अध्याय 121: गरुड़ के सात प्रश्न और मानस रोग

पुनि सप्रेम बोलेउ खगराऊ । जौँ कृपाल मोहि ऊपर भाऊ ॥
नाथ मोहि निज सेवक जानी । सप्त प्रस्न कहहु बखानी ॥

puni saprema boleu khagarāū | jaum̐ kṛpāla mohi ūpara bhāū ||
nātha mohi nija sevaka jānī | sapta prasna kahahu bakhānī ||

प्रथमहिँ कहहु नाथ मतिधीरा । सब तैं दुर्लभ कवन सरीरा ॥
बड़ दुख कवन कवन सुख भारी । सोउ संछेपहिं कहहु बिचारी ॥

prathamahim̐ kahahu nātha matidhīrā | saba taiṃ durlabha kavana sarīrā ||
bar̤a dukha kavana kavana sukha bhārī | sou saṃchepahiṃ kahahu bicārī ||

सन्त असन्त मरम तुम्ह जानहु । तिन्ह कर सहज सुभाव बखानहु ॥
कवन पुन्य श्रुति बिदित बिसाला । कहहु कवन अघ परम कराला ॥

santa asanta marama tumha jānahu | tinha kara sahaja subhāva bakhānahu ||
kavana punya śruti bidita bisālā | kahahu kavana agha parama karālā ||

मानस रोग कहहु समुझाई । तुम्ह सर्वज्ञ कृपा अधिकाई ॥
तात सुनहु सादर अति प्रीती । मैं संछेप कहउँ यह नीती ॥

mānasa roga kahahu samujhāī | tumha sarvajña kṛpā adhikāī ||
tāta sunahu sādara ati prītī | maiṃ saṃchepa kahaum̐ yaha nītī ||

नर तन सम नहिं कवनिउँ देही । जीव चराचर जाचत तेही ॥
नरक स्वर्ग अपबर्ग निसेनी । ज्ञान बिराग भगति सुख देनी ॥

nara tana sama nahiṃ kavanium̐ dehī | jīva carācara jācata tehī ||
naraka svarga apabarga nisenī | jñāna birāga bhagati sukha denī ||

सो तनु धरि हरि भजहिँ न जे नर । होहिं बिषय रत मन्द मन्द तर ॥
काँच किरिच बदलें ते लेहीं । कर ते डारि परस मनि देहीं ॥

so tanu dhari hari bhajahim̐ na je nara | hohiṃ biṣaya rata manda manda tara ||
kām̐ca kirica badaleṃ te lehīṃ | kara te ḍāri parasa mani dehīṃ ||

नहिं दरिद्र सम दुख जग माहीँ । सन्त मिलन सम सुख कछु नाहीं ॥
पर उपकार बचन मन काया । सन्त सहज सुभाउ खगराया ॥

nahiṃ daridra sama dukha jaga māhīm̐ | santa milana sama sukha kachu nāhīṃ ||
para upakāra bacana mana kāyā | santa sahaja subhāu khagarāyā ||

सन्त सहहिँ दुख परहित लागी । पर दुख हेतु असन्त अभागी ॥
भूर्ज तरू सम सन्त कृपाला । परहित नित सह बिपति विसाला ॥

santa sahahim̐ dukha parahita lāgī | para dukha hetu asanta abhāgī ||
bhūrja tarū sama santa kṛpālā | parahita nita saha bipati visālā ||

सन इव खल पर बन्धन करई । खाल कढाइ बिपति सहि मरई ॥
खल बिनु स्वारथ पर अपकारी । अहि मूषक इव सुनु उरगारी ॥

sana iva khala para bandhana karaī | khāla kaḍhāi bipati sahi maraī ||
khala binu svāratha para apakārī | ahi mūṣaka iva sunu uragārī ||

पर सम्पदा बिनासि नसाहीं । जिमि ससि हति हिम उपल बिलाहीं ॥
दुष्ट उदय जग आरत हेतू । जथा प्रसिद्ध अधम ग्रह केतू ॥

para sampadā bināsi nasāhīṃ | jimi sasi hati hima upala bilāhīṃ ||
duṣṭa udaya jaga ārata hetū | jathā prasiddha adhama graha ketū ||

सन्त उदय सन्तत सुखकारी । बिस्व सुखद जिमि इन्दु तमारी ॥
परम धर्म श्रुति बिदित अहिंसा । पर निन्दा सम अघ न गरीसा ॥

santa udaya santata sukhakārī | bisva sukhada jimi indu tamārī ||
parama dharma śruti bidita ahiṃsā | para nindā sama agha na garīsā ||

हरि गुरु निन्दक दादुर होई । जनम सहस्र पाव तन सोई ॥
द्विज निन्दक बहु नरक भाग करि । जग जनमइ बायस सरीर धरि ॥

hari guru nindaka dādura hoī | janama sahasra pāva tana soī ||
dvija nindaka bahu naraka bhāga kari | jaga janamai bāyasa sarīra dhari ||

सुर श्रुति निन्दक जे अभिमानी । रौरव नरक परहिँ ते प्रानी ॥
होहिं उलूक सन्त निन्दा रत । मोह निसा प्रिय ज्ञान भानु गत ॥

sura śruti nindaka je abhimānī | raurava naraka parahim̐ te prānī ||
hohiṃ ulūka santa nindā rata | moha nisā priya jñāna bhānu gata ||

सब कै निन्दा जे जड़ करहीं । ते चमगादुर होइ अवतरहीं ॥
सुनहु तात अब मानस रोगा । जिन्ह तें दुख पावहिं सब लोगा ॥

saba kai nindā je jar̤a karahīṃ | te camagādura hoi avatarahīṃ ||
sunahu tāta aba mānasa rogā | jinha teṃ dukha pāvahiṃ saba logā ||

मोह सकल ब्याधिन्ह कर मूला । तेहि त पुनि उपजहिँ बहु सूला ॥
काम बात कफ लोभ अपारा । क्रोध पित्त नित छाती जारा ॥

moha sakala byādhinha kara mūlā | tehi ta puni upajahim̐ bahu sūlā ||
kāma bāta kapha lobha apārā | krodha pitta nita chātī jārā ||

प्रीति कहिँ जो तीनिउँ भाई । उपजइ सन्यपात दुखदाई ॥
विषय मनोरथ दुर्गम नाना । ते सब सूल नाम को जाना ॥

prīti kahim̐ jo tīnium̐ bhāī | upajai sanyapāta dukhadāī ||
viṣaya manoratha durgama nānā | te saba sūla nāma ko jānā ||

ममता दादु कंडु इरषाई । हरष बिषाद गरह बहुताई ॥
पर सुख देखि जरनि सोइ छई । कुष्ट दुष्टता मन कुटिलई ॥

mamatā dādu kaṃḍu iraṣāī | haraṣa biṣāda garaha bahutāī ||
para sukha dekhi jarani soi chaī | kuṣṭa duṣṭatā mana kuṭilaī ||

अहङ्कार अति दुखद डमरुआ । दम्भ कपट मद मान नेहरुआ ॥
तृस्ना उदरवृद्धि अति भारी । त्रिबिधि ईषना तरुन तिजारी ॥

ahaṅkāra ati dukhada ḍamaruā | dambha kapaṭa mada māna neharuā ||
tṛsnā udaravṛddhi ati bhārī | tribidhi īṣanā taruna tijārī ||

जुग बिधि ज्वर मत्सर अबिबेका । कहँ लागि कहउँ कुरोग अनेका ॥

juga bidhi jvara matsara abibekā | kaham̐ lāgi kahaum̐ kuroga anekā ||