प्रथम मण्डल

सूक्त 24: बँधे शुनःशेप की वरुण से मुक्ति की प्रार्थना

ऋषि: आजीगर्तिः शुनःशेपः स कृत्रिमो वैश्वामित्रो देवरातः · देवता: १ कः (प्रजापतिः), २ अग्निः, ३-५ सविता, ५ भगो वा, ६-१५ वरुणः · छन्द: १,२, ६-१५ त्रिष्टुप्, ३-५ गायत्री

15 श्लोक · 24 में से 191

इस अध्याय में क्या होता है

बँधे शुनःशेप की वरुण से मुक्ति की प्रार्थना

अब हम किस अमर देव का प्रिय नाम लें, जो हमें फिर महान अदिति को सौंप दे, जिससे मैं अपने पिता और माता को देख सकूँ? यह प्रश्न अजीगर्त के पुत्र शुनःशेप पूछते हैं, त्रिष्टुप् और गायत्री में। वे प्रजापति को क नाम से, अग्नि, सविता और फिर वरुण को पुकारते हैं। वरुण अथाह आकाश में वृक्ष के शिखर को थामते हैं, सूर्य के लिए विस्तृत मार्ग बनाते हैं। रात में ऊँचे चमकने वाले तारे दिन में कहाँ जाते हैं? वरुण के व्रत अटल हैं। तीन खम्भों से बँधे शुनःशेप ने उन्हें पुकारा। पन्द्रहवाँ मन्त्र, उदुत्तमम्, ऊपर, बीच और नीचे के पाश खोलने की प्रार्थना है।

24.1

कस्य॑ नू॒नं क॑त॒मस्या॒मृता॑नां॒ मना॑महे॒ चारु॑ दे॒वस्य॒ नाम॑ ।
को नो॑ म॒ह्या अदि॑तये॒ पुन॑र्दात्पि॒तरं॑ च दृ॒शेयं॑ मा॒तरं॑ च

kasya nūnaṃ katamasyāmṛtānāṃ manāmahe cāru devasya nāma |
ko no mahyā aditaye punardātpitaraṃ ca dṛśeyaṃ mātaraṃ ca

24.2

अ॒ग्नेर्व॒यं प्र॑थ॒मस्या॒मृता॑नां॒ मना॑महे॒ चारु॑ दे॒वस्य॒ नाम॑ ।
स नो॑ म॒ह्या अदि॑तये॒ पुन॑र्दात्पि॒तरं॑ च दृ॒शेयं॑ मा॒तरं॑ च

agnervayaṃ prathamasyāmṛtānāṃ manāmahe cāru devasya nāma |
sa no mahyā aditaye punardātpitaraṃ ca dṛśeyaṃ mātaraṃ ca

24.3

अ॒भि त्वा॑ देव सवित॒रीशा॑नं॒ वार्या॑णाम् ।
सदा॑वन्भा॒गमी॑महे

abhi tvā deva savitarīśānaṃ vāryāṇām |
sadāvanbhāgamīmahe

24.4

यश्चि॒द्धि त॑ इ॒त्था भग॑ः शशमा॒नः पु॒रा नि॒दः ।
अ॒द्वे॒षो हस्त॑योर्द॒धे

yaściddhi ta itthā bhagaḥ śaśamānaḥ purā nidaḥ |
adveṣo hastayordadhe

24.5

भग॑भक्तस्य ते व॒यमुद॑शेम॒ तवाव॑सा ।
मू॒र्धानं॑ रा॒य आ॒रभे॑

bhagabhaktasya te vayamudaśema tavāvasā |
mūrdhānaṃ rāya ārabhe

24.6

न॒हि ते॑ क्ष॒त्रं न सहो॒ न म॒न्युं वय॑श्च॒नामी प॒तय॑न्त आ॒पुः ।
नेमा आपो॑ अनिमि॒षं चर॑न्ती॒र्न ये वात॑स्य प्रमि॒नन्त्यभ्व॑म्

nahi te kṣatraṃ na saho na manyuṃ vayaścanāmī patayanta āpuḥ |
nemā āpo animiṣaṃ carantīrna ye vātasya praminantyabhvam

24.7

अ॒बु॒ध्ने राजा॒ वरु॑णो॒ वन॑स्यो॒र्ध्वं स्तूपं॑ ददते पू॒तद॑क्षः ।
नी॒चीना॑ः स्थुरु॒परि॑ बु॒ध्न ए॑षाम॒स्मे अ॒न्तर्निहि॑ताः के॒तव॑ः स्युः

abudhne rājā varuṇo vanasyordhvaṃ stūpaṃ dadate pūtadakṣaḥ |
nīcīnāḥ sthurupari budhna eṣāmasme antarnihitāḥ ketavaḥ syuḥ

