प्रथम मण्डल

सूक्त 32: इन्द्र का वृत्रवध और जलों की मुक्ति

ऋषि: हिरण्यस्तूप आङ्गिरसः · देवता: इन्द्रः · छन्द: त्रिष्टुप्

15 श्लोक · 32 में से 191

इस अध्याय में क्या होता है

इन्द्र का वृत्रवध और जलों की मुक्ति

अब मैं इन्द्र के उन वीर कर्मों का वर्णन करूँगा जो वज्रधारी ने सबसे पहले किये। हिरण्यस्तूप आंगिरस का यह त्रिष्टुप् सूक्त इन्द्र और वृत्र का महान वर्णन है। इन्द्र ने तीन पात्रों से सोम पिया और पर्वत पर लेटे अहि को मारा, और जल रँभाती गायों की तरह समुद्र की ओर बहे। बिना पैर और हाथ के वृत्र लड़ा और वृक्ष की कटी शाखाओं के समान गिरा; जल उसके ऊपर से बहे। गौएँ जीती गयीं, सात नदियाँ मुक्त हुईं। जब इन्द्र के हृदय में भय आया, वे डरे बाज़ की तरह निन्यानवे धाराएँ पार कर गये। वे चर और अचर के राजा हैं।

32.1

इन्द्र॑स्य॒ नु वी॒र्या॑णि॒ प्र वो॑चं॒ यानि॑ च॒कार॑ प्रथ॒मानि॑ व॒ज्री ।
अह॒न्नहि॒मन्व॒पस्त॑तर्द॒ प्र व॒क्षणा॑ अभिन॒त्पर्व॑तानाम्

indrasya nu vīryāṇi pra vocaṃ yāni cakāra prathamāni vajrī |
ahannahimanvapastatarda pra vakṣaṇā abhinatparvatānām

32.2

अह॒न्नहिं॒ पर्व॑ते शिश्रिया॒णं त्वष्टा॑स्मै॒ वज्रं॑ स्व॒र्यं॑ ततक्ष ।
वा॒श्रा इ॑व धे॒नव॒ः स्यन्द॑माना॒ अञ्ज॑ः समु॒द्रमव॑ जग्मु॒राप॑ः

ahannahiṃ parvate śiśriyāṇaṃ tvaṣṭāsmai vajraṃ svaryaṃ tatakṣa |
vāśrā iva dhenavaḥ syandamānā añjaḥ samudramava jagmurāpaḥ

32.3

वृ॒षा॒यमा॑णोऽवृणीत॒ सोमं॒ त्रिक॑द्रुकेष्वपिबत्सु॒तस्य॑ ।
आ साय॑कं म॒घवा॑दत्त॒ वज्र॒मह॑न्नेनं प्रथम॒जामही॑नाम्

vṛṣāyamāṇo'vṛṇīta somaṃ trikadrukeṣvapibatsutasya |
ā sāyakaṃ maghavādatta vajramahannenaṃ prathamajāmahīnām

32.4

यदि॒न्द्राह॑न्प्रथम॒जामही॑ना॒मान्मा॒यिना॒ममि॑ना॒ः प्रोत मा॒याः ।
आत्सूर्यं॑ ज॒नय॒न्द्यामु॒षासं॑ ता॒दीत्ना॒ शत्रुं॒ न किला॑ विवित्से

yadindrāhanprathamajāmahīnāmānmāyināmamināḥ prota māyāḥ |
ātsūryaṃ janayandyāmuṣāsaṃ tādītnā śatruṃ na kilā vivitse

32.5

अह॑न्वृ॒त्रं वृ॑त्र॒तरं॒ व्यं॑स॒मिन्द्रो॒ वज्रे॑ण मह॒ता व॒धेन॑ ।
स्कन्धां॑सीव॒ कुलि॑शेना॒ विवृ॒क्णाहि॑ः शयत उप॒पृक्पृ॑थि॒व्याः

ahanvṛtraṃ vṛtrataraṃ vyaṃsamindro vajreṇa mahatā vadhena |
skandhāṃsīva kuliśenā vivṛkṇāhiḥ śayata upapṛkpṛthivyāḥ

32.6

अ॒यो॒द्धेव॑ दु॒र्मद॒ आ हि जु॒ह्वे म॑हावी॒रं तु॑विबा॒धमृ॑जी॒षम् ।
नाता॑रीदस्य॒ समृ॑तिं व॒धानां॒ सं रु॒जाना॑ः पिपिष॒ इन्द्र॑शत्रुः

ayoddheva durmada ā hi juhve mahāvīraṃ tuvibādhamṛjīṣam |
nātārīdasya samṛtiṃ vadhānāṃ saṃ rujānāḥ pipiṣa indraśatruḥ

32.7

अ॒पाद॑ह॒स्तो अ॑पृतन्य॒दिन्द्र॒मास्य॒ वज्र॒मधि॒ सानौ॑ जघान ।
वृष्णो॒ वध्रि॑ः प्रति॒मानं॒ बुभू॑षन्पुरु॒त्रा वृ॒त्रो अ॑शय॒द्व्य॑स्तः

apādahasto apṛtanyadindramāsya vajramadhi sānau jaghāna |
vṛṣṇo vadhriḥ pratimānaṃ bubhūṣanpurutrā vṛtro aśayadvyastaḥ

