यशस्वी दो दूतों जैसे, जलाशय पर दो भैंसों जैसे, पक्षी के दो पंखों जैसे, भक्त की दो अग्नियों जैसे, पिता-पुत्र जैसे, दो राजाओं जैसे, ऋत के प्रति सच्चे दो मित्रों जैसे। वे गहरे जल में घाट खोजते पैरों जैसे और सुनने वाले कानों जैसे हैं। सूक्त के कई दुर्लभ शब्द कठिन हैं। ऋषि उन्हें एक रथ पर इस मन्त्र तक आने को कहते हैं, और कहते हैं कि भूतांश ने अश्विनों की कामना पूरी की।

106.1

उ॒भा उ॑ नू॒नं तदिद॑र्थयेथे॒ वि त॑न्वाथे॒ धियो॒ वस्त्रा॒पसे॑व ।
स॒ध्री॒ची॒ना यात॑वे॒ प्रेम॑जीगः सु॒दिने॑व॒ पृक्ष॒ आ तं॑सयेथे

ubhā u nūnaṃ tadidarthayethe vi tanvāthe dhiyo vastrāpaseva |
sadhrīcīnā yātave premajīgaḥ sudineva pṛkṣa ā taṃsayethe

106.2

उ॒ष्टारे॑व॒ फर्व॑रेषु श्रयेथे प्रायो॒गेव॒ श्वात्र्या॒ शासु॒रेथ॑ः ।
दू॒तेव॒ हि ष्ठो य॒शसा॒ जने॑षु॒ माप॑ स्थातं महि॒षेवा॑व॒पाना॑त्

uṣṭāreva pharvareṣu śrayethe prāyogeva śvātryā śāsurethaḥ |
dūteva hi ṣṭho yaśasā janeṣu māpa sthātaṃ mahiṣevāvapānāt

106.3

सा॒कं॒युजा॑ शकु॒नस्ये॑व प॒क्षा प॒श्वेव॑ चि॒त्रा यजु॒रा ग॑मिष्टम् ।
अ॒ग्निरि॑व देव॒योर्दी॑दि॒वांसा॒ परि॑ज्मानेव यजथः पुरु॒त्रा

sākaṃyujā śakunasyeva pakṣā paśveva citrā yajurā gamiṣṭam |
agniriva devayordīdivāṃsā parijmāneva yajathaḥ purutrā

106.4

आ॒पी वो॑ अ॒स्मे पि॒तरे॑व पु॒त्रोग्रेव॑ रु॒चा नृ॒पती॑व तु॒र्यै ।
इर्ये॑व पु॒ष्ट्यै कि॒रणे॑व भु॒ज्यै श्रु॑ष्टी॒वाने॑व॒ हव॒मा ग॑मिष्टम्

āpī vo asme pitareva putrogreva rucā nṛpatīva turyai |
iryeva puṣṭyai kiraṇeva bhujyai śruṣṭīvāneva havamā gamiṣṭam

106.5

वंस॑गेव पूष॒र्या॑ शि॒म्बाता॑ मि॒त्रेव॑ ऋ॒ता श॒तरा॒ शात॑पन्ता ।
वाजे॑वो॒च्चा वय॑सा घर्म्ये॒ष्ठा मेषे॑वे॒षा स॑प॒र्या॒३॒॑ पुरी॑षा

vaṃsageva pūṣaryā śimbātā mitreva ṛtā śatarā śātapantā |
vājevoccā vayasā gharmyeṣṭhā meṣeveṣā saparyā purīṣā

106.6

सृ॒ण्ये॑व ज॒र्भरी॑ तु॒र्फरी॑तू नैतो॒शेव॑ तु॒र्फरी॑ पर्फ॒रीका॑ ।
उ॒द॒न्य॒जेव॒ जेम॑ना मदे॒रू ता मे॑ ज॒राय्व॒जरं॑ म॒रायु॑

sṛṇyeva jarbharī turpharītū naitośeva turpharī parpharīkā |
udanyajeva jemanā maderū tā me jarāyvajaraṃ marāyu

106.7

प॒ज्रेव॒ चर्च॑रं॒ जारं॑ म॒रायु॒ क्षद्मे॒वार्थे॑षु तर्तरीथ उग्रा ।
ऋ॒भू नाप॑त्खरम॒ज्रा ख॒रज्रु॑र्वा॒युर्न प॑र्फरत्क्षयद्रयी॒णाम्

pajreva carcaraṃ jāraṃ marāyu kṣadmevārtheṣu tartarītha ugrā |
ṛbhū nāpatkharamajrā kharajrurvāyurna parpharatkṣayadrayīṇām

106.8

घ॒र्मेव॒ मधु॑ ज॒ठरे॑ स॒नेरू॒ भगे॑विता तु॒र्फरी॒ फारि॒वार॑म् ।
प॒त॒रेव॑ चच॒रा च॒न्द्रनि॑र्णि॒ङ्मन॑ऋङ्गा मन॒न्या॒३॒॑ न जग्मी॑

gharmeva madhu jaṭhare sanerū bhagevitā turpharī phārivāram |
patareva cacarā candranirṇiṅmanaṛṅgā mananyā na jagmī

106.9

बृ॒हन्ते॑व ग॒म्भरे॑षु प्रति॒ष्ठां पादे॑व गा॒धं तर॑ते विदाथः ।
कर्णे॑व॒ शासु॒रनु॒ हि स्मरा॒थोंऽशे॑व नो भजतं चि॒त्रमप्न॑ः

bṛhanteva gambhareṣu pratiṣṭhāṃ pādeva gādhaṃ tarate vidāthaḥ |
karṇeva śāsuranu hi smarāthoṃ'śeva no bhajataṃ citramapnaḥ

106.10

आ॒र॒ङ्ग॒रेव॒ मध्वेर॑येथे सार॒घेव॒ गवि॑ नी॒चीन॑बारे ।
की॒नारे॑व॒ स्वेद॑मासिष्विदा॒ना क्षामे॑वो॒र्जा सू॑यव॒सात्स॑चेथे

āraṅgareva madhverayethe sāragheva gavi nīcīnabāre |
kīnāreva svedamāsiṣvidānā kṣāmevorjā sūyavasātsacethe

106.11

ऋ॒ध्याम॒ स्तोमं॑ सनु॒याम॒ वाज॒मा नो॒ मन्त्रं॑ स॒रथे॒होप॑ यातम् ।
यशो॒ न प॒क्वं मधु॒ गोष्व॒न्तरा भू॒तांशो॑ अ॒श्विनो॒ः काम॑मप्राः

ṛdhyāma stomaṃ sanuyāma vājamā no mantraṃ sarathehopa yātam |
yaśo na pakvaṃ madhu goṣvantarā bhūtāṃśo aśvinoḥ kāmamaprāḥ

पाठ का स्रोत: Wikisource · CC BY-SA 4.0 (Wikisource transcription of a public-domain text)