सर्ग 100: रावण की शक्ति से लक्ष्मण का पतन

तस्मिन् प्रतिहतेऽस्त्रे तु रावणो राक्षसाधिपः ।
क्रोधं च द्विगुणं चक्रे क्रोधाच्चास्त्रमनन्तरम्

tasmin pratihate'stre tu rāvaṇo rākṣasādhipaḥ |
krodhaṃ ca dviguṇaṃ cakre krodhāccāstramanantaram

मयेन विहितं रौद्रमन्यदस्त्रं महाद्युतिः ।
उत्स्रष्टुं रावणो भीमं राघवाय प्रचक्रमे

mayena vihitaṃ raudramanyadastraṃ mahādyutiḥ |
utsraṣṭuṃ rāvaṇo bhīmaṃ rāghavāya pracakrame

ततः शूलानि निश्चेरुर्गदाश्च मुसलानि च ।
कार्मुकाद् दीप्यमानानि वज्रसाराणि सर्वशः

tataḥ śūlāni niścerurgadāśca musalāni ca |
kārmukād dīpyamānāni vajrasārāṇi sarvaśaḥ

मुद्गराः कूटपाशाश्च दीप्ताश्चाशनयस्तथा ।
निष्पेतुर्विविधास्तीक्ष्णा वाता इव युगक्षये

mudgarāḥ kūṭapāśāśca dīptāścāśanayastathā |
niṣpeturvividhāstīkṣṇā vātā iva yugakṣaye

तदस्त्रं राघवः श्रीमानुत्तमास्त्रविदां वरः ।
जघान परमास्त्रेण गान्धर्वेण महाद्युतिः

tadastraṃ rāghavaḥ śrīmānuttamāstravidāṃ varaḥ |
jaghāna paramāstreṇa gāndharveṇa mahādyutiḥ

तस्मिन् प्रतिहतेऽस्त्रे तु राघवेण महात्मना ।
रावणः क्रोधताम्राक्षः सौरमस्त्रमुदीरयत्

tasmin pratihate'stre tu rāghaveṇa mahātmanā |
rāvaṇaḥ krodhatāmrākṣaḥ sauramastramudīrayat

ततश्चक्राणि निष्पेतुर्भास्वराणि महान्ति च ।
कार्मुकाद् भीमवेगस्य दशग्रीवस्य धीमतः

tataścakrāṇi niṣpeturbhāsvarāṇi mahānti ca |
kārmukād bhīmavegasya daśagrīvasya dhīmataḥ

तैरासीद् गगनं दीप्तं सम्पतद्भिः समन्ततः ।
पतद्भिश्च दिशो दीप्ताश्चन्द्रसूर्यग्रहैरिव

tairāsīd gaganaṃ dīptaṃ sampatadbhiḥ samantataḥ |
patadbhiśca diśo dīptāścandrasūryagrahairiva

तानि चिच्छेद बाणौघैश्चक्राणि तु स राघवः ।
आयुधानि च चित्राणि रावणस्य चमूमुखे

tāni ciccheda bāṇaughaiścakrāṇi tu sa rāghavaḥ |
āyudhāni ca citrāṇi rāvaṇasya camūmukhe

तदस्त्रं तु हतं दृष्ट्वा रावणो राक्षसाधिपः ।
विव्याध दशभिर्बाणै रामं सर्वेषु मर्मसु

tadastraṃ tu hataṃ dṛṣṭvā rāvaṇo rākṣasādhipaḥ |
vivyādha daśabhirbāṇai rāmaṃ sarveṣu marmasu

स विद्धो दशभिर्बाणैर्महाकार्मुकनिःसृतैः ।
रावणेन महातेजा न प्राकम्पत राघवः

sa viddho daśabhirbāṇairmahākārmukaniḥsṛtaiḥ |
rāvaṇena mahātejā na prākampata rāghavaḥ

ततो विव्याध गात्रेषु सर्वेषु समितिंजयः ।
राघवस्तु सुसंक्रुद्धो रावणं बहुभिः शरैः

tato vivyādha gātreṣu sarveṣu samitiṃjayaḥ |
rāghavastu susaṃkruddho rāvaṇaṃ bahubhiḥ śaraiḥ

एतस्मिन्नन्तरे क्रुद्धो राघवस्यानुजो बली ।
लक्ष्मणः सायकान् सप्त जग्राह परवीरहा

etasminnantare kruddho rāghavasyānujo balī |
lakṣmaṇaḥ sāyakān sapta jagrāha paravīrahā

