प्रथम मण्डल

सूक्त 121: आकाश को थामने वाले इन्द्र

ऋषि: कक्षीवान् दैर्घतमस औशिजः · देवता: इन्द्रो विश्वे देवा वा · छन्द: त्रिष्टुप्

15 श्लोक · 121 में से 191

इस अध्याय में क्या होता है

आकाश को थामने वाले इन्द्र

कक्षीवान् त्रिष्टुप् में इन्द्र की, और दूसरी गणना के अनुसार विश्वेदेवों की, स्तुति करते हैं। इन्द्र अंगिरसों की वाणी कब सुनेंगे? उन्होंने आकाश को थामा, वज्र गढ़ा और दो पैरों वाले मनुष्यों तथा चौपायों के लिए उषा की छिपी गौओं का द्वार खोला। सोम पीकर उन्होंने आकाश से पत्थर लौटाया, कुत्स के लिए अनगिनत प्रहारों से शुष्ण से युद्ध किया, और वृत्र को जलधाराओं में सुला दिया। उशना काव्य ने उनका वज्र गढ़ा। उन्होंने सूर्य के घोड़े रोके और यज्ञ न करने वालों के विरुद्ध नब्बे नदियों को मोड़ दिया। कवि विपत्ति से रक्षा, घोड़े, गौएँ और इन्द्र की स्थायी कृपा माँगता है।

121.1

कदि॒त्था नॄँः पात्रं॑ देवय॒तां श्रव॒द्गिरो॒ अङ्गि॑रसां तुर॒ण्यन् ।
प्र यदान॒ड्विश॒ आ ह॒र्म्यस्यो॒रु क्रं॑सते अध्व॒रे यज॑त्रः

kaditthā nṝm̐ḥ pātraṃ devayatāṃ śravadgiro aṅgirasāṃ turaṇyan |
pra yadānaḍviśa ā harmyasyoru kraṃsate adhvare yajatraḥ

121.2

स्तम्भी॑द्ध॒ द्यां स ध॒रुणं॑ प्रुषायदृ॒भुर्वाजा॑य॒ द्रवि॑णं॒ नरो॒ गोः ।
अनु॑ स्व॒जां म॑हि॒षश्च॑क्षत॒ व्रां मेना॒मश्व॑स्य॒ परि॑ मा॒तरं॒ गोः

stambhīddha dyāṃ sa dharuṇaṃ pruṣāyadṛbhurvājāya draviṇaṃ naro goḥ |
anu svajāṃ mahiṣaścakṣata vrāṃ menāmaśvasya pari mātaraṃ goḥ

121.3

नक्ष॒द्धव॑मरु॒णीः पू॒र्व्यं राट् तु॒रो वि॒शामङ्गि॑रसा॒मनु॒ द्यून् ।
तक्ष॒द्वज्रं॒ नियु॑तं त॒स्तम्भ॒द्द्यां चतु॑ष्पदे॒ नर्या॑य द्वि॒पादे॑

nakṣaddhavamaruṇīḥ pūrvyaṃ rāṭ turo viśāmaṅgirasāmanu dyūn |
takṣadvajraṃ niyutaṃ tastambhaddyāṃ catuṣpade naryāya dvipāde

121.4

अ॒स्य मदे॑ स्व॒र्यं॑ दा ऋ॒तायापी॑वृतमु॒स्रिया॑णा॒मनी॑कम् ।
यद्ध॑ प्र॒सर्गे॑ त्रिक॒कुम्नि॒वर्त॒दप॒ द्रुहो॒ मानु॑षस्य॒ दुरो॑ वः

asya made svaryaṃ dā ṛtāyāpīvṛtamusriyāṇāmanīkam |
yaddha prasarge trikakumnivartadapa druho mānuṣasya duro vaḥ

121.5

तुभ्यं॒ पयो॒ यत्पि॒तरा॒वनी॑तां॒ राध॑ः सु॒रेत॑स्तु॒रणे॑ भुर॒ण्यू ।
शुचि॒ यत्ते॒ रेक्ण॒ आय॑जन्त सब॒र्दुघा॑या॒ः पय॑ उ॒स्रिया॑याः

tubhyaṃ payo yatpitarāvanītāṃ rādhaḥ suretasturaṇe bhuraṇyū |
śuci yatte rekṇa āyajanta sabardughāyāḥ paya usriyāyāḥ

121.6

अध॒ प्र ज॑ज्ञे त॒रणि॑र्ममत्तु॒ प्र रो॑च्य॒स्या उ॒षसो॒ न सूर॑ः ।
इन्दु॒र्येभि॒राष्ट॒ स्वेदु॑हव्यैः स्रु॒वेण॑ सि॒ञ्चञ्ज॒रणा॒भि धाम॑

adha pra jajñe taraṇirmamattu pra rocyasyā uṣaso na sūraḥ |
induryebhirāṣṭa sveduhavyaiḥ sruveṇa siñcañjaraṇābhi dhāma

