प्रथम मण्डल

सूक्त 105: कूप में पड़े त्रित देवों को पुकारते हैं

ऋषि: त्रित आप्त्यः, कुत्स आङ्गिरसो वा · देवता: विश्वे देवाः · छन्द: पङ्क्तिः, ८ यवमध्या महाबृहती, १९ त्रिष्टुप्

19 श्लोक · 105 में से 191

इस अध्याय में क्या होता है

कूप में पड़े त्रित देवों को पुकारते हैं

चन्द्रमा जलों में दौड़ता है, सुन्दर पंखों वाला सूर्य आकाश में। कुएँ में गिरे त्रित आप्त्य पंक्ति छन्द में विश्वेदेवों को पुकारते हैं, और हर मन्त्र की टेक है: वित्तं मे अस्य रोदसी, हे द्यावापृथिवी, मेरी दशा जानो। चिन्ताएँ उन्हें ऐसे खाती हैं जैसे भेड़िया प्यासे हिरन को; पसलियाँ सौतों की तरह दबाती हैं, चूहों की तरह कुतरती हैं। गड्ढे से वे गम्भीर प्रश्न पूछते हैं: प्राचीन ऋत कहाँ गया, अब उसे कौन धारण करता है, वरुण की दृष्टि कहाँ है? वे जानते हैं कि उनकी नाभि सात किरणों से बँधी है। बृहस्पति ने त्रित की पुकार सुनी और संकट से मुक्त किया। कुत्स भी ऋषि माने जाते हैं।

105.1

च॒न्द्रमा॑ अ॒प्स्व१॒॑न्तरा सु॑प॒र्णो धा॑वते दि॒वि ।
न वो॑ हिरण्यनेमयः प॒दं वि॑न्दन्ति विद्युतो वि॒त्तं मे॑ अ॒स्य रो॑दसी

candramā apsvantarā suparṇo dhāvate divi |
na vo hiraṇyanemayaḥ padaṃ vindanti vidyuto vittaṃ me asya rodasī

105.2

अर्थ॒मिद्वा उ॑ अ॒र्थिन॒ आ जा॒या यु॑वते॒ पति॑म् ।
तु॒ञ्जाते॒ वृष्ण्यं॒ पय॑ः परि॒दाय॒ रसं॑ दुहे वि॒त्तं मे॑ अ॒स्य रो॑दसी

arthamidvā u arthina ā jāyā yuvate patim |
tuñjāte vṛṣṇyaṃ payaḥ paridāya rasaṃ duhe vittaṃ me asya rodasī

105.3

मो षु दे॑वा अ॒दः स्व१॒॑रव॑ पादि दि॒वस्परि॑ ।
मा सो॒म्यस्य॑ श॒म्भुव॒ः शूने॑ भूम॒ कदा॑ च॒न वि॒त्तं मे॑ अ॒स्य रो॑दसी

mo ṣu devā adaḥ svarava pādi divaspari |
mā somyasya śambhuvaḥ śūne bhūma kadā cana vittaṃ me asya rodasī

105.4

य॒ज्ञं पृ॑च्छाम्यव॒मं स तद्दू॒तो वि वो॑चति ।
क्व॑ ऋ॒तं पू॒र्व्यं ग॒तं कस्तद्बि॑भर्ति॒ नूत॑नो वि॒त्तं मे॑ अ॒स्य रो॑दसी

yajñaṃ pṛcchāmyavamaṃ sa taddūto vi vocati |
kva ṛtaṃ pūrvyaṃ gataṃ kastadbibharti nūtano vittaṃ me asya rodasī

105.5

अ॒मी ये दे॑वा॒ः स्थन॑ त्रि॒ष्वा रो॑च॒ने दि॒वः ।
कद्व॑ ऋ॒तं कदनृ॑तं॒ क्व॑ प्र॒त्ना व॒ आहु॑तिर्वि॒त्तं मे॑ अ॒स्य रो॑दसी

amī ye devāḥ sthana triṣvā rocane divaḥ |
kadva ṛtaṃ kadanṛtaṃ kva pratnā va āhutirvittaṃ me asya rodasī

