सर्ग 95: रावण का युद्ध के लिए प्रस्थान

आर्तानां राक्षसीनां तु लङ्कायां वै कुले कुले ।
रावणः करुणं शब्दं शुश्राव परिदेवितम्

ārtānāṃ rākṣasīnāṃ tu laṅkāyāṃ vai kule kule |
rāvaṇaḥ karuṇaṃ śabdaṃ śuśrāva paridevitam

स तु दीर्घं विनिःश्वस्य मुहूर्तं ध्यानमास्थितः ।
बभूव परमक्रुद्धो रावणो भीमदर्शनः

sa tu dīrghaṃ viniḥśvasya muhūrtaṃ dhyānamāsthitaḥ |
babhūva paramakruddho rāvaṇo bhīmadarśanaḥ

संदश्य दशनैरोष्ठं क्रोधसंरक्तलोचनः ।
राक्षसैरपि दुर्दर्शः कालाग्निरिव मूर्तिमान्

saṃdaśya daśanairoṣṭhaṃ krodhasaṃraktalocanaḥ |
rākṣasairapi durdarśaḥ kālāgniriva mūrtimān

उवाच च समीपस्थान् राक्षसान् राक्षसेश्वरः ।
क्रोधाव्यक्तकथस्तत्र निर्दहन्निव चक्षुषा

uvāca ca samīpasthān rākṣasān rākṣaseśvaraḥ |
krodhāvyaktakathastatra nirdahanniva cakṣuṣā

महोदरं महापार्श्वं विरूपाक्षं च राक्षसम् ।
शीघ्रं वदत सैन्यानि निर्यातेति ममाज्ञया

mahodaraṃ mahāpārśvaṃ virūpākṣaṃ ca rākṣasam |
śīghraṃ vadata sainyāni niryāteti mamājñayā

तस्य तद् वचनं श्रुत्वा राक्षसास्ते भयार्दिताः ।
चोदयामासुरव्यग्रान् राक्षसांस्तान् नृपाज्ञया

tasya tad vacanaṃ śrutvā rākṣasāste bhayārditāḥ |
codayāmāsuravyagrān rākṣasāṃstān nṛpājñayā

ते तु सर्वे तथेत्युक्त्वा राक्षसा भीमदर्शनाः ।
कृतस्वस्त्ययनाः सर्वे ते रणाभिमुखा ययुः

te tu sarve tathetyuktvā rākṣasā bhīmadarśanāḥ |
kṛtasvastyayanāḥ sarve te raṇābhimukhā yayuḥ

प्रतिपूज्य यथान्यायं रावणं ते महारथाः ।
तस्थुः प्राञ्जलयः सर्वे भर्तुर्विजयकाङ्क्षिणः

pratipūjya yathānyāyaṃ rāvaṇaṃ te mahārathāḥ |
tasthuḥ prāñjalayaḥ sarve bharturvijayakāṅkṣiṇaḥ

ततोवाच प्रहस्यैतान् रावणः क्रोधमूर्च्छितः ।
महोदरमहापार्श्वौ विरूपाक्षं च राक्षसम्

tatovāca prahasyaitān rāvaṇaḥ krodhamūrcchitaḥ |
mahodaramahāpārśvau virūpākṣaṃ ca rākṣasam

अद्य बाणैर्धनुर्मुक्तैर्युगान्तादित्यसंनिभैः ।
राघवं लक्ष्मणं चैव नेष्यामि यमसादनम्

adya bāṇairdhanurmuktairyugāntādityasaṃnibhaiḥ |
rāghavaṃ lakṣmaṇaṃ caiva neṣyāmi yamasādanam

खरस्य कुम्भकर्णस्य प्रहस्तेन्द्रजितोस्तथा ।
करिष्यामि प्रतीकारमद्य शत्रुवधादहम्

kharasya kumbhakarṇasya prahastendrajitostathā |
kariṣyāmi pratīkāramadya śatruvadhādaham

नैवान्तरिक्षं न दिशो न च द्यौर्नापि सागराः ।
प्रकाशत्वं गमिष्यन्ति मद्बाणजलदावृताः

naivāntarikṣaṃ na diśo na ca dyaurnāpi sāgarāḥ |
prakāśatvaṃ gamiṣyanti madbāṇajaladāvṛtāḥ

अद्य वानरमुख्यानां तानि यूथानि भागशः ।
धनुषा शरजालेन वधिष्यामि पतत्त्रिणा

adya vānaramukhyānāṃ tāni yūthāni bhāgaśaḥ |
dhanuṣā śarajālena vadhiṣyāmi patattriṇā

अद्य वानरसैन्यानि रथेन पवनौजसा ।
धनुःसमुद्रादुद्भूतैर्मथिष्यामि शरोर्मिभिः

adya vānarasainyāni rathena pavanaujasā |
dhanuḥsamudrādudbhūtairmathiṣyāmi śarormibhiḥ