121.7

स्वि॒ध्मा यद्व॒नधि॑तिरप॒स्यात्सूरो॑ अध्व॒रे परि॒ रोध॑ना॒ गोः ।
यद्ध॑ प्र॒भासि॒ कृत्व्याँ॒ अनु॒ द्यूनन॑र्विशे प॒श्विषे॑ तु॒राय॑

svidhmā yadvanadhitirapasyātsūro adhvare pari rodhanā goḥ |
yaddha prabhāsi kṛtvyām̐ anu dyūnanarviśe paśviṣe turāya

121.8

अ॒ष्टा म॒हो दि॒व आदो॒ हरी॑ इ॒ह द्यु॑म्ना॒साह॑म॒भि यो॑धा॒न उत्स॑म् ।
हरिं॒ यत्ते॑ म॒न्दिनं॑ दु॒क्षन्वृ॒धे गोर॑भस॒मद्रि॑भिर्वा॒ताप्य॑म्

aṣṭā maho diva ādo harī iha dyumnāsāhamabhi yodhāna utsam |
hariṃ yatte mandinaṃ dukṣanvṛdhe gorabhasamadribhirvātāpyam

121.9

त्वमा॑य॒सं प्रति॑ वर्तयो॒ गोर्दि॒वो अश्मा॑न॒मुप॑नीत॒मृभ्वा॑ ।
कुत्सा॑य॒ यत्र॑ पुरुहूत व॒न्वञ्छुष्ण॑मन॒न्तैः प॑रि॒यासि॑ व॒धैः

tvamāyasaṃ prati vartayo gordivo aśmānamupanītamṛbhvā |
kutsāya yatra puruhūta vanvañchuṣṇamanantaiḥ pariyāsi vadhaiḥ

121.10

पु॒रा यत्सूर॒स्तम॑सो॒ अपी॑ते॒स्तम॑द्रिवः फलि॒गं हे॒तिम॑स्य ।
शुष्ण॑स्य चि॒त्परि॑हितं॒ यदोजो॑ दि॒वस्परि॒ सुग्र॑थितं॒ तदाद॑ः

purā yatsūrastamaso apītestamadrivaḥ phaligaṃ hetimasya |
śuṣṇasya citparihitaṃ yadojo divaspari sugrathitaṃ tadādaḥ

121.11

अनु॑ त्वा म॒ही पाज॑सी अच॒क्रे द्यावा॒क्षामा॑ मदतामिन्द्र॒ कर्म॑न् ।
त्वं वृ॒त्रमा॒शया॑नं सि॒रासु॑ म॒हो वज्रे॑ण सिष्वपो व॒राहु॑म्

anu tvā mahī pājasī acakre dyāvākṣāmā madatāmindra karman |
tvaṃ vṛtramāśayānaṃ sirāsu maho vajreṇa siṣvapo varāhum

121.12

त्वमि॑न्द्र॒ नर्यो॒ याँ अवो॒ नॄन्तिष्ठा॒ वात॑स्य सु॒युजो॒ वहि॑ष्ठान् ।
यं ते॑ का॒व्य उ॒शना॑ म॒न्दिनं॒ दाद्वृ॑त्र॒हणं॒ पार्यं॑ ततक्ष॒ वज्र॑म्

tvamindra naryo yām̐ avo nṝntiṣṭhā vātasya suyujo vahiṣṭhān |
yaṃ te kāvya uśanā mandinaṃ dādvṛtrahaṇaṃ pāryaṃ tatakṣa vajram

121.13

त्वं सूरो॑ ह॒रितो॑ रामयो॒ नॄन्भर॑च्च॒क्रमेत॑शो॒ नायमि॑न्द्र ।
प्रास्य॑ पा॒रं न॑व॒तिं ना॒व्या॑ना॒मपि॑ क॒र्तम॑वर्त॒योऽय॑ज्यून्

tvaṃ sūro harito rāmayo nṝnbharaccakrametaśo nāyamindra |
prāsya pāraṃ navatiṃ nāvyānāmapi kartamavartayo'yajyūn

121.14

त्वं नो॑ अ॒स्या इ॑न्द्र दु॒र्हणा॑याः पा॒हि व॑ज्रिवो दुरि॒ताद॒भीके॑ ।
प्र नो॒ वाजा॑न्र॒थ्यो॒३॒॑ अश्व॑बुध्यानि॒षे य॑न्धि॒ श्रव॑से सू॒नृता॑यै

tvaṃ no asyā indra durhaṇāyāḥ pāhi vajrivo duritādabhīke |
pra no vājānrathyo aśvabudhyāniṣe yandhi śravase sūnṛtāyai

121.15

मा सा ते॑ अ॒स्मत्सु॑म॒तिर्वि द॑स॒द्वाज॑प्रमह॒ः समिषो॑ वरन्त ।
आ नो॑ भज मघव॒न्गोष्व॒र्यो मंहि॑ष्ठास्ते सध॒माद॑ः स्याम

mā sā te asmatsumatirvi dasadvājapramahaḥ samiṣo varanta |
ā no bhaja maghavangoṣvaryo maṃhiṣṭhāste sadhamādaḥ syāma

पाठ का स्रोत: Wikisource · CC BY-SA 4.0 (Wikisource transcription of a public-domain text)