प्रथम मण्डल

सूक्त 84: इन्द्र और दधीचि की अस्थियाँ

ऋषि: गोतमो राहूगणः · देवता: इन्द्रः · छन्द: १-६ अनुष्टुप्, ७-९ उष्णिक्, १०-१२ पंक्तिः, १३-१५ गायत्री, १६-१८ त्रिष्टुप्, (प्रगाथः ) १९ बृहती, २० सतोबृहती

20 श्लोक · 84 में से 191

इस अध्याय में क्या होता है

इन्द्र और दधीचि की अस्थियाँ

सोम निचोड़ लिया गया है; हे बलवान इन्द्र, आओ, और जैसे सूर्य किरणों से आकाश भरता है वैसे ही सोम से स्वयं को भर लो। गोतम राहूगण का यह लम्बा सूक्त अनुष्टुप् से बृहती तक अनेक छन्दों में है। हरि घोड़े इन्द्र को लाते हैं, पत्थर पुकारता है, गायों का दूध सोम में मिलता है। फिर प्रसिद्ध मन्त्र: दधीचि की अस्थियों से इन्द्र ने निन्यानवे वृत्रों को मारा, और शर्यणावत् में पर्वतों में छिपा अश्व का सिर खोज निकाला। ऋषि पूछते हैं कि आज ऋत के धुरे में बैल कौन जोतता है, और अन्त में कहते हैं: हे मघवा, तुम्हारे सिवा कोई दयालु नहीं; तुम्हारा दान हमें कभी न छोड़े।

84.1

असा॑वि॒ सोम॑ इन्द्र ते॒ शवि॑ष्ठ धृष्ण॒वा ग॑हि ।
आ त्वा॑ पृणक्त्विन्द्रि॒यं रज॒ः सूर्यो॒ न र॒श्मिभि॑ः

asāvi soma indra te śaviṣṭha dhṛṣṇavā gahi |
ā tvā pṛṇaktvindriyaṃ rajaḥ sūryo na raśmibhiḥ

84.2

इन्द्र॒मिद्धरी॑ वह॒तोऽप्र॑तिधृष्टशवसम् ।
ऋषी॑णां च स्तु॒तीरुप॑ य॒ज्ञं च॒ मानु॑षाणाम्

indramiddharī vahato'pratidhṛṣṭaśavasam |
ṛṣīṇāṃ ca stutīrupa yajñaṃ ca mānuṣāṇām

84.3

आ ति॑ष्ठ वृत्रह॒न्रथं॑ यु॒क्ता ते॒ ब्रह्म॑णा॒ हरी॑ ।
अ॒र्वा॒चीनं॒ सु ते॒ मनो॒ ग्रावा॑ कृणोतु व॒ग्नुना॑

ā tiṣṭha vṛtrahanrathaṃ yuktā te brahmaṇā harī |
arvācīnaṃ su te mano grāvā kṛṇotu vagnunā

84.4

इ॒ममि॑न्द्र सु॒तं पि॑ब॒ ज्येष्ठ॒मम॑र्त्यं॒ मद॑म् ।
शु॒क्रस्य॑ त्वा॒भ्य॑क्षर॒न्धारा॑ ऋ॒तस्य॒ साद॑ने

imamindra sutaṃ piba jyeṣṭhamamartyaṃ madam |
śukrasya tvābhyakṣarandhārā ṛtasya sādane

84.5

इन्द्रा॑य नू॒नम॑र्चतो॒क्थानि॑ च ब्रवीतन ।
सु॒ता अ॑मत्सु॒रिन्द॑वो॒ ज्येष्ठं॑ नमस्यता॒ सह॑ः

indrāya nūnamarcatokthāni ca bravītana |
sutā amatsurindavo jyeṣṭhaṃ namasyatā sahaḥ

84.6

नकि॒ष्ट्वद्र॒थीत॑रो॒ हरी॒ यदि॑न्द्र॒ यच्छ॑से ।
नकि॒ष्ट्वानु॑ म॒ज्मना॒ नकि॒ः स्वश्व॑ आनशे

nakiṣṭvadrathītaro harī yadindra yacchase |
nakiṣṭvānu majmanā nakiḥ svaśva ānaśe

84.7

य एक॒ इद्वि॒दय॑ते॒ वसु॒ मर्ता॑य दा॒शुषे॑ ।
ईशा॑नो॒ अप्र॑तिष्कुत॒ इन्द्रो॑ अ॒ङ्ग

ya eka idvidayate vasu martāya dāśuṣe |
īśāno apratiṣkuta indro aṅga

84.8

क॒दा मर्त॑मरा॒धसं॑ प॒दा क्षुम्प॑मिव स्फुरत् ।
क॒दा न॑ः शुश्रव॒द्गिर॒ इन्द्रो॑ अ॒ङ्ग

kadā martamarādhasaṃ padā kṣumpamiva sphurat |
kadā naḥ śuśravadgira indro aṅga

84.9

यश्चि॒द्धि त्वा॑ ब॒हुभ्य॒ आ सु॒तावाँ॑ आ॒विवा॑सति ।
उ॒ग्रं तत्प॑त्यते॒ शव॒ इन्द्रो॑ अ॒ङ्ग

yaściddhi tvā bahubhya ā sutāvām̐ āvivāsati |
ugraṃ tatpatyate śava indro aṅga

84.10

स्वा॒दोरि॒त्था वि॑षू॒वतो॒ मध्व॑ः पिबन्ति गौ॒र्य॑ः ।
या इन्द्रे॑ण स॒याव॑री॒र्वृष्णा॒ मद॑न्ति शो॒भसे॒ वस्वी॒रनु॑ स्व॒राज्य॑म्

svādoritthā viṣūvato madhvaḥ pibanti gauryaḥ |
yā indreṇa sayāvarīrvṛṣṇā madanti śobhase vasvīranu svarājyam