तैः सायकैर्महावेगै रावणस्य महाद्युतिः ।
ध्वजं मनुष्यशीर्षं तु तस्य चिच्छेद नैकधा

taiḥ sāyakairmahāvegai rāvaṇasya mahādyutiḥ |
dhvajaṃ manuṣyaśīrṣaṃ tu tasya ciccheda naikadhā

सारथेश्चापि बाणेन शिरो ज्वलितकुण्डलम् ।
जहार लक्ष्मणः श्रीमान् नैर्ऋतस्य महाबलः

sāratheścāpi bāṇena śiro jvalitakuṇḍalam |
jahāra lakṣmaṇaḥ śrīmān nairṛtasya mahābalaḥ

तस्य बाणैश्च चिच्छेद धनुर्गजकरोपमम् ।
लक्ष्मणो राक्षसेन्द्रस्य पञ्चभिर्निशितैस्तदा

tasya bāṇaiśca ciccheda dhanurgajakaropamam |
lakṣmaṇo rākṣasendrasya pañcabhirniśitaistadā

नीलमेघनिभांश्चास्य सदश्वान् पर्वतोपमान् ।
जघानाप्लुत्य गदया रावणस्य विभीषणः

nīlameghanibhāṃścāsya sadaśvān parvatopamān |
jaghānāplutya gadayā rāvaṇasya vibhīṣaṇaḥ

हताश्वात् तु तदा वेगादवप्लुत्य महारथात् ।
कोपमाहारयत् तीव्रं भ्रातरं प्रति रावणः

hatāśvāt tu tadā vegādavaplutya mahārathāt |
kopamāhārayat tīvraṃ bhrātaraṃ prati rāvaṇaḥ

ततः शक्तिं महाशक्तिः प्रदीप्तामशनीमिव ।
विभीषणाय चिक्षेप राक्षसेन्द्रः प्रतापवान्

tataḥ śaktiṃ mahāśaktiḥ pradīptāmaśanīmiva |
vibhīṣaṇāya cikṣepa rākṣasendraḥ pratāpavān

अप्राप्तामेव तां बाणैस्त्रिभिश्चिच्छेद लक्ष्मणः ।
अथोदतिष्ठत् संनादो वानराणां महारणे

aprāptāmeva tāṃ bāṇaistribhiściccheda lakṣmaṇaḥ |
athodatiṣṭhat saṃnādo vānarāṇāṃ mahāraṇe

सम्पपात त्रिधा छिन्ना शक्तिः काञ्चनमालिनी ।
सविस्फुलिङ्गा ज्वलिता महोल्केव दिवश्च्युता

sampapāta tridhā chinnā śaktiḥ kāñcanamālinī |
savisphuliṅgā jvalitā maholkeva divaścyutā

ततः सम्भाविततरां कालेनापि दुरासदाम् ।
जग्राह विपुलां शक्तिं दीप्यमानां स्वतेजसा

tataḥ sambhāvitatarāṃ kālenāpi durāsadām |
jagrāha vipulāṃ śaktiṃ dīpyamānāṃ svatejasā

सा वेगिता बलवता रावणेन दुरात्मना ।
जज्वाल सुमहातेजा दीप्ताशनिसमप्रभा

sā vegitā balavatā rāvaṇena durātmanā |
jajvāla sumahātejā dīptāśanisamaprabhā

एतस्मिन्नन्तरे वीरो लक्ष्मणस्तं विभीषणम् ।
प्राणसंशयमापन्नं तूर्णमभ्यवपद्यत

etasminnantare vīro lakṣmaṇastaṃ vibhīṣaṇam |
prāṇasaṃśayamāpannaṃ tūrṇamabhyavapadyata

तं विमोक्षयितुं वीरश्चापमायम्य लक्ष्मणः ।
रावणं शक्तिहस्तं वै शरवर्षैरवाकिरत्

taṃ vimokṣayituṃ vīraścāpamāyamya lakṣmaṇaḥ |
rāvaṇaṃ śaktihastaṃ vai śaravarṣairavākirat

कीर्यमाणः शरौघेण विसृष्टेन महात्मना ।
न प्रहर्तुं मनश्चक्रे विमुखीकृतविक्रमः

kīryamāṇaḥ śaraugheṇa visṛṣṭena mahātmanā |
na prahartuṃ manaścakre vimukhīkṛtavikramaḥ