105.6

कद्व॑ ऋ॒तस्य॑ धर्ण॒सि कद्वरु॑णस्य॒ चक्ष॑णम् ।
कद॑र्य॒म्णो म॒हस्प॒थाति॑ क्रामेम दू॒ढ्यो॑ वि॒त्तं मे॑ अ॒स्य रो॑दसी

kadva ṛtasya dharṇasi kadvaruṇasya cakṣaṇam |
kadaryamṇo mahaspathāti krāmema dūḍhyo vittaṃ me asya rodasī

105.7

अ॒हं सो अ॑स्मि॒ यः पु॒रा सु॒ते वदा॑मि॒ कानि॑ चित् ।
तं मा॑ व्यन्त्या॒ध्यो॒३॒॑ वृको॒ न तृ॒ष्णजं॑ मृ॒गं वि॒त्तं मे॑ अ॒स्य रो॑दसी

ahaṃ so asmi yaḥ purā sute vadāmi kāni cit |
taṃ mā vyantyādhyo vṛko na tṛṣṇajaṃ mṛgaṃ vittaṃ me asya rodasī

105.8

सं मा॑ तपन्त्य॒भित॑ः स॒पत्नी॑रिव॒ पर्श॑वः ।
मूषो॒ न शि॒श्ना व्य॑दन्ति मा॒ध्य॑ः स्तो॒तारं॑ ते शतक्रतो वि॒त्तं मे॑ अ॒स्य रो॑दसी

saṃ mā tapantyabhitaḥ sapatnīriva parśavaḥ |
mūṣo na śiśnā vyadanti mādhyaḥ stotāraṃ te śatakrato vittaṃ me asya rodasī

105.9

अ॒मी ये स॒प्त र॒श्मय॒स्तत्रा॑ मे॒ नाभि॒रात॑ता ।
त्रि॒तस्तद्वे॑दा॒प्त्यः स जा॑मि॒त्वाय॑ रेभति वि॒त्तं मे॑ अ॒स्य रो॑दसी

amī ye sapta raśmayastatrā me nābhirātatā |
tritastadvedāptyaḥ sa jāmitvāya rebhati vittaṃ me asya rodasī

105.10

अ॒मी ये पञ्चो॒क्षणो॒ मध्ये॑ त॒स्थुर्म॒हो दि॒वः ।
दे॒व॒त्रा नु प्र॒वाच्यं॑ सध्रीची॒ना नि वा॑वृतुर्वि॒त्तं मे॑ अ॒स्य रो॑दसी

amī ye pañcokṣaṇo madhye tasthurmaho divaḥ |
devatrā nu pravācyaṃ sadhrīcīnā ni vāvṛturvittaṃ me asya rodasī

105.11

सु॒प॒र्णा ए॒त आ॑सते॒ मध्य॑ आ॒रोध॑ने दि॒वः ।
ते से॑धन्ति प॒थो वृकं॒ तर॑न्तं य॒ह्वती॑र॒पो वि॒त्तं मे॑ अ॒स्य रो॑दसी

suparṇā eta āsate madhya ārodhane divaḥ |
te sedhanti patho vṛkaṃ tarantaṃ yahvatīrapo vittaṃ me asya rodasī

105.12

नव्यं॒ तदु॒क्थ्यं॑ हि॒तं देवा॑सः सुप्रवाच॒नम् ।
ऋ॒तम॑र्षन्ति॒ सिन्ध॑वः स॒त्यं ता॑तान॒ सूर्यो॑ वि॒त्तं मे॑ अ॒स्य रो॑दसी

navyaṃ tadukthyaṃ hitaṃ devāsaḥ supravācanam |
ṛtamarṣanti sindhavaḥ satyaṃ tātāna sūryo vittaṃ me asya rodasī