24.8

उ॒रुं हि राजा॒ वरु॑णश्च॒कार॒ सूर्या॑य॒ पन्था॒मन्वे॑त॒वा उ॑ ।
अ॒पदे॒ पादा॒ प्रति॑धातवेऽकरु॒ताप॑व॒क्ता हृ॑दया॒विध॑श्चित्

uruṃ hi rājā varuṇaścakāra sūryāya panthāmanvetavā u |
apade pādā pratidhātave'karutāpavaktā hṛdayāvidhaścit

24.9

श॒तं ते॑ राजन्भि॒षज॑ः स॒हस्र॑मु॒र्वी ग॑भी॒रा सु॑म॒तिष्टे॑ अस्तु ।
बाध॑स्व दू॒रे निरृ॑तिं परा॒चैः कृ॒तं चि॒देन॒ः प्र मु॑मुग्ध्य॒स्मत्

śataṃ te rājanbhiṣajaḥ sahasramurvī gabhīrā sumatiṣṭe astu |
bādhasva dūre nirṛtiṃ parācaiḥ kṛtaṃ cidenaḥ pra mumugdhyasmat

24.10

अ॒मी य ऋक्षा॒ निहि॑तास उ॒च्चा नक्तं॒ ददृ॑श्रे॒ कुह॑ चि॒द्दिवे॑युः ।
अद॑ब्धानि॒ वरु॑णस्य व्र॒तानि॑ वि॒चाक॑शच्च॒न्द्रमा॒ नक्त॑मेति

amī ya ṛkṣā nihitāsa uccā naktaṃ dadṛśre kuha ciddiveyuḥ |
adabdhāni varuṇasya vratāni vicākaśaccandramā naktameti

24.11

तत्त्वा॑ यामि॒ ब्रह्म॑णा॒ वन्द॑मान॒स्तदा शा॑स्ते॒ यज॑मानो ह॒विर्भि॑ः ।
अहे॑ळमानो वरुणे॒ह बो॒ध्युरु॑शंस॒ मा न॒ आयु॒ः प्र मो॑षीः

tattvā yāmi brahmaṇā vandamānastadā śāste yajamāno havirbhiḥ |
aheḻamāno varuṇeha bodhyuruśaṃsa mā na āyuḥ pra moṣīḥ

24.12

तदिन्नक्तं॒ तद्दिवा॒ मह्य॑माहु॒स्तद॒यं केतो॑ हृ॒द आ वि च॑ष्टे ।
शुन॒ःशेपो॒ यमह्व॑द्गृभी॒तः सो अ॒स्मान्राजा॒ वरु॑णो मुमोक्तु

tadinnaktaṃ taddivā mahyamāhustadayaṃ keto hṛda ā vi caṣṭe |
śunaḥśepo yamahvadgṛbhītaḥ so asmānrājā varuṇo mumoktu

24.13

शुन॒ःशेपो॒ ह्यह्व॑द्गृभी॒तस्त्रि॒ष्वा॑दि॒त्यं द्रु॑प॒देषु॑ ब॒द्धः ।
अवै॑नं॒ राजा॒ वरु॑णः ससृज्याद्वि॒द्वाँ अद॑ब्धो॒ वि मु॑मोक्तु॒ पाशा॑न्

śunaḥśepo hyahvadgṛbhītastriṣvādityaṃ drupadeṣu baddhaḥ |
avainaṃ rājā varuṇaḥ sasṛjyādvidvām̐ adabdho vi mumoktu pāśān

24.14

अव॑ ते॒ हेळो॑ वरुण॒ नमो॑भि॒रव॑ य॒ज्ञेभि॑रीमहे ह॒विर्भि॑ः ।
क्षय॑न्न॒स्मभ्य॑मसुर प्रचेता॒ राज॒न्नेनां॑सि शिश्रथः कृ॒तानि॑

ava te heḻo varuṇa namobhirava yajñebhirīmahe havirbhiḥ |
kṣayannasmabhyamasura pracetā rājannenāṃsi śiśrathaḥ kṛtāni

24.15

उदु॑त्त॒मं व॑रुण॒ पाश॑म॒स्मदवा॑ध॒मं वि म॑ध्य॒मं श्र॑थाय ।
अथा॑ व॒यमा॑दित्य व्र॒ते तवाना॑गसो॒ अदि॑तये स्याम

uduttamaṃ varuṇa pāśamasmadavādhamaṃ vi madhyamaṃ śrathāya |
athā vayamāditya vrate tavānāgaso aditaye syāma

पाठ का स्रोत: Wikisource · CC BY-SA 4.0 (Wikisource transcription of a public-domain text)