32.8

न॒दं न भि॒न्नम॑मु॒या शया॑नं॒ मनो॒ रुहा॑णा॒ अति॑ य॒न्त्याप॑ः ।
याश्चि॑द्वृ॒त्रो म॑हि॒ना प॒र्यति॑ष्ठ॒त्तासा॒महि॑ः पत्सुत॒ःशीर्ब॑भूव

nadaṃ na bhinnamamuyā śayānaṃ mano ruhāṇā ati yantyāpaḥ |
yāścidvṛtro mahinā paryatiṣṭhattāsāmahiḥ patsutaḥśīrbabhūva

32.9

नी॒चाव॑या अभवद्वृ॒त्रपु॒त्रेन्द्रो॑ अस्या॒ अव॒ वध॑र्जभार ।
उत्त॑रा॒ सूरध॑रः पु॒त्र आ॑सी॒द्दानु॑ः शये स॒हव॑त्सा॒ न धे॒नुः

nīcāvayā abhavadvṛtraputrendro asyā ava vadharjabhāra |
uttarā sūradharaḥ putra āsīddānuḥ śaye sahavatsā na dhenuḥ

32.10

अति॑ष्ठन्तीनामनिवेश॒नानां॒ काष्ठा॑नां॒ मध्ये॒ निहि॑तं॒ शरी॑रम् ।
वृ॒त्रस्य॑ नि॒ण्यं वि च॑र॒न्त्यापो॑ दी॒र्घं तम॒ आश॑य॒दिन्द्र॑शत्रुः

atiṣṭhantīnāmaniveśanānāṃ kāṣṭhānāṃ madhye nihitaṃ śarīram |
vṛtrasya niṇyaṃ vi carantyāpo dīrghaṃ tama āśayadindraśatruḥ

32.11

दा॒सप॑त्नी॒रहि॑गोपा अतिष्ठ॒न्निरु॑द्धा॒ आप॑ः प॒णिने॑व॒ गाव॑ः ।
अ॒पां बिल॒मपि॑हितं॒ यदासी॑द्वृ॒त्रं ज॑घ॒न्वाँ अप॒ तद्व॑वार

dāsapatnīrahigopā atiṣṭhanniruddhā āpaḥ paṇineva gāvaḥ |
apāṃ bilamapihitaṃ yadāsīdvṛtraṃ jaghanvām̐ apa tadvavāra

32.12

अश्व्यो॒ वारो॑ अभव॒स्तदि॑न्द्र सृ॒के यत्त्वा॑ प्र॒त्यह॑न्दे॒व एक॑ः ।
अज॑यो॒ गा अज॑यः शूर॒ सोम॒मवा॑सृज॒ः सर्त॑वे स॒प्त सिन्धू॑न्

aśvyo vāro abhavastadindra sṛke yattvā pratyahandeva ekaḥ |
ajayo gā ajayaḥ śūra somamavāsṛjaḥ sartave sapta sindhūn

32.13

नास्मै॑ वि॒द्युन्न त॑न्य॒तुः सि॑षेध॒ न यां मिह॒मकि॑रद्ध्रा॒दुनिं॑ च ।
इन्द्र॑श्च॒ यद्यु॑यु॒धाते॒ अहि॑श्चो॒ताप॒रीभ्यो॑ म॒घवा॒ वि जि॑ग्ये

nāsmai vidyunna tanyatuḥ siṣedha na yāṃ mihamakiraddhrāduniṃ ca |
indraśca yadyuyudhāte ahiścotāparībhyo maghavā vi jigye

32.14

अहे॑र्या॒तारं॒ कम॑पश्य इन्द्र हृ॒दि यत्ते॑ ज॒घ्नुषो॒ भीरग॑च्छत् ।
नव॑ च॒ यन्न॑व॒तिं च॒ स्रव॑न्तीः श्ये॒नो न भी॒तो अत॑रो॒ रजां॑सि

aheryātāraṃ kamapaśya indra hṛdi yatte jaghnuṣo bhīragacchat |
nava ca yannavatiṃ ca sravantīḥ śyeno na bhīto ataro rajāṃsi

32.15

इन्द्रो॑ या॒तोऽव॑सितस्य॒ राजा॒ शम॑स्य च शृ॒ङ्गिणो॒ वज्र॑बाहुः ।
सेदु॒ राजा॑ क्षयति चर्षणी॒नाम॒रान्न ने॒मिः परि॒ ता ब॑भूव

indro yāto'vasitasya rājā śamasya ca śṛṅgiṇo vajrabāhuḥ |
sedu rājā kṣayati carṣaṇīnāmarānna nemiḥ pari tā babhūva

पाठ का स्रोत: Wikisource · CC BY-SA 4.0 (Wikisource transcription of a public-domain text)