व्याकोशपद्मवक्त्राणि पद्मकेसरवर्चसाम् ।
अद्य यूथतटाकानि गजवत् प्रमथाम्यहम्

vyākośapadmavaktrāṇi padmakesaravarcasām |
adya yūthataṭākāni gajavat pramathāmyaham

सशरैरद्य वदनैः संख्ये वानरयूथपाः ।
मण्डयिष्यन्ति वसुधां सनालैरिव पङ्कजैः

saśarairadya vadanaiḥ saṃkhye vānarayūthapāḥ |
maṇḍayiṣyanti vasudhāṃ sanālairiva paṅkajaiḥ

अद्य यूथप्रचण्डानां हरीणां द्रुमयोधिनाम् ।
मुक्तेनैकेषुणा युद्धे भेत्स्यामि च शतं शतम्

adya yūthapracaṇḍānāṃ harīṇāṃ drumayodhinām |
muktenaikeṣuṇā yuddhe bhetsyāmi ca śataṃ śatam

हतो भ्राता च येषां वै येषां च तनयो हतः ।
वधेनाद्य रिपोस्तेषां करोम्यश्रुप्रमार्जनम्

hato bhrātā ca yeṣāṃ vai yeṣāṃ ca tanayo hataḥ |
vadhenādya riposteṣāṃ karomyaśrupramārjanam

अद्य मद्बाणनिर्भिन्नैः प्रस्तीर्णैर्गतचेतनैः ।
करोमि वानरैर्युद्धे यत्नावेक्ष्यतलां महीम्

adya madbāṇanirbhinnaiḥ prastīrṇairgatacetanaiḥ |
karomi vānarairyuddhe yatnāvekṣyatalāṃ mahīm

अद्य काकाश्च गृध्राश्च ये च मांसाशिनोऽपरे ।
सर्वांस्तांस्तर्पयिष्यामि शत्रुमांसैः शराहतैः

adya kākāśca gṛdhrāśca ye ca māṃsāśino'pare |
sarvāṃstāṃstarpayiṣyāmi śatrumāṃsaiḥ śarāhataiḥ

कल्प्यतां मे रथः शीघ्रं क्षिप्रमानीयतां धनुः ।
अनुप्रयान्तु मां युद्धे येऽत्र शिष्टा निशाचराः

kalpyatāṃ me rathaḥ śīghraṃ kṣipramānīyatāṃ dhanuḥ |
anuprayāntu māṃ yuddhe ye'tra śiṣṭā niśācarāḥ

तस्य तद् वचनं श्रुत्वा महापार्श्वोऽब्रवीद् वचः ।
बलाध्यक्षान् स्थितांस्तत्र बलं संत्वर्यतामिति

tasya tad vacanaṃ śrutvā mahāpārśvo'bravīd vacaḥ |
balādhyakṣān sthitāṃstatra balaṃ saṃtvaryatāmiti

बलाध्यक्षास्तु संयुक्ता राक्षसांस्तान् गृहे गृहे ।
चोदयन्तः परिययुर्लङ्कां लघुपराक्रमाः

balādhyakṣāstu saṃyuktā rākṣasāṃstān gṛhe gṛhe |
codayantaḥ pariyayurlaṅkāṃ laghuparākramāḥ

ततो मुहूर्तान्निष्पेतू राक्षसा भीमदर्शनाः ।
नदन्तो भीमवदना नानाप्रहरणैर्भुजैः

tato muhūrtānniṣpetū rākṣasā bhīmadarśanāḥ |
nadanto bhīmavadanā nānāpraharaṇairbhujaiḥ

असिभिः पट्टिशैः शूलैर्गदाभिर्मुसलैर्हलैः ।
शक्तिभिस्तीक्ष्णधाराभिर्महद्भिः कूटमुद्गरैः

asibhiḥ paṭṭiśaiḥ śūlairgadābhirmusalairhalaiḥ |
śaktibhistīkṣṇadhārābhirmahadbhiḥ kūṭamudgaraiḥ

यष्टिभिर्विविधैश्चक्रैर्निशितैश्च परश्वधैः ।
भिन्दिपालैः शतघ्नीभिरन्यैश्चापि वरायुधैः

yaṣṭibhirvividhaiścakrairniśitaiśca paraśvadhaiḥ |
bhindipālaiḥ śataghnībhiranyaiścāpi varāyudhaiḥ

अथानयन् बलाध्यक्षाश्चत्वारो रावणाज्ञया ।
रथानां नियुतं साग्रं नागानां नियुतत्रयम्

athānayan balādhyakṣāścatvāro rāvaṇājñayā |
rathānāṃ niyutaṃ sāgraṃ nāgānāṃ niyutatrayam

