सर्ग 99: रावण और श्रीराम का अस्त्र-युद्ध

महोदरमहापार्श्वौ हतौ दृष्ट्वा स रावणः ।
तस्मिंश्च निहते वीरे विरूपाक्षे महाबले

mahodaramahāpārśvau hatau dṛṣṭvā sa rāvaṇaḥ |
tasmiṃśca nihate vīre virūpākṣe mahābale

आविवेश महान् क्रोधो रावणं तु महामृधे ।
सूतं संचोदयामास वाक्यं चेदमुवाच ह

āviveśa mahān krodho rāvaṇaṃ tu mahāmṛdhe |
sūtaṃ saṃcodayāmāsa vākyaṃ cedamuvāca ha

निहतानाममात्यानां रुद्धस्य नगरस्य च ।
दुःखमेवापनेष्यामि हत्वा तौ रामलक्ष्मणौ

nihatānāmamātyānāṃ ruddhasya nagarasya ca |
duḥkhamevāpaneṣyāmi hatvā tau rāmalakṣmaṇau

रामवृक्षं रणे हन्मि सीतापुष्पफलप्रदम् ।
प्रशाखा यस्य सुग्रीवो जाम्बवान् कुमुदो नलः

rāmavṛkṣaṃ raṇe hanmi sītāpuṣpaphalapradam |
praśākhā yasya sugrīvo jāmbavān kumudo nalaḥ

द्विविदश्चैव मैन्दश्च अङ्गदो गन्धमादनः ।
हनूमांश्च सुषेणश्च सर्वे च हरियूथपाः

dvividaścaiva maindaśca aṅgado gandhamādanaḥ |
hanūmāṃśca suṣeṇaśca sarve ca hariyūthapāḥ

स दिशो दश घोषेण रथस्यातिरथो महान् ।
नादयन् प्रययौ तूर्णं राघवं चाभ्यधावत

sa diśo daśa ghoṣeṇa rathasyātiratho mahān |
nādayan prayayau tūrṇaṃ rāghavaṃ cābhyadhāvata

पूरिता तेन शब्देन सनदीगिरिकानना ।
संचचाल मही सर्वा त्रस्तसिंहमृगद्विजा

pūritā tena śabdena sanadīgirikānanā |
saṃcacāla mahī sarvā trastasiṃhamṛgadvijā

तामसं सुमहाघोरं चकारास्त्रं सुदारुणम् ।
निर्ददाह कपीन् सर्वांस्ते प्रपेतुः समन्ततः

tāmasaṃ sumahāghoraṃ cakārāstraṃ sudāruṇam |
nirdadāha kapīn sarvāṃste prapetuḥ samantataḥ

उत्पपात रजो भूमौ तैर्भग्नैः सम्प्रधावितैः ।
नहि तत् सहितुं शेकुर्ब्रह्मणा निर्मितं स्वयम्

utpapāta rajo bhūmau tairbhagnaiḥ sampradhāvitaiḥ |
nahi tat sahituṃ śekurbrahmaṇā nirmitaṃ svayam

तान्यनीकान्यनेकानि रावणस्य शरोत्तमैः ।
दृष्ट्वा भग्नानि शतशो राघवः पर्यवस्थितः

tānyanīkānyanekāni rāvaṇasya śarottamaiḥ |
dṛṣṭvā bhagnāni śataśo rāghavaḥ paryavasthitaḥ

ततो राक्षसशार्दूलो विद्राव्य हरिवाहिनीम् ।
स ददर्श ततो रामं तिष्ठन्तमपराजितम्

tato rākṣasaśārdūlo vidrāvya harivāhinīm |
sa dadarśa tato rāmaṃ tiṣṭhantamaparājitam

लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा विष्णुना वासवं यथा ।
आलिखन्तमिवाकाशमवष्टभ्य महद् धनुः

lakṣmaṇena saha bhrātrā viṣṇunā vāsavaṃ yathā |
ālikhantamivākāśamavaṣṭabhya mahad dhanuḥ

पद्मपत्रविशालाक्षं दीर्घबाहुमरिंदमम् ।
ततो रामो महातेजाः सौमित्रिसहितो बली

padmapatraviśālākṣaṃ dīrghabāhumariṃdamam |
tato rāmo mahātejāḥ saumitrisahito balī