105.13

अग्ने॒ तव॒ त्यदु॒क्थ्यं॑ दे॒वेष्व॒स्त्याप्य॑म् ।
स न॑ः स॒त्तो म॑नु॒ष्वदा दे॒वान्य॑क्षि वि॒दुष्ट॑रो वि॒त्तं मे॑ अ॒स्य रो॑दसी

agne tava tyadukthyaṃ deveṣvastyāpyam |
sa naḥ satto manuṣvadā devānyakṣi viduṣṭaro vittaṃ me asya rodasī

105.14

स॒त्तो होता॑ मनु॒ष्वदा दे॒वाँ अच्छा॑ वि॒दुष्ट॑रः ।
अ॒ग्निर्ह॒व्या सु॑षूदति दे॒वो दे॒वेषु॒ मेधि॑रो वि॒त्तं मे॑ अ॒स्य रो॑दसी

satto hotā manuṣvadā devām̐ acchā viduṣṭaraḥ |
agnirhavyā suṣūdati devo deveṣu medhiro vittaṃ me asya rodasī

105.15

ब्रह्मा॑ कृणोति॒ वरु॑णो गातु॒विदं॒ तमी॑महे ।
व्यू॑र्णोति हृ॒दा म॒तिं नव्यो॑ जायतामृ॒तं वि॒त्तं मे॑ अ॒स्य रो॑दसी

brahmā kṛṇoti varuṇo gātuvidaṃ tamīmahe |
vyūrṇoti hṛdā matiṃ navyo jāyatāmṛtaṃ vittaṃ me asya rodasī

105.16

अ॒सौ यः पन्था॑ आदि॒त्यो दि॒वि प्र॒वाच्यं॑ कृ॒तः ।
न स दे॑वा अति॒क्रमे॒ तं म॑र्तासो॒ न प॑श्यथ वि॒त्तं मे॑ अ॒स्य रो॑दसी

asau yaḥ panthā ādityo divi pravācyaṃ kṛtaḥ |
na sa devā atikrame taṃ martāso na paśyatha vittaṃ me asya rodasī

105.17

त्रि॒तः कूपेऽव॑हितो दे॒वान्ह॑वत ऊ॒तये॑ ।
तच्छु॑श्राव॒ बृह॒स्पति॑ः कृ॒ण्वन्नं॑हूर॒णादु॒रु वि॒त्तं मे॑ अ॒स्य रो॑दसी

tritaḥ kūpe'vahito devānhavata ūtaye |
tacchuśrāva bṛhaspatiḥ kṛṇvannaṃhūraṇāduru vittaṃ me asya rodasī

105.18

अ॒रु॒णो मा॑ स॒कृद्वृक॑ः प॒था यन्तं॑ द॒दर्श॒ हि ।
उज्जि॑हीते नि॒चाय्या॒ तष्टे॑व पृष्ट्याम॒यी वि॒त्तं मे॑ अ॒स्य रो॑दसी

aruṇo mā sakṛdvṛkaḥ pathā yantaṃ dadarśa hi |
ujjihīte nicāyyā taṣṭeva pṛṣṭyāmayī vittaṃ me asya rodasī

105.19

ए॒नाङ्गू॒षेण॑ व॒यमिन्द्र॑वन्तो॒ऽभि ष्या॑म वृ॒जने॒ सर्व॑वीराः ।
तन्नो॑ मि॒त्रो वरु॑णो मामहन्ता॒मदि॑ति॒ः सिन्धु॑ः पृथि॒वी उ॒त द्यौः

enāṅgūṣeṇa vayamindravanto'bhi ṣyāma vṛjane sarvavīrāḥ |
tanno mitro varuṇo māmahantāmaditiḥ sindhuḥ pṛthivī uta dyauḥ

पाठ का स्रोत: Wikisource · CC BY-SA 4.0 (Wikisource transcription of a public-domain text)