मोक्षितं भ्रातरं दृष्ट्वा लक्ष्मणेन स रावणः ।
लक्ष्मणाभिमुखस्तिष्ठन्निदं वचनमब्रवीत्

mokṣitaṃ bhrātaraṃ dṛṣṭvā lakṣmaṇena sa rāvaṇaḥ |
lakṣmaṇābhimukhastiṣṭhannidaṃ vacanamabravīt

मोक्षितस्ते बलश्लाघिन् यस्मादेवं विभीषणः ।
विमुच्य राक्षसं शक्तिस्त्वयीयं विनिपात्यते

mokṣitaste balaślāghin yasmādevaṃ vibhīṣaṇaḥ |
vimucya rākṣasaṃ śaktistvayīyaṃ vinipātyate

एषा ते हृदयं भित्त्वा शक्तिर्लोहितलक्षणा ।
मद्बाहुपरिघोत्सृष्टा प्राणानादाय यास्यति

eṣā te hṛdayaṃ bhittvā śaktirlohitalakṣaṇā |
madbāhuparighotsṛṣṭā prāṇānādāya yāsyati

इत्येवमुक्त्वा तां शक्तिमष्टघण्टां महास्वनाम् ।
मयेन मायाविहिताममोघां शत्रुघातिनीम्

ityevamuktvā tāṃ śaktimaṣṭaghaṇṭāṃ mahāsvanām |
mayena māyāvihitāmamoghāṃ śatrughātinīm

लक्ष्मणाय समुद्दिश्य ज्वलन्तीमिव तेजसा ।
रावणः परमक्रुद्धश्चिक्षेप च ननाद च

lakṣmaṇāya samuddiśya jvalantīmiva tejasā |
rāvaṇaḥ paramakruddhaścikṣepa ca nanāda ca

सा क्षिप्ता भीमवेगेन वज्राशनिसमस्वना ।
शक्तिरभ्यपतद् वेगाल्लक्ष्मणं रणमूर्धनि

sā kṣiptā bhīmavegena vajrāśanisamasvanā |
śaktirabhyapatad vegāllakṣmaṇaṃ raṇamūrdhani

तामनुव्याहरच्छक्तिमापतन्तीं स राघवः ।
स्वस्त्यस्तु लक्ष्मणायेति मोघा भव हतोद्यमा

tāmanuvyāharacchaktimāpatantīṃ sa rāghavaḥ |
svastyastu lakṣmaṇāyeti moghā bhava hatodyamā

रावणेन रणे शक्तिः क्रुद्धेनाशीविषोपमा ।
मुक्ताऽऽशूरस्य भीतस्य लक्ष्मणस्य ममज्ज सा

rāvaṇena raṇe śaktiḥ kruddhenāśīviṣopamā |
muktā''śūrasya bhītasya lakṣmaṇasya mamajja sā

न्यपतत् सा महावेगा लक्ष्मणस्य महोरसि ।
जिह्वेवोरगराजस्य दीप्यमाना महाद्युतिः

nyapatat sā mahāvegā lakṣmaṇasya mahorasi |
jihvevoragarājasya dīpyamānā mahādyutiḥ

ततो रावणवेगेन सुदूरमवगाढया ।
शक्त्या विभिन्नहृदयः पपात भुवि लक्ष्मणः

tato rāvaṇavegena sudūramavagāḍhayā |
śaktyā vibhinnahṛdayaḥ papāta bhuvi lakṣmaṇaḥ

तदवस्थं समीपस्थो लक्ष्मणं प्रेक्ष्य राघवः ।
भ्रातृस्नेहान्महातेजा विषण्णहृदयोऽभवत्

tadavasthaṃ samīpastho lakṣmaṇaṃ prekṣya rāghavaḥ |
bhrātṛsnehānmahātejā viṣaṇṇahṛdayo'bhavat

स मुहूर्तमिव ध्यात्वा बाष्पपर्याकुलेक्षणः ।
बभूव संरब्धतरो युगान्त इव पावकः

sa muhūrtamiva dhyātvā bāṣpaparyākulekṣaṇaḥ |
babhūva saṃrabdhataro yugānta iva pāvakaḥ