वानरांश्च रणे भग्नानापतन्तं च रावणम् ।
समीक्ष्य राघवो हृष्टो मध्ये जग्राह कार्मुकम्

vānarāṃśca raṇe bhagnānāpatantaṃ ca rāvaṇam |
samīkṣya rāghavo hṛṣṭo madhye jagrāha kārmukam

विस्फारयितुमारेभे ततः स धनुरुत्तमम् ।
महावेगं महानादं निर्भिन्दन्निव मेदिनीम्

visphārayitumārebhe tataḥ sa dhanuruttamam |
mahāvegaṃ mahānādaṃ nirbhindanniva medinīm

रावणस्य च बाणौघै रामविस्फारितेन च ।
शब्देन राक्षसास्तेन पेतुश्च शतशस्तदा

rāvaṇasya ca bāṇaughai rāmavisphāritena ca |
śabdena rākṣasāstena petuśca śataśastadā

तयोः शरपथं प्राप्य रावणो राजपुत्रयोः ।
स बभौ च यथा राहुः समीपे शशिसूर्ययोः

tayoḥ śarapathaṃ prāpya rāvaṇo rājaputrayoḥ |
sa babhau ca yathā rāhuḥ samīpe śaśisūryayoḥ

तमिच्छन् प्रथमं योद्धुं लक्ष्मणो निशितैः शरैः ।
मुमोच धनुरायम्य शरानग्निशिखोपमान्

tamicchan prathamaṃ yoddhuṃ lakṣmaṇo niśitaiḥ śaraiḥ |
mumoca dhanurāyamya śarānagniśikhopamān

तान् मुक्तमात्रानाकाशे लक्ष्मणेन धनुष्मता ।
बाणान् बाणैर्महातेजा रावणः प्रत्यवारयत्

tān muktamātrānākāśe lakṣmaṇena dhanuṣmatā |
bāṇān bāṇairmahātejā rāvaṇaḥ pratyavārayat

एकमेकेन बाणेन त्रिभिस्त्रीन् दशभिर्दश ।
लक्ष्मणस्य प्रचिच्छेद दर्शयन् पाणिलाघवम्

ekamekena bāṇena tribhistrīn daśabhirdaśa |
lakṣmaṇasya praciccheda darśayan pāṇilāghavam

अभ्यतिक्रम्य सौमित्रिं रावणः समितिंजयः ।
आससाद रणे रामं स्थितं शैलमिवापरम्

abhyatikramya saumitriṃ rāvaṇaḥ samitiṃjayaḥ |
āsasāda raṇe rāmaṃ sthitaṃ śailamivāparam

स राघवं समासाद्य क्रोधसंरक्तलोचनः ।
व्यसृजच्छरवर्षाणि रावणो राक्षसेश्वरः

sa rāghavaṃ samāsādya krodhasaṃraktalocanaḥ |
vyasṛjaccharavarṣāṇi rāvaṇo rākṣaseśvaraḥ

शरधारास्ततो रामो रावणस्य धनुश्च्युताः ।
दृष्ट्वैवापतिताः शीघ्रं भल्लाञ्जग्राह सत्वरम्

śaradhārāstato rāmo rāvaṇasya dhanuścyutāḥ |
dṛṣṭvaivāpatitāḥ śīghraṃ bhallāñjagrāha satvaram

ताञ्छरौघांस्ततो भल्लैस्तीक्ष्णैश्चिच्छेद राघवः ।
दीप्यमानान् महाघोराञ्छरानाशीविषोपमान्

tāñcharaughāṃstato bhallaistīkṣṇaiściccheda rāghavaḥ |
dīpyamānān mahāghorāñcharānāśīviṣopamān

राघवो रावणं तूर्णं रावणो राघवं तथा ।
अन्योन्यं विविधैस्तीक्ष्णैः शरवर्षैर्ववर्षतुः

rāghavo rāvaṇaṃ tūrṇaṃ rāvaṇo rāghavaṃ tathā |
anyonyaṃ vividhaistīkṣṇaiḥ śaravarṣairvavarṣatuḥ

चेरतुश्च चिरं चित्रं मण्डलं सव्यदक्षिणम् ।
बाणवेगात् समुत्क्षिप्तावन्योन्यमपराजितौ

ceratuśca ciraṃ citraṃ maṇḍalaṃ savyadakṣiṇam |
bāṇavegāt samutkṣiptāvanyonyamaparājitau

