सर्ग 93: गांधर्व अस्त्र से श्रीराम द्वारा सेना-संहार

स प्रविश्य सभां राजा दीनः परमदुःखितः ।
निषसादासने मुख्ये सिंहः क्रुद्ध इव श्वसन्

sa praviśya sabhāṃ rājā dīnaḥ paramaduḥkhitaḥ |
niṣasādāsane mukhye siṃhaḥ kruddha iva śvasan

अब्रवीच्च स तान् सर्वान् बलमुख्यान् महाबलः ।
रावणः प्राञ्जलिर्वाक्यं पुत्रव्यसनकर्शितः

abravīcca sa tān sarvān balamukhyān mahābalaḥ |
rāvaṇaḥ prāñjalirvākyaṃ putravyasanakarśitaḥ

सर्वे भवन्तः सर्वेण हस्त्यश्वेन समावृताः ।
निर्यान्तु रथसङ्घैश्च पादातैश्चोपशोभिताः

sarve bhavantaḥ sarveṇa hastyaśvena samāvṛtāḥ |
niryāntu rathasaṅghaiśca pādātaiścopaśobhitāḥ

एकं रामं परिक्षिप्य समरे हन्तुमर्हथ ।
वर्षन्तः शरवर्षाणि प्रावृट्काल इवाम्बुदाः

ekaṃ rāmaṃ parikṣipya samare hantumarhatha |
varṣantaḥ śaravarṣāṇi prāvṛṭkāla ivāmbudāḥ

अथवाहं शरैस्तीक्ष्णैर्भिन्नगात्रं महाहवे ।
भवद्भिः श्वो निहन्तास्मि रामं लोकस्य पश्यतः

athavāhaṃ śaraistīkṣṇairbhinnagātraṃ mahāhave |
bhavadbhiḥ śvo nihantāsmi rāmaṃ lokasya paśyataḥ

इत्येतद् वाक्यमादाय राक्षसेन्द्रस्य राक्षसाः ।
निर्ययुस्ते रथैः शीघ्रैर्नानानीकैश्च संयुताः

ityetad vākyamādāya rākṣasendrasya rākṣasāḥ |
niryayuste rathaiḥ śīghrairnānānīkaiśca saṃyutāḥ

परिघान् पट्टिशांश्चैव शरखड्गपरश्वधान् ।
शरीरान्तकरान् सर्वे चिक्षिपुर्वानरान् प्रति

parighān paṭṭiśāṃścaiva śarakhaḍgaparaśvadhān |
śarīrāntakarān sarve cikṣipurvānarān prati

वानराश्च द्रुमान् शैलान् राक्षसान् प्रति चिक्षिपुः ।
स संग्रामो महाभीमः सूर्यस्योदयनं प्रति

vānarāśca drumān śailān rākṣasān prati cikṣipuḥ |
sa saṃgrāmo mahābhīmaḥ sūryasyodayanaṃ prati

रक्षसां वानराणां च तुमुलः समपद्यत ।
ते गदाभिश्च चित्राभिः प्रासैः खड्गैः परश्वधैः

rakṣasāṃ vānarāṇāṃ ca tumulaḥ samapadyata |
te gadābhiśca citrābhiḥ prāsaiḥ khaḍgaiḥ paraśvadhaiḥ

अन्योन्यं समरे जघ्नुस्तदा वानरराक्षसाः ।
एवं प्रवृत्ते संग्रामे ह्यद्भुतं सुमहद्रजः

anyonyaṃ samare jaghnustadā vānararākṣasāḥ |
evaṃ pravṛtte saṃgrāme hyadbhutaṃ sumahadrajaḥ

रक्षसां वानराणां च शान्तं शोणितविस्रवैः ।
मातंगरथकूलाश्च शरमत्स्या ध्वजद्रुमाः

rakṣasāṃ vānarāṇāṃ ca śāntaṃ śoṇitavisravaiḥ |
mātaṃgarathakūlāśca śaramatsyā dhvajadrumāḥ

शरीरसंघाटवहाः प्रसस्रुः शोणितापगाः ।
ततस्ते वानराः सर्वे शोणितौघपरिप्लुताः

śarīrasaṃghāṭavahāḥ prasasruḥ śoṇitāpagāḥ |
tataste vānarāḥ sarve śoṇitaughapariplutāḥ