न विषादस्य कालोऽयमिति संचिन्त्य राघवः ।
चक्रे सुतुमलं युद्धं रावणस्य वधे धृतः ।
सर्वयत्नेन महता लक्ष्मणं परिवीक्ष्य च

na viṣādasya kālo'yamiti saṃcintya rāghavaḥ |
cakre sutumalaṃ yuddhaṃ rāvaṇasya vadhe dhṛtaḥ |
sarvayatnena mahatā lakṣmaṇaṃ parivīkṣya ca

स ददर्श ततो रामः शक्त्या भिन्नं महाहवे ।
लक्ष्मणं रुधिरादिग्धं सपन्नगमिवाचलम्

sa dadarśa tato rāmaḥ śaktyā bhinnaṃ mahāhave |
lakṣmaṇaṃ rudhirādigdhaṃ sapannagamivācalam

तामपि प्रहितां शक्तिं रावणेन बलीयसा ।
यत्नतस्ते हरिश्रेष्ठा न शेकुरवमर्दितुम्

tāmapi prahitāṃ śaktiṃ rāvaṇena balīyasā |
yatnataste hariśreṣṭhā na śekuravamarditum

अर्दिताश्चैव बाणौघैस्ते प्रवेकेण रक्षसाम् ।
सौमित्रेः सा विनिर्भिद्य प्रविष्टा धरणीतलम्

arditāścaiva bāṇaughaiste pravekeṇa rakṣasām |
saumitreḥ sā vinirbhidya praviṣṭā dharaṇītalam

तां कराभ्यां परामृश्य रामः शक्तिं भयावहाम् ।
बभञ्ज समरे क्रुद्धो बलवान् विचकर्ष च

tāṃ karābhyāṃ parāmṛśya rāmaḥ śaktiṃ bhayāvahām |
babhañja samare kruddho balavān vicakarṣa ca

तस्य निष्कर्षतः शक्तिं रावणेन बलीयसा ।
शराः सर्वेषु गात्रेषु पातिता मर्मभेदिनः

tasya niṣkarṣataḥ śaktiṃ rāvaṇena balīyasā |
śarāḥ sarveṣu gātreṣu pātitā marmabhedinaḥ

अचिन्तयित्वा तान् बाणान् समाश्लिष्य च लक्ष्मणम् ।
अब्रवीच्च हनूमन्तं सुग्रीवं च महाकपिम्

acintayitvā tān bāṇān samāśliṣya ca lakṣmaṇam |
abravīcca hanūmantaṃ sugrīvaṃ ca mahākapim

लक्ष्मणं परिवार्यैवं तिष्ठध्वं वानरोत्तमाः ।
पराक्रमस्य कालोऽयं सम्प्राप्तो मे चिरेप्सितः

lakṣmaṇaṃ parivāryaivaṃ tiṣṭhadhvaṃ vānarottamāḥ |
parākramasya kālo'yaṃ samprāpto me cirepsitaḥ

पापात्मायं दशग्रीवो वध्यतां पापनिश्चयः ।
कांक्षितं चातकस्येव घर्मान्ते मेघदर्शनम्

pāpātmāyaṃ daśagrīvo vadhyatāṃ pāpaniścayaḥ |
kāṃkṣitaṃ cātakasyeva gharmānte meghadarśanam

अस्मिन् मुहूर्ते नचिरात् सत्यं प्रतिशृणोमि वः ।
अरावणमरामं वा जगद् द्रक्ष्यथ वानराः

asmin muhūrte nacirāt satyaṃ pratiśṛṇomi vaḥ |
arāvaṇamarāmaṃ vā jagad drakṣyatha vānarāḥ

राज्यनाशं वने वासं दण्डके परिधावनम् ।
वैदेह्याश्च परामर्शो रक्षोभिश्च समागमम्

rājyanāśaṃ vane vāsaṃ daṇḍake paridhāvanam |
vaidehyāśca parāmarśo rakṣobhiśca samāgamam

प्राप्तं दुःखं महाघोरं क्लेशश्च निरयोपमः ।
अद्य सर्वमहं त्यक्ष्ये निहत्वा रावणं रणे

prāptaṃ duḥkhaṃ mahāghoraṃ kleśaśca nirayopamaḥ |
adya sarvamahaṃ tyakṣye nihatvā rāvaṇaṃ raṇe

यदर्थं वानरं सैन्यं समानीतमिदं मया ।
सुग्रीवश्च कृतो राज्ये निहत्वा वालिनं रणे ।
यदर्थं सागरः क्रान्तः सेतुर्बद्धश्च सागरे

yadarthaṃ vānaraṃ sainyaṃ samānītamidaṃ mayā |
sugrīvaśca kṛto rājye nihatvā vālinaṃ raṇe |
yadarthaṃ sāgaraḥ krāntaḥ seturbaddhaśca sāgare

सोऽयमद्य रणे पापश्चक्षुर्विषयमागतः ।
चक्षुर्विषयमागत्य नायं जीवितुमर्हति

so'yamadya raṇe pāpaścakṣurviṣayamāgataḥ |
cakṣurviṣayamāgatya nāyaṃ jīvitumarhati

दृष्टिं दृष्टिविषस्येव सर्पस्य मम रावणः ।
यथा वा वैनतेयस्य दृष्टिं प्राप्तो भुजंगमः

dṛṣṭiṃ dṛṣṭiviṣasyeva sarpasya mama rāvaṇaḥ |
yathā vā vainateyasya dṛṣṭiṃ prāpto bhujaṃgamaḥ

सुखं पश्यत दुर्धर्षा युद्धं वानरपुङ्गवाः ।
आसीनाः पर्वताग्रेषु ममेदं रावणस्य च

sukhaṃ paśyata durdharṣā yuddhaṃ vānarapuṅgavāḥ |
āsīnāḥ parvatāgreṣu mamedaṃ rāvaṇasya ca

अद्य पश्यन्तु रामस्य रामत्वं मम संयुगे ।
त्रयो लोकाः सगन्धर्वाः सदेवाः सर्षिचारणाः

adya paśyantu rāmasya rāmatvaṃ mama saṃyuge |
trayo lokāḥ sagandharvāḥ sadevāḥ sarṣicāraṇāḥ

अद्य कर्म करिष्यामि यल्लोकाः सचराचराः ।
सदेवाः कथयिष्यन्ति यावद् भूमिर्धरिष्यति ।
समागम्य सदा लोके यथा युद्धं प्रवर्तितम्

adya karma kariṣyāmi yallokāḥ sacarācarāḥ |
sadevāḥ kathayiṣyanti yāvad bhūmirdhariṣyati |
samāgamya sadā loke yathā yuddhaṃ pravartitam

एवमुक्त्वा शितैर्बाणैस्तप्तकाञ्चनभूषणैः ।
आजघान रणे रामो दशग्रीवं समाहितः

evamuktvā śitairbāṇaistaptakāñcanabhūṣaṇaiḥ |
ājaghāna raṇe rāmo daśagrīvaṃ samāhitaḥ

तथा प्रदीप्तैर्नाराचैर्मुसलैश्चापि रावणः ।
अभ्यवर्षत् तदा रामं धाराभिरिव तोयदः

tathā pradīptairnārācairmusalaiścāpi rāvaṇaḥ |
abhyavarṣat tadā rāmaṃ dhārābhiriva toyadaḥ

रामरावणमुक्तानामन्योन्यमभिनिघ्नताम् ।
वराणां च शराणां च बभूव तुमुलः स्वनः

rāmarāvaṇamuktānāmanyonyamabhinighnatām |
varāṇāṃ ca śarāṇāṃ ca babhūva tumulaḥ svanaḥ

विच्छिन्नाश्च विकीर्णाश्च रामरावणयोः शराः ।
अन्तरिक्षात् प्रदीप्ताग्रा निपेतुर्धरणीतले

vicchinnāśca vikīrṇāśca rāmarāvaṇayoḥ śarāḥ |
antarikṣāt pradīptāgrā nipeturdharaṇītale

तयोर्ज्यातलनिर्घोषो रामरावणयोर्महान् ।
त्रासनः सर्वभूतानां सम्बभूवाद्भुतोपमः

tayorjyātalanirghoṣo rāmarāvaṇayormahān |
trāsanaḥ sarvabhūtānāṃ sambabhūvādbhutopamaḥ

स कीर्यमाणः शरजालवृष्टिभि-
र्महात्मना दीप्तधनुष्मतार्दितः ।
भयात् प्रदुद्राव समेत्य रावणो
यथानिलेनाभिहतो बलाहकः

sa kīryamāṇaḥ śarajālavṛṣṭibhi-
rmahātmanā dīptadhanuṣmatārditaḥ |
bhayāt pradudrāva sametya rāvaṇo
yathānilenābhihato balāhakaḥ