तयोर्भूतानि वित्रेसुर्युगपत् सम्प्रयुध्यतोः ।
रौद्रयोः सायकमुचोर्यमान्तकनिकाशयोः

tayorbhūtāni vitresuryugapat samprayudhyatoḥ |
raudrayoḥ sāyakamucoryamāntakanikāśayoḥ

सततं विविधैर्बाणैर्बभूव गगनं तदा ।
घनैरिवातपापाये विद्युन्मालासमाकुलैः

satataṃ vividhairbāṇairbabhūva gaganaṃ tadā |
ghanairivātapāpāye vidyunmālāsamākulaiḥ

गवाक्षितमिवाकाशं बभूव शरवृष्टिभिः ।
महावेगैः सुतीक्ष्णाग्रैर्गृध्रपत्रैः सुवाजितैः

gavākṣitamivākāśaṃ babhūva śaravṛṣṭibhiḥ |
mahāvegaiḥ sutīkṣṇāgrairgṛdhrapatraiḥ suvājitaiḥ

शरान्धकारमाकाशं चक्रतुः परमं तदा ।
गतेऽस्तं तपने चापि महामेघाविवोत्थितौ

śarāndhakāramākāśaṃ cakratuḥ paramaṃ tadā |
gate'staṃ tapane cāpi mahāmeghāvivotthitau

तयोरभून्महायुद्धमन्योन्यवधकांक्षिणोः ।
अनासाद्यमचिन्त्यं च वृत्रवासवयोरिव

tayorabhūnmahāyuddhamanyonyavadhakāṃkṣiṇoḥ |
anāsādyamacintyaṃ ca vṛtravāsavayoriva

उभौ हि परमेष्वासावुभौ युद्धविशारदौ ।
उभावस्त्रविदां मुख्यावुभौ युद्धे विचेरतुः

ubhau hi parameṣvāsāvubhau yuddhaviśāradau |
ubhāvastravidāṃ mukhyāvubhau yuddhe viceratuḥ

उभौ हि येन व्रजतस्तेन तेन शरोर्मयः ।
ऊर्मयो वायुना विद्धा जग्मुः सागरयोरिव

ubhau hi yena vrajatastena tena śarormayaḥ |
ūrmayo vāyunā viddhā jagmuḥ sāgarayoriva

ततः संसक्तहस्तस्तु रावणो लोकरावणः ।
नाराचमालां रामस्य ललाटे प्रत्यमुञ्चत

tataḥ saṃsaktahastastu rāvaṇo lokarāvaṇaḥ |
nārācamālāṃ rāmasya lalāṭe pratyamuñcata

रौद्रचापप्रयुक्तां तां नीलोत्पलदलप्रभाम् ।
शिरसाधारयद् रामो न व्यथामभ्यपद्यत

raudracāpaprayuktāṃ tāṃ nīlotpaladalaprabhām |
śirasādhārayad rāmo na vyathāmabhyapadyata

अथ मन्त्रानपि जपन् रौद्रमस्त्रमुदीरयन् ।
शरान् भूयः समादाय रामः क्रोधसमन्वितः

atha mantrānapi japan raudramastramudīrayan |
śarān bhūyaḥ samādāya rāmaḥ krodhasamanvitaḥ

मुमोच च महातेजाश्चापमायम्य वीर्यवान् ।
तान् शरान् राक्षसेन्द्राय चिक्षेपाच्छिन्नसायकः

mumoca ca mahātejāścāpamāyamya vīryavān |
tān śarān rākṣasendrāya cikṣepācchinnasāyakaḥ

ते महामेघसंकाशे कवचे पतिताः शराः ।
अवध्ये राक्षसेन्द्रस्य न व्यथां जनयंस्तदा

te mahāmeghasaṃkāśe kavace patitāḥ śarāḥ |
avadhye rākṣasendrasya na vyathāṃ janayaṃstadā

पुनरेवाथ तं रामो रथस्थं राक्षसाधिपम् ।
ललाटे परमास्त्रेण सर्वास्त्रकुशलोऽभिनत्

punarevātha taṃ rāmo rathasthaṃ rākṣasādhipam |
lalāṭe paramāstreṇa sarvāstrakuśalo'bhinat

