दशम मण्डल

सूक्त 103: अप्रतिरथ सूक्त, इन्द्र का युद्ध-गान

ऋषि: ऐन्द्रोऽप्रतिरथः · देवता: इन्द्रः, ४ बृहस्पतिः, १२ अप्वा देवी, १३ मरुतो वा · छन्द: त्रिष्टुप्, १३ अनुष्टुप्

13 श्लोक · 103 में से 191

इस अध्याय में क्या होता है

अप्रतिरथ सूक्त, इन्द्र का युद्ध-गान

ऐन्द्र अप्रतिरथ इन्द्र के लिए यह त्रिष्टुप् युद्ध-गान गाते हैं; कुछ मन्त्र बृहस्पति, अप्वा देवी और मरुतों को हैं। तीव्र, भयंकर बैल की भाँति शस्त्र तेज़ करता, पलक न झपकाने वाला अकेला वीर इन्द्र एक साथ सौ सेनाएँ जीतता है। "हे योद्धाओ, बाण-हस्त इन्द्र के साथ जीतो।" बृहस्पति से कहा गया है कि रथ पर घूमते हुए शत्रुओं को कुचलें। इन्द्र नेता है; बृहस्पति, दक्षिणा, यज्ञ और सोम आगे चलें, मरुत देवसेना के अग्रभाग में हों। हमारी ध्वजाएँ और बाण जीतें, हमारे वीर ऊँचे रहें। अप्वा को शत्रुओं के मन भ्रमित करने भेजा गया है। "आगे बढ़ो वीरो, जीतो।" यजुर्वेद में यह सूक्त विजय के लिए पढ़ा जाता है।

103.1

आ॒शुः शिशा॑नो वृष॒भो न भी॒मो घ॑नाघ॒नः क्षोभ॑णश्चर्षणी॒नाम् ।
सं॒क्रन्द॑नोऽनिमि॒ष ए॑कवी॒रः श॒तं सेना॑ अजयत्सा॒कमिन्द्र॑ः

āśuḥ śiśāno vṛṣabho na bhīmo ghanāghanaḥ kṣobhaṇaścarṣaṇīnām |
saṃkrandano'nimiṣa ekavīraḥ śataṃ senā ajayatsākamindraḥ

103.2

सं॒क्रन्द॑नेनानिमि॒षेण॑ जि॒ष्णुना॑ युत्का॒रेण॑ दुश्च्यव॒नेन॑ धृ॒ष्णुना॑ ।
तदिन्द्रे॑ण जयत॒ तत्स॑हध्वं॒ युधो॑ नर॒ इषु॑हस्तेन॒ वृष्णा॑

saṃkrandanenānimiṣeṇa jiṣṇunā yutkāreṇa duścyavanena dhṛṣṇunā |
tadindreṇa jayata tatsahadhvaṃ yudho nara iṣuhastena vṛṣṇā

103.3

स इषु॑हस्तै॒ः स नि॑ष॒ङ्गिभि॑र्व॒शी संस्र॑ष्टा॒ स युध॒ इन्द्रो॑ ग॒णेन॑ ।
सं॒सृ॒ष्ट॒जित्सो॑म॒पा बा॑हुश॒र्ध्यु१॒॑ग्रध॑न्वा॒ प्रति॑हिताभि॒रस्ता॑

sa iṣuhastaiḥ sa niṣaṅgibhirvaśī saṃsraṣṭā sa yudha indro gaṇena |
saṃsṛṣṭajitsomapā bāhuśardhyugradhanvā pratihitābhirastā

103.4

बृह॑स्पते॒ परि॑ दीया॒ रथे॑न रक्षो॒हामित्राँ॑ अप॒बाध॑मानः ।
प्र॒भ॒ञ्जन्सेना॑ः प्रमृ॒णो यु॒धा जय॑न्न॒स्माक॑मेध्यवि॒ता रथा॑नाम्

bṛhaspate pari dīyā rathena rakṣohāmitrām̐ apabādhamānaḥ |
prabhañjansenāḥ pramṛṇo yudhā jayannasmākamedhyavitā rathānām

103.5

ब॒ल॒वि॒ज्ञा॒यः स्थवि॑र॒ः प्रवी॑र॒ः सह॑स्वान्वा॒जी सह॑मान उ॒ग्रः ।
अ॒भिवी॑रो अ॒भिस॑त्वा सहो॒जा जैत्र॑मिन्द्र॒ रथ॒मा ति॑ष्ठ गो॒वित्

balavijñāyaḥ sthaviraḥ pravīraḥ sahasvānvājī sahamāna ugraḥ |
abhivīro abhisatvā sahojā jaitramindra rathamā tiṣṭha govit

103.6

गो॒त्र॒भिदं॑ गो॒विदं॒ वज्र॑बाहुं॒ जय॑न्त॒मज्म॑ प्रमृ॒णन्त॒मोज॑सा ।
इ॒मं स॑जाता॒ अनु॑ वीरयध्व॒मिन्द्रं॑ सखायो॒ अनु॒ सं र॑भध्वम्

gotrabhidaṃ govidaṃ vajrabāhuṃ jayantamajma pramṛṇantamojasā |
imaṃ sajātā anu vīrayadhvamindraṃ sakhāyo anu saṃ rabhadhvam

103.7

अ॒भि गो॒त्राणि॒ सह॑सा॒ गाह॑मानोऽद॒यो वी॒रः श॒तम॑न्यु॒रिन्द्र॑ः ।
दु॒श्च्य॒व॒नः पृ॑तना॒षाळ॑यु॒ध्यो॒३॒॑ऽस्माकं॒ सेना॑ अवतु॒ प्र यु॒त्सु

abhi gotrāṇi sahasā gāhamāno'dayo vīraḥ śatamanyurindraḥ |
duścyavanaḥ pṛtanāṣāḻayudhyo'smākaṃ senā avatu pra yutsu

103.8

इन्द्र॑ आसां ने॒ता बृह॒स्पति॒र्दक्षि॑णा य॒ज्ञः पु॒र ए॑तु॒ सोम॑ः ।
दे॒व॒से॒नाना॑मभिभञ्जती॒नां जय॑न्तीनां म॒रुतो॑ य॒न्त्वग्र॑म्

indra āsāṃ netā bṛhaspatirdakṣiṇā yajñaḥ pura etu somaḥ |
devasenānāmabhibhañjatīnāṃ jayantīnāṃ maruto yantvagram

103.9

इन्द्र॑स्य॒ वृष्णो॒ वरु॑णस्य॒ राज्ञ॑ आदि॒त्यानां॑ म॒रुतां॒ शर्ध॑ उ॒ग्रम् ।
म॒हाम॑नसां भुवनच्य॒वानां॒ घोषो॑ दे॒वानां॒ जय॑ता॒मुद॑स्थात्

indrasya vṛṣṇo varuṇasya rājña ādityānāṃ marutāṃ śardha ugram |
mahāmanasāṃ bhuvanacyavānāṃ ghoṣo devānāṃ jayatāmudasthāt

103.10

उद्ध॑र्षय मघव॒न्नायु॑धा॒न्युत्सत्व॑नां माम॒कानां॒ मनां॑सि ।
उद्वृ॑त्रहन्वा॒जिनां॒ वाजि॑ना॒न्युद्रथा॑नां॒ जय॑तां यन्तु॒ घोषा॑ः

uddharṣaya maghavannāyudhānyutsatvanāṃ māmakānāṃ manāṃsi |
udvṛtrahanvājināṃ vājinānyudrathānāṃ jayatāṃ yantu ghoṣāḥ

103.11

अ॒स्माक॒मिन्द्र॒ः समृ॑तेषु ध्व॒जेष्व॒स्माकं॒ या इष॑व॒स्ता ज॑यन्तु ।
अ॒स्माकं॑ वी॒रा उत्त॑रे भवन्त्व॒स्माँ उ॑ देवा अवता॒ हवे॑षु

asmākamindraḥ samṛteṣu dhvajeṣvasmākaṃ yā iṣavastā jayantu |
asmākaṃ vīrā uttare bhavantvasmām̐ u devā avatā haveṣu

103.12

अ॒मीषां॑ चि॒त्तं प्र॑तिलो॒भय॑न्ती गृहा॒णाङ्गा॑न्यप्वे॒ परे॑हि ।
अ॒भि प्रेहि॒ निर्द॑ह हृ॒त्सु शोकै॑र॒न्धेना॒मित्रा॒स्तम॑सा सचन्ताम्

amīṣāṃ cittaṃ pratilobhayantī gṛhāṇāṅgānyapve parehi |
abhi prehi nirdaha hṛtsu śokairandhenāmitrāstamasā sacantām

103.13

प्रेता॒ जय॑ता नर॒ इन्द्रो॑ व॒ः शर्म॑ यच्छतु ।
उ॒ग्रा व॑ः सन्तु बा॒हवो॑ऽनाधृ॒ष्या यथास॑थ

pretā jayatā nara indro vaḥ śarma yacchatu |
ugrā vaḥ santu bāhavo'nādhṛṣyā yathāsatha

पाठ का स्रोत: Wikisource · CC BY-SA 4.0 (Wikisource transcription of a public-domain text)