अश्वानां षष्टिकोट्यस्तु खरोष्ट्राणां तथैव च ।
पदातयस्त्वसंख्याता जग्मुस्ते राजशासनात्

aśvānāṃ ṣaṣṭikoṭyastu kharoṣṭrāṇāṃ tathaiva ca |
padātayastvasaṃkhyātā jagmuste rājaśāsanāt

बलाध्यक्षाश्च संस्थाप्य राज्ञः सेनां पुरःस्थिताम् ।
एतस्मिन्नन्तरे सूतः स्थापयामास तं रथम्

balādhyakṣāśca saṃsthāpya rājñaḥ senāṃ puraḥsthitām |
etasminnantare sūtaḥ sthāpayāmāsa taṃ ratham

दिव्यास्त्रवरसम्पन्नं नानालंकारभूषितम् ।
नानायुधसमाकीर्णं किङ्किणीजालसंयुतम्

divyāstravarasampannaṃ nānālaṃkārabhūṣitam |
nānāyudhasamākīrṇaṃ kiṅkiṇījālasaṃyutam

नानारत्नपरिक्षिप्तं रत्नस्तम्भैर्विराजितम् ।
जाम्बूनदमयैश्चैव सहस्रकलशैर्वृतम्

nānāratnaparikṣiptaṃ ratnastambhairvirājitam |
jāmbūnadamayaiścaiva sahasrakalaśairvṛtam

तं दृष्ट्वा राक्षसाः सर्वे विस्मयं परमं गताः ।
तं दृष्ट्वा सहसोत्थाय रावणो राक्षसेश्वरः

taṃ dṛṣṭvā rākṣasāḥ sarve vismayaṃ paramaṃ gatāḥ |
taṃ dṛṣṭvā sahasotthāya rāvaṇo rākṣaseśvaraḥ

कोटिसूर्यप्रतीकाशं ज्वलन्तमिव पावकम् ।
द्रुतं सूतसमायुक्तं युक्ताष्टतुरगं रथम् ।
आरुरोह तदा भीमं दीप्यमानं स्वतेजसा

koṭisūryapratīkāśaṃ jvalantamiva pāvakam |
drutaṃ sūtasamāyuktaṃ yuktāṣṭaturagaṃ ratham |
āruroha tadā bhīmaṃ dīpyamānaṃ svatejasā

ततः प्रयातः सहसा राक्षसैर्बहुभिर्वृतः ।
रावणः सत्त्वगाम्भीर्याद् दारयन्निव मेदिनीम्

tataḥ prayātaḥ sahasā rākṣasairbahubhirvṛtaḥ |
rāvaṇaḥ sattvagāmbhīryād dārayanniva medinīm

ततश्चासीन्महानादस्तूर्याणां च ततस्ततः ।
मृदङ्गैः पटहैः शङ्खैः कलहैः सह रक्षसाम्

tataścāsīnmahānādastūryāṇāṃ ca tatastataḥ |
mṛdaṅgaiḥ paṭahaiḥ śaṅkhaiḥ kalahaiḥ saha rakṣasām

आगतो रक्षसां राजा छत्रचामरसंयुतः ।
सीतापहारी दुर्वृत्तो ब्रह्मघ्नो देवकण्टकः ।
योद्धुं रघुवरेणेति शुश्रुवे कलहध्वनिः

āgato rakṣasāṃ rājā chatracāmarasaṃyutaḥ |
sītāpahārī durvṛtto brahmaghno devakaṇṭakaḥ |
yoddhuṃ raghuvareṇeti śuśruve kalahadhvaniḥ

तेन नादेन महता पृथिवी समकम्पत ।
तं शब्दं सहसा श्रुत्वा वानरा दुद्रुवुर्भयात्

tena nādena mahatā pṛthivī samakampata |
taṃ śabdaṃ sahasā śrutvā vānarā dudruvurbhayāt

रावणस्तु महाबाहुः सचिवैः परिवारितः ।
आजगाम महातेजा जयाय विजयं प्रति

rāvaṇastu mahābāhuḥ sacivaiḥ parivāritaḥ |
ājagāma mahātejā jayāya vijayaṃ prati

रावणेनाभ्यनुज्ञातौ महापार्श्वमहोदरौ ।
विरूपाक्षश्च दुर्धर्षो रथानारुरुहुस्तदा

rāvaṇenābhyanujñātau mahāpārśvamahodarau |
virūpākṣaśca durdharṣo rathānāruruhustadā

ते तु हृष्टाभिनर्दन्तो भिन्दन्त इव मेदिनीम् ।
नादं घोरं विमुञ्चन्तो निर्ययुर्जयकाङ्क्षिणः

te tu hṛṣṭābhinardanto bhindanta iva medinīm |
nādaṃ ghoraṃ vimuñcanto niryayurjayakāṅkṣiṇaḥ

ततो युद्धाय तेजस्वी रक्षोगणबलैर्वृतः ।
निर्ययावुद्यतधनुः कालान्तकयमोपमः

tato yuddhāya tejasvī rakṣogaṇabalairvṛtaḥ |
niryayāvudyatadhanuḥ kālāntakayamopamaḥ

ततः प्रजविताश्वेन रथेन स महारथः ।
द्वारेण निर्ययौ तेन यत्र तौ रामलक्ष्मणौ

tataḥ prajavitāśvena rathena sa mahārathaḥ |
dvāreṇa niryayau tena yatra tau rāmalakṣmaṇau

ततो नष्टप्रभः सूर्यो दिशश्च तिमिरावृताः ।
द्विजाश्च नेदुर्घोराश्च संचचाल च मेदिनी

tato naṣṭaprabhaḥ sūryo diśaśca timirāvṛtāḥ |
dvijāśca nedurghorāśca saṃcacāla ca medinī

ववर्ष रुधिरं देवश्चस्खलुश्च तुरंगमाः ।
ध्वजाग्रे न्यपतद् गृध्रो विनेदुश्चाशिवं शिवाः

vavarṣa rudhiraṃ devaścaskhaluśca turaṃgamāḥ |
dhvajāgre nyapatad gṛdhro vineduścāśivaṃ śivāḥ

नयनं चास्फुरद् वामं वामो बाहुरकम्पत ।
विवर्णवदनश्चासीत् किंचिदभ्रश्यत स्वनः

nayanaṃ cāsphurad vāmaṃ vāmo bāhurakampata |
vivarṇavadanaścāsīt kiṃcidabhraśyata svanaḥ

ततो निष्पततो युद्धे दशग्रीवस्य रक्षसः ।
रणे निधनशंसीनि रूपाण्येतानि जज्ञिरे

tato niṣpatato yuddhe daśagrīvasya rakṣasaḥ |
raṇe nidhanaśaṃsīni rūpāṇyetāni jajñire

अन्तरिक्षात् पपातोल्का निर्घातसमनिःस्वना ।
विनेदुरशिवा गृध्रा वायसैरभिमिश्रिताः

antarikṣāt papātolkā nirghātasamaniḥsvanā |
vineduraśivā gṛdhrā vāyasairabhimiśritāḥ

एतानचिन्तयन् घोरानुत्पातान् समवस्थितान् ।
निर्ययौ रावणो मोहाद् वधार्थं कालचोदितः

etānacintayan ghorānutpātān samavasthitān |
niryayau rāvaṇo mohād vadhārthaṃ kālacoditaḥ

तेषां तु रथघोषेण राक्षसानां महात्मनाम् ।
वानराणामपि चमूर्युद्धायैवाभ्यवर्तत

teṣāṃ tu rathaghoṣeṇa rākṣasānāṃ mahātmanām |
vānarāṇāmapi camūryuddhāyaivābhyavartata

तेषां तु तुमुलं युद्धं बभूव कपिरक्षसाम् ।
अन्योन्यमाह्वयानानां क्रुद्धानां जयमिच्छताम्

teṣāṃ tu tumulaṃ yuddhaṃ babhūva kapirakṣasām |
anyonyamāhvayānānāṃ kruddhānāṃ jayamicchatām

ततः क्रुद्धो दशग्रीवः शरैः काञ्चनभूषणैः ।
वानराणामनीकेषु चकार कदनं महत्

tataḥ kruddho daśagrīvaḥ śaraiḥ kāñcanabhūṣaṇaiḥ |
vānarāṇāmanīkeṣu cakāra kadanaṃ mahat

निकृत्तशिरसः केचिद् रावणेन वलीमुखाः ।
केचिद् विच्छिन्नहृदयाः केचिच्छ्रोत्रविवर्जिताः

nikṛttaśirasaḥ kecid rāvaṇena valīmukhāḥ |
kecid vicchinnahṛdayāḥ kecicchrotravivarjitāḥ

निरुच्छ्वासा हताः केचित् केचित् पार्श्वेषु दारिताः ।
केचिद् विभिन्नशिरसः केचिच्चक्षुर्विनाकृताः

nirucchvāsā hatāḥ kecit kecit pārśveṣu dāritāḥ |
kecid vibhinnaśirasaḥ keciccakṣurvinākṛtāḥ

दशाननः क्रोधविवृत्तनेत्रो
यतो यतोऽभ्येति रथेन संख्ये ।
ततस्ततस्तस्य शरप्रवेगं
सोढुं न शेकुर्हरियूथपास्ते

daśānanaḥ krodhavivṛttanetro
yato yato'bhyeti rathena saṃkhye |
tatastatastasya śarapravegaṃ
soḍhuṃ na śekurhariyūthapāste