ते भित्त्वा बाणरूपाणि पञ्चशीर्षा इवोरगाः ।
श्वसन्तो विविशुर्भूमिं रावणप्रतिकूलिताः

te bhittvā bāṇarūpāṇi pañcaśīrṣā ivoragāḥ |
śvasanto viviśurbhūmiṃ rāvaṇapratikūlitāḥ

निहत्य राघवस्यास्त्रं रावणः क्रोधमूर्च्छितः ।
आसुरं सुमहाघोरमस्त्रं प्रादुश्चकार सः

nihatya rāghavasyāstraṃ rāvaṇaḥ krodhamūrcchitaḥ |
āsuraṃ sumahāghoramastraṃ prāduścakāra saḥ

सिंहव्याघ्रमुखांश्चापि कङ्ककोकमुखानपि ।
गृध्रश्येनमुखांश्चापि शृगालवदनांस्तथा

siṃhavyāghramukhāṃścāpi kaṅkakokamukhānapi |
gṛdhraśyenamukhāṃścāpi śṛgālavadanāṃstathā

ईहामृगमुखांश्चापि व्यादितास्यान् भयावहान् ।
पञ्चास्याँल्लेलिहानांश्च ससर्ज निशितान् शरान्

īhāmṛgamukhāṃścāpi vyāditāsyān bhayāvahān |
pañcāsyām̐llelihānāṃśca sasarja niśitān śarān

शरान् खरमुखांश्चान्यान् वराहमुखसंश्रितान् ।
श्वानकुक्कुटवक्त्रांश्च मकराशीविषाननान्

śarān kharamukhāṃścānyān varāhamukhasaṃśritān |
śvānakukkuṭavaktrāṃśca makarāśīviṣānanān

एतांश्चान्यांश्च मायाभिः ससर्ज निशिताञ्छरान् ।
रामं प्रति महातेजाः क्रुद्धः सर्प इव श्वसन्

etāṃścānyāṃśca māyābhiḥ sasarja niśitāñcharān |
rāmaṃ prati mahātejāḥ kruddhaḥ sarpa iva śvasan

आसुरेण समाविष्टः सोऽस्त्रेण रघुपुङ्गवः ।
ससर्जास्त्रं महोत्साहं पावकं पावकोपमः

āsureṇa samāviṣṭaḥ so'streṇa raghupuṅgavaḥ |
sasarjāstraṃ mahotsāhaṃ pāvakaṃ pāvakopamaḥ

अग्निदीप्तमुखान् बाणांस्तत्र सूर्यमुखानपि ।
चन्द्रार्धचन्द्रवक्त्रांश्च धूमकेतुमुखानपि ।
ग्रहनक्षत्रवर्णांश्च महोल्कामुखसंस्थितान्

agnidīptamukhān bāṇāṃstatra sūryamukhānapi |
candrārdhacandravaktrāṃśca dhūmaketumukhānapi |
grahanakṣatravarṇāṃśca maholkāmukhasaṃsthitān

विद्युज्जिह्वोपमांश्चापि ससर्ज विविधाञ्छरान् ।
ते रावणशरा घोरा राघवास्त्रसमाहताः

vidyujjihvopamāṃścāpi sasarja vividhāñcharān |
te rāvaṇaśarā ghorā rāghavāstrasamāhatāḥ

विलयं जग्मुराकाशे जघ्नुश्चैव सहस्रशः ।
तदस्त्रं निहतं दृष्ट्वा रामेणाक्लिष्टकर्मणा

vilayaṃ jagmurākāśe jaghnuścaiva sahasraśaḥ |
tadastraṃ nihataṃ dṛṣṭvā rāmeṇākliṣṭakarmaṇā

हृष्टा नेदुस्ततः सर्वे कपयः कामरूपिणः ।
सुग्रीवाभिमुखा वीराः सम्परिक्षिप्य राघवम्

hṛṣṭā nedustataḥ sarve kapayaḥ kāmarūpiṇaḥ |
sugrīvābhimukhā vīrāḥ samparikṣipya rāghavam

ततस्तदस्त्रं विनिहत्य राघवः
प्रसह्य तद् रावणबाहुनिःसृतम् ।
मुदान्वितो दाशरथिर्महात्मा
विनेदुरुच्चैर्मुदिताः कपीश्वराः

tatastadastraṃ vinihatya rāghavaḥ
prasahya tad rāvaṇabāhuniḥsṛtam |
mudānvito dāśarathirmahātmā
vineduruccairmuditāḥ kapīśvarāḥ