ध्वजवर्मरथानश्वान् नानाप्रहरणानि च ।
आप्लुत्याप्लुत्य समरे वानरेन्द्रा बभञ्जिरे

dhvajavarmarathānaśvān nānāpraharaṇāni ca |
āplutyāplutya samare vānarendrā babhañjire

केशान् कर्णललाटं च नासिकाश्च प्लवंगमाः ।
रक्षसां दशनैस्तीक्ष्णैर्नखैश्चापि व्यकर्तयन्

keśān karṇalalāṭaṃ ca nāsikāśca plavaṃgamāḥ |
rakṣasāṃ daśanaistīkṣṇairnakhaiścāpi vyakartayan

एकैकं राक्षसं संख्ये शतं वानरपुंगवाः ।
अभ्यधावन्त फलिनं वृक्षं शकुनयो यथा

ekaikaṃ rākṣasaṃ saṃkhye śataṃ vānarapuṃgavāḥ |
abhyadhāvanta phalinaṃ vṛkṣaṃ śakunayo yathā

तदा गदाभिर्गुर्वीभिः प्रासैः खड्गैः परश्वधैः ।
निर्जघ्नुर्वानरान् घोरान् राक्षसाः पर्वतोपमाः

tadā gadābhirgurvībhiḥ prāsaiḥ khaḍgaiḥ paraśvadhaiḥ |
nirjaghnurvānarān ghorān rākṣasāḥ parvatopamāḥ

राक्षसैर्वध्यमानानां वानराणां महाचमूः ।
शरण्यं शरणं याता रामं दशरथात्मजम्

rākṣasairvadhyamānānāṃ vānarāṇāṃ mahācamūḥ |
śaraṇyaṃ śaraṇaṃ yātā rāmaṃ daśarathātmajam

ततो रामो महातेजा धनुरादाय वीर्यवान् ।
प्रविश्य राक्षसं सैन्यं शरवर्षं ववर्ष च

tato rāmo mahātejā dhanurādāya vīryavān |
praviśya rākṣasaṃ sainyaṃ śaravarṣaṃ vavarṣa ca

प्रविष्टं तु तदा रामं मेघाः सूर्यमिवाम्बरे ।
नाधिजग्मुर्महाघोरा निर्दहन्तं शराग्निना

praviṣṭaṃ tu tadā rāmaṃ meghāḥ sūryamivāmbare |
nādhijagmurmahāghorā nirdahantaṃ śarāgninā

कृतान्येव सुघोराणि रामेण रजनीचराः ।
रणे रामस्य ददृशुः कर्माण्यसुकराणि ते

kṛtānyeva sughorāṇi rāmeṇa rajanīcarāḥ |
raṇe rāmasya dadṛśuḥ karmāṇyasukarāṇi te

चालयन्तं महासैन्यं विधमन्तं महारथान् ।
ददृशुस्ते न वै रामं वातं वनगतं यथा

cālayantaṃ mahāsainyaṃ vidhamantaṃ mahārathān |
dadṛśuste na vai rāmaṃ vātaṃ vanagataṃ yathā

छिन्नं भिन्नं शरैर्दग्धं प्रभग्नं शस्त्रपीडितम् ।
बलं रामेण ददृशुर्न रामं शीघ्रकारिणम्

chinnaṃ bhinnaṃ śarairdagdhaṃ prabhagnaṃ śastrapīḍitam |
balaṃ rāmeṇa dadṛśurna rāmaṃ śīghrakāriṇam

प्रहरन्तं शरीरेषु न ते पश्यन्ति राघवम् ।
इन्द्रियार्थेषु तिष्ठन्तं भूतात्मानमिव प्रजाः

praharantaṃ śarīreṣu na te paśyanti rāghavam |
indriyārtheṣu tiṣṭhantaṃ bhūtātmānamiva prajāḥ

एष हन्ति गजानीकमेष हन्ति महारथान् ।
एष हन्ति शरैस्तीक्ष्णैः पदातीन् वाजिभिः सह

eṣa hanti gajānīkameṣa hanti mahārathān |
eṣa hanti śaraistīkṣṇaiḥ padātīn vājibhiḥ saha

इति ते राक्षसाः सर्वे रामस्य सदृशान् रणे ।
अन्योन्यं कुपिता जघ्नुः सादृश्याद् राघवस्य तु

iti te rākṣasāḥ sarve rāