सर्ग 94: राक्षस स्त्रियों का विलाप

तानि नागसहस्राणि सारोहाणि च वाजिनाम् ।
रथानां त्वग्निवर्णानां सध्वजानां सहस्रशः

tāni nāgasahasrāṇi sārohāṇi ca vājinām |
rathānāṃ tvagnivarṇānāṃ sadhvajānāṃ sahasraśaḥ

राक्षसानां सहस्राणि गदापरिघयोधिनाम् ।
काञ्चनध्वजचित्राणां शूराणां कामरूपिणाम्

rākṣasānāṃ sahasrāṇi gadāparighayodhinām |
kāñcanadhvajacitrāṇāṃ śūrāṇāṃ kāmarūpiṇām

निहतानि शरैर्दीप्तैस्तप्तकाञ्चनभूषणैः ।
रावणेन प्रयुक्तानि रामेणाक्लिष्टकर्मणा

nihatāni śarairdīptaistaptakāñcanabhūṣaṇaiḥ |
rāvaṇena prayuktāni rāmeṇākliṣṭakarmaṇā

दृष्ट्वा श्रुत्वा च सम्भ्रान्ता हतशेषा निशाचराः ।
राक्षस्यश्च समागम्य दीनाश्चिन्तापरिप्लुताः

dṛṣṭvā śrutvā ca sambhrāntā hataśeṣā niśācarāḥ |
rākṣasyaśca samāgamya dīnāścintāpariplutāḥ

विधवा हतपुत्राश्च क्रोशन्त्यो हतबान्धवाः ।
राक्षस्यः सह संगम्य दुःखार्ताः पर्यदेवयन्

vidhavā hataputrāśca krośantyo hatabāndhavāḥ |
rākṣasyaḥ saha saṃgamya duḥkhārtāḥ paryadevayan

कथं शूर्पणखा वृद्धा कराला निर्णतोदरी ।
आससाद वने रामं कंदर्पसमरूपिणम्

kathaṃ śūrpaṇakhā vṛddhā karālā nirṇatodarī |
āsasāda vane rāmaṃ kaṃdarpasamarūpiṇam

सुकुमारं महासत्त्वं सर्वभूतहिते रतम् ।
तं दृष्ट्वा लोकवध्या सा हीनरूपा प्रकामिता

sukumāraṃ mahāsattvaṃ sarvabhūtahite ratam |
taṃ dṛṣṭvā lokavadhyā sā hīnarūpā prakāmitā

कथं सर्वगुणैर्हीना गुणवन्तं महौजसम् ।
सुमुखं दुर्मुखी रामं कामयामास राक्षसी

kathaṃ sarvaguṇairhīnā guṇavantaṃ mahaujasam |
sumukhaṃ durmukhī rāmaṃ kāmayāmāsa rākṣasī

जनस्यास्याल्पभाग्यत्वाद् वलिनी श्वेतमूर्धजा ।
अकार्यमपहास्यं च सर्वलोकविगर्हितम्

janasyāsyālpabhāgyatvād valinī śvetamūrdhajā |
akāryamapahāsyaṃ ca sarvalokavigarhitam

राक्षसानां विनाशाय दूषणस्य खरस्य च ।
चकाराप्रतिरूपा सा राघवस्य प्रधर्षणम्

rākṣasānāṃ vināśāya dūṣaṇasya kharasya ca |
cakārāpratirūpā sā rāghavasya pradharṣaṇam

तन्निमित्तमिदं वैरं रावणेन कृतं महत् ।
वधाय सीता साऽऽनीता दशग्रीवेण रक्षसा

tannimittamidaṃ vairaṃ rāvaṇena kṛtaṃ mahat |
vadhāya sītā sā''nītā daśagrīveṇa rakṣasā

न च सीतां दशग्रीवः प्राप्नोति जनकात्मजाम् ।
बद्धं बलवता वैरमक्षयं राघवेण च

na ca sītāṃ daśagrīvaḥ prāpnoti janakātmajām |
baddhaṃ balavatā vairamakṣayaṃ rāghaveṇa ca

वैदेहीं प्रार्थयानं तं विराधं प्रेक्ष्य राक्षसम् ।
हतमेकेन रामेण पर्याप्तं तन्निदर्शनम्

vaidehīṃ prārthayānaṃ taṃ virādhaṃ prekṣya rākṣasam |
hatamekena rāmeṇa paryāptaṃ tannidarśanam

चतुर्दश सहस्राणि रक्षसां भीमकर्मणाम् ।
निहतानि जनस्थाने शरैरग्निशिखोपमैः

caturdaśa sahasrāṇi rakṣasāṃ bhīmakarmaṇām |
nihatāni janasthāne śarairagniśikhopamaiḥ

खरश्च निहतः संख्ये दूषणस्त्रिशिरास्तथा ।
शरैरादित्यसंकाशैः पर्याप्तं तन्निदर्शनम्

kharaśca nihataḥ saṃkhye dūṣaṇastriśirāstathā |
śarairādityasaṃkāśaiḥ paryāptaṃ tannidarśanam

हतो योजनबाहुश्च कबन्धो रुधिराशनः ।
क्रोधान्नादं नदन् सोऽथ पर्याप्तं तन्निदर्शनम्

hato yojanabāhuśca kabandho rudhirāśanaḥ |
krodhānnādaṃ nadan so'tha paryāptaṃ tannidarśanam

जघान बलिनं रामः सहस्रनयनात्मजम् ।
वालिनं मेरुसंकाशं पर्याप्तं तन्निदर्शनम्

jaghāna balinaṃ rāmaḥ sahasranayanātmajam |
vālinaṃ merusaṃkāśaṃ paryāptaṃ tannidarśanam

ऋष्यमूके वसंश्चैव दीनो भग्नमनोरथः ।
सुग्रीवः प्रापितो राज्यं पर्याप्तं तन्निदर्शनम्

ṛṣyamūke vasaṃścaiva dīno bhagnamanorathaḥ |
sugrīvaḥ prāpito rājyaṃ paryāptaṃ tannidarśanam

धर्मार्थसहितं वाक्यं सर्वेषां रक्षसां हितम् ।
युक्तं विभीषणेनोक्तं मोहात् तस्य न रोचते

dharmārthasahitaṃ vākyaṃ sarveṣāṃ rakṣasāṃ hitam |
yuktaṃ vibhīṣaṇenoktaṃ mohāt tasya na rocate

विभीषणवचः कुर्याद् यदि स्म धनदानुजः ।
श्मशानभूता दुःखार्ता नेयं लङ्का भविष्यति

vibhīṣaṇavacaḥ kuryād yadi sma dhanadānujaḥ |
śmaśānabhūtā duḥkhārtā neyaṃ laṅkā bhaviṣyati

कुम्भकर्णं हतं श्रुत्वा राघवेण महाबलम् ।
अतिकायं च दुर्मर्षं लक्ष्मणेन हतं तदा ।
प्रियं चेन्द्रजितं पुत्रं रावणो नावबुध्यते

kumbhakarṇaṃ hataṃ śrutvā rāghaveṇa mahābalam |
atikāyaṃ ca durmarṣaṃ lakṣmaṇena hataṃ tadā |
priyaṃ cendrajitaṃ putraṃ rāvaṇo nāvabudhyate

मम पुत्रो मम भ्राता मम भर्ता रणे हतः ।
इत्येष श्रूयते शब्दो राक्षसीनां कुले कुले

mama putro mama bhrātā mama bhartā raṇe hataḥ |
ityeṣa śrūyate śabdo rākṣasīnāṃ kule kule

रथाश्वनागाश्च हतास्तत्र तत्र सहस्रशः ।
रणे रामेण शूरेण हताश्चापि पदातयः

rathāśvanāgāśca hatāstatra tatra sahasraśaḥ |
raṇe rāmeṇa śūreṇa hatāścāpi padātayaḥ

रुद्रो वा यदि वा विष्णुर्महेन्द्रो वा शतक्रतुः ।
हन्ति नो रामरूपेण यदि वा स्वयमन्तकः

rudro vā yadi vā viṣṇurmahendro vā śatakratuḥ |
hanti no rāmarūpeṇa yadi vā svayamantakaḥ

हतप्रवीरा रामेण निराशा जीविते वयम् ।
अपश्यन्त्यो भयस्यान्तमनाथा विलपामहे

hatapravīrā rāmeṇa nirāśā jīvite vayam |
apaśyantyo bhayasyāntamanāthā vilapāmahe

रामहस्ताद् दशग्रीवः शूरो दत्तमहावरः ।
इदं भयं महाघोरं समुत्पन्नं न बुद्ध्यते

rāmahastād daśagrīvaḥ śūro dattamahāvaraḥ |
idaṃ bhayaṃ mahāghoraṃ samutpannaṃ na buddhyate

तं न देवा न गन्धर्वा न पिशाचा न राक्षसाः ।
उपसृष्टं परित्रातुं शक्ता रामेण संयुगे

taṃ na devā na gandharvā na piśācā na rākṣasāḥ |
upasṛṣṭaṃ paritrātuṃ śaktā rāmeṇa saṃyuge

उत्पाताश्चापि दृश्यन्ते रावणस्य रणे रणे ।
कथयन्ति हि रामेण रावणस्य निबर्हणम्

utpātāścāpi dṛśyante rāvaṇasya raṇe raṇe |
kathayanti hi rāmeṇa rāvaṇasya nibarhaṇam

पितामहेन प्रीतेन देवदानवराक्षसैः ।
रावणस्याभयं दत्तं मनुष्येभ्यो न याचितम्

pitāmahena prītena devadānavarākṣasaiḥ |
rāvaṇasyābhayaṃ dattaṃ manuṣyebhyo na yācitam

तदिदं मानुषं मन्ये प्राप्तं निःसंशयं भयम् ।
जीवितान्तकरं घोरं रक्षसां रावणस्य च

tadidaṃ mānuṣaṃ manye prāptaṃ niḥsaṃśayaṃ bhayam |
jīvitāntakaraṃ ghoraṃ rakṣasāṃ rāvaṇasya ca

पीड्यमानास्तु बलिना वरदानेन रक्षसा ।
दीप्तैस्तपोभिर्विबुधाः पितामहमपूजयन्

pīḍyamānāstu balinā varadānena rakṣasā |
dīptaistapobhirvibudhāḥ pitāmahamapūjayan

देवतानां हितार्थाय महात्मा वै पितामहः ।
उवाच देवतास्तुष्ट इदं सर्वा महद्वचः

devatānāṃ hitārthāya mahātmā vai pitāmahaḥ |
uvāca devatāstuṣṭa idaṃ sarvā mahadvacaḥ

अद्यप्रभृति लोकांस्त्रीन् सर्वे दानवराक्षसाः ।
भयेन प्रभृता नित्यं विचरिष्यन्ति शाश्वतम्

adyaprabhṛti lokāṃstrīn sarve dānavarākṣasāḥ |
bhayena prabhṛtā nityaṃ vicariṣyanti śāśvatam

दैवतैस्तु समागम्य सर्वैश्चेन्द्रपुरोगमैः ।
वृषध्वजस्त्रिपुरहा महादेवः प्रतोषितः

daivataistu samāgamya sarvaiścendrapurogamaiḥ |
vṛṣadhvajastripurahā mahādevaḥ pratoṣitaḥ

प्रसन्नस्तु महादेवो देवानेतद् वचोऽब्रवीत् ।
उत्पत्स्यति हितार्थं वो नारी रक्षःक्षयावहा

prasannastu mahādevo devānetad vaco'bravīt |
utpatsyati hitārthaṃ vo nārī rakṣaḥkṣayāvahā

एषा देवैः प्रयुक्ता तु क्षुद् यथा दानवान् पुरा ।
भक्षयिष्यति नः सर्वान् राक्षसघ्नी सरावणान्

eṣā devaiḥ prayuktā tu kṣud yathā dānavān purā |
bhakṣayiṣyati naḥ sarvān rākṣasaghnī sarāvaṇān

रावणस्यापनीतेन दुर्विनीतस्य दुर्मतेः ।
अयं निष्टानको घोरः शोकेन समभिप्लुतः

rāvaṇasyāpanītena durvinītasya durmateḥ |
ayaṃ niṣṭānako ghoraḥ śokena samabhiplutaḥ

तं न पश्यामहे लोके यो नः शरणदो भवेत् ।
राघवेणोपसृष्टानां कालेनेव युगक्षये

taṃ na paśyāmahe loke yo naḥ śaraṇado bhavet |
rāghaveṇopasṛṣṭānāṃ kāleneva yugakṣaye

नास्ति नः शरणं किंचिद् भये महति तिष्ठताम् ।
दावाग्निवेष्टितानां हि करेणूनां यथा वने

nāsti naḥ śaraṇaṃ kiṃcid bhaye mahati tiṣṭhatām |
dāvāgniveṣṭitānāṃ hi kareṇūnāṃ yathā vane

प्राप्तकालं कृतं तेन पौलस्त्येन महात्मना ।
यत एव भयं दृष्टं तमेव शरणं गतः

prāptakālaṃ kṛtaṃ tena paulastyena mahātmanā |
yata eva bhayaṃ dṛṣṭaṃ tameva śaraṇaṃ gataḥ

इतीव सर्वा रजनीचरस्त्रियः
परस्परं सम्परिरभ्य बाहुभिः ।
विषेदुरार्तातिभयाभिपीडिता
विनेदुरुच्चैश्च तदा सुदारुणम्

itīva sarvā rajanīcarastriyaḥ
parasparaṃ samparirabhya bāhubhiḥ |
viṣedurārtātibhayābhipīḍitā
vineduruccaiśca tadā sudāruṇam