प्रथम मण्डल

सूक्त 119: जीवन के लिए सहस्र ध्वजाओं वाला रथ

ऋषि: कक्षीवान् दैर्घतमस औशिजः · देवता: अश्विनौ · छन्द: जगती

10 श्लोक · 119 में से 191

इस अध्याय में क्या होता है

जीवन के लिए सहस्र ध्वजाओं वाला रथ

कक्षीवान् जगती छन्द में अश्विनीकुमारों के अद्भुत, मन जैसे वेग वाले रथ को जीवन के लिए पुकारते हैं। उस रथ पर सहस्र ध्वजाएँ हैं और सौ प्रकार का धन। सूर्य की पुत्री ने युवती वधू बनकर इन्हें पति चुना था। कवि फिर कहते हैं कि उन्होंने भुज्यु को उसके पितरों तक पहुँचाया, अत्रि के चारों ओर की आग को हिम से शान्त किया, शयु की गाय को दूध दिया, वन्दन की आयु बढ़ाई, और दध्यङ् के अश्व-सिर ने उन्हें मधु बताया। पेदु को उन्होंने ऐसा श्वेत अश्व दिया जो युद्ध में इन्द्र की भाँति जीतता है। मधुमक्खी भी उनका मधु गाती है।

119.1

आ वां॒ रथं॑ पुरुमा॒यं म॑नो॒जुवं॑ जी॒राश्वं॑ य॒ज्ञियं॑ जी॒वसे॑ हुवे ।
स॒हस्र॑केतुं व॒निनं॑ श॒तद्व॑सुं श्रुष्टी॒वानं॑ वरिवो॒धाम॒भि प्रय॑ः

ā vāṃ rathaṃ purumāyaṃ manojuvaṃ jīrāśvaṃ yajñiyaṃ jīvase huve |
sahasraketuṃ vaninaṃ śatadvasuṃ śruṣṭīvānaṃ varivodhāmabhi prayaḥ

119.2

ऊ॒र्ध्वा धी॒तिः प्रत्य॑स्य॒ प्रया॑म॒न्यधा॑यि॒ शस्म॒न्सम॑यन्त॒ आ दिश॑ः ।
स्वदा॑मि घ॒र्मं प्रति॑ यन्त्यू॒तय॒ आ वा॑मू॒र्जानी॒ रथ॑मश्विनारुहत्

ūrdhvā dhītiḥ pratyasya prayāmanyadhāyi śasmansamayanta ā diśaḥ |
svadāmi gharmaṃ prati yantyūtaya ā vāmūrjānī rathamaśvināruhat

119.3

सं यन्मि॒थः प॑स्पृधा॒नासो॒ अग्म॑त शु॒भे म॒खा अमि॑ता जा॒यवो॒ रणे॑ ।
यु॒वोरह॑ प्रव॒णे चे॑किते॒ रथो॒ यद॑श्विना॒ वह॑थः सू॒रिमा वर॑म्

saṃ yanmithaḥ paspṛdhānāso agmata śubhe makhā amitā jāyavo raṇe |
yuvoraha pravaṇe cekite ratho yadaśvinā vahathaḥ sūrimā varam

119.4

यु॒वं भु॒ज्युं भु॒रमा॑णं॒ विभि॑र्ग॒तं स्वयु॑क्तिभिर्नि॒वह॑न्ता पि॒तृभ्य॒ आ ।
या॒सि॒ष्टं व॒र्तिर्वृ॑षणा विजे॒न्यं१॒॑ दिवो॑दासाय॒ महि॑ चेति वा॒मव॑ः

yuvaṃ bhujyuṃ bhuramāṇaṃ vibhirgataṃ svayuktibhirnivahantā pitṛbhya ā |
yāsiṣṭaṃ vartirvṛṣaṇā vijenyaṃ divodāsāya mahi ceti vāmavaḥ

119.5

यु॒वोर॑श्विना॒ वपु॑षे युवा॒युजं॒ रथं॒ वाणी॑ येमतुरस्य॒ शर्ध्य॑म् ।
आ वां॑ पति॒त्वं स॒ख्याय॑ ज॒ग्मुषी॒ योषा॑वृणीत॒ जेन्या॑ यु॒वां पती॑

yuvoraśvinā vapuṣe yuvāyujaṃ rathaṃ vāṇī yematurasya śardhyam |
ā vāṃ patitvaṃ sakhyāya jagmuṣī yoṣāvṛṇīta jenyā yuvāṃ patī

119.6

यु॒वं रे॒भं परि॑षूतेरुरुष्यथो हि॒मेन॑ घ॒र्मं परि॑तप्त॒मत्र॑ये ।
यु॒वं श॒योर॑व॒सं पि॑प्यथु॒र्गवि॒ प्र दी॒र्घेण॒ वन्द॑नस्ता॒र्यायु॑षा

yuvaṃ rebhaṃ pariṣūteruruṣyatho himena gharmaṃ paritaptamatraye |
yuvaṃ śayoravasaṃ pipyathurgavi pra dīrgheṇa vandanastāryāyuṣā

119.7

यु॒वं वन्द॑नं॒ निरृ॑तं जर॒ण्यया॒ रथं॒ न द॑स्रा कर॒णा समि॑न्वथः ।
क्षेत्रा॒दा विप्रं॑ जनथो विप॒न्यया॒ प्र वा॒मत्र॑ विध॒ते दं॒सना॑ भुवत्

yuvaṃ vandanaṃ nirṛtaṃ jaraṇyayā rathaṃ na dasrā karaṇā saminvathaḥ |
kṣetrādā vipraṃ janatho vipanyayā pra vāmatra vidhate daṃsanā bhuvat

119.8

अग॑च्छतं॒ कृप॑माणं परा॒वति॑ पि॒तुः स्वस्य॒ त्यज॑सा॒ निबा॑धितम् ।
स्व॑र्वतीरि॒त ऊ॒तीर्यु॒वोरह॑ चि॒त्रा अ॒भीके॑ अभवन्न॒भिष्ट॑यः

agacchataṃ kṛpamāṇaṃ parāvati pituḥ svasya tyajasā nibādhitam |
svarvatīrita ūtīryuvoraha citrā abhīke abhavannabhiṣṭayaḥ

119.9

उ॒त स्या वां॒ मधु॑म॒न्मक्षि॑कारप॒न्मदे॒ सोम॑स्यौशि॒जो हु॑वन्यति ।
यु॒वं द॑धी॒चो मन॒ आ वि॑वास॒थोऽथा॒ शिर॒ः प्रति॑ वा॒मश्व्यं॑ वदत्

uta syā vāṃ madhumanmakṣikārapanmade somasyauśijo huvanyati |
yuvaṃ dadhīco mana ā vivāsatho'thā śiraḥ prati vāmaśvyaṃ vadat

119.10

यु॒वं पे॒दवे॑ पुरु॒वार॑मश्विना स्पृ॒धां श्वे॒तं त॑रु॒तारं॑ दुवस्यथः ।
शर्यै॑र॒भिद्युं॒ पृत॑नासु दु॒ष्टरं॑ च॒र्कृत्य॒मिन्द्र॑मिव चर्षणी॒सह॑म्

yuvaṃ pedave puruvāramaśvinā spṛdhāṃ śvetaṃ tarutāraṃ duvasyathaḥ |
śaryairabhidyuṃ pṛtanāsu duṣṭaraṃ carkṛtyamindramiva carṣaṇīsaham

पाठ का स्रोत: Wikisource · CC BY-SA 4.0 (Wikisource transcription of a public-domain text)