84.11

ता अ॑स्य पृशना॒युव॒ः सोमं॑ श्रीणन्ति॒ पृश्न॑यः ।
प्रि॒या इन्द्र॑स्य धे॒नवो॒ वज्रं॑ हिन्वन्ति॒ साय॑कं॒ वस्वी॒रनु॑ स्व॒राज्य॑म्

tā asya pṛśanāyuvaḥ somaṃ śrīṇanti pṛśnayaḥ |
priyā indrasya dhenavo vajraṃ hinvanti sāyakaṃ vasvīranu svarājyam

84.12

ता अ॑स्य॒ नम॑सा॒ सह॑ः सप॒र्यन्ति॒ प्रचे॑तसः ।
व्र॒तान्य॑स्य सश्चिरे पु॒रूणि॑ पू॒र्वचि॑त्तये॒ वस्वी॒रनु॑ स्व॒राज्य॑म्

tā asya namasā sahaḥ saparyanti pracetasaḥ |
vratānyasya saścire purūṇi pūrvacittaye vasvīranu svarājyam

84.13

इन्द्रो॑ दधी॒चो अ॒स्थभि॑र्वृ॒त्राण्यप्र॑तिष्कुतः ।
ज॒घान॑ नव॒तीर्नव॑

indro dadhīco asthabhirvṛtrāṇyapratiṣkutaḥ |
jaghāna navatīrnava

84.14

इ॒च्छन्नश्व॑स्य॒ यच्छिर॒ः पर्व॑ते॒ष्वप॑श्रितम् ।
तद्वि॑दच्छर्य॒णाव॑ति

icchannaśvasya yacchiraḥ parvateṣvapaśritam |
tadvidaccharyaṇāvati

84.15

अत्राह॒ गोर॑मन्वत॒ नाम॒ त्वष्टु॑रपी॒च्य॑म् ।
इ॒त्था च॒न्द्रम॑सो गृ॒हे

atrāha goramanvata nāma tvaṣṭurapīcyam |
itthā candramaso gṛhe

84.16

को अ॒द्य यु॑ङ्क्ते धु॒रि गा ऋ॒तस्य॒ शिमी॑वतो भा॒मिनो॑ दुर्हृणा॒यून् ।
आ॒सन्नि॑षून्हृ॒त्स्वसो॑ मयो॒भून्य ए॑षां भृ॒त्यामृ॒णध॒त्स जी॑वात्

ko adya yuṅkte dhuri gā ṛtasya śimīvato bhāmino durhṛṇāyūn |
āsanniṣūnhṛtsvaso mayobhūnya eṣāṃ bhṛtyāmṛṇadhatsa jīvāt

84.17

क ई॑षते तु॒ज्यते॒ को बि॑भाय॒ को मं॑सते॒ सन्त॒मिन्द्रं॒ को अन्ति॑ ।
कस्तो॒काय॒ क इभा॑यो॒त रा॒येऽधि॑ ब्रवत्त॒न्वे॒३॒॑ को जना॑य

ka īṣate tujyate ko bibhāya ko maṃsate santamindraṃ ko anti |
kastokāya ka ibhāyota rāye'dhi bravattanve ko janāya

84.18

को अ॒ग्निमी॑ट्टे ह॒विषा॑ घृ॒तेन॑ स्रु॒चा य॑जाता ऋ॒तुभि॑र्ध्रु॒वेभि॑ः ।
कस्मै॑ दे॒वा आ व॑हाना॒शु होम॒ को मं॑सते वी॒तिहो॑त्रः सुदे॒वः

ko agnimīṭṭe haviṣā ghṛtena srucā yajātā ṛtubhirdhruvebhiḥ |
kasmai devā ā vahānāśu homa ko maṃsate vītihotraḥ sudevaḥ

84.19

त्वम॒ङ्ग प्र शं॑सिषो दे॒वः श॑विष्ठ॒ मर्त्य॑म् ।
न त्वद॒न्यो म॑घवन्नस्ति मर्डि॒तेन्द्र॒ ब्रवी॑मि ते॒ वच॑ः

tvamaṅga pra śaṃsiṣo devaḥ śaviṣṭha martyam |
na tvadanyo maghavannasti marḍitendra bravīmi te vacaḥ

84.20

मा ते॒ राधां॑सि॒ मा त॑ ऊ॒तयो॑ वसो॒ऽस्मान्कदा॑ च॒ना द॑भन् ।
विश्वा॑ च न उपमिमी॒हि मा॑नुष॒ वसू॑नि चर्ष॒णिभ्य॒ आ

mā te rādhāṃsi mā ta ūtayo vaso'smānkadā canā dabhan |
viśvā ca na upamimīhi mānuṣa vasūni carṣaṇibhya ā

पाठ का स्रोत: Wikisource · CC BY-SA 4.0 (Wikisource transcription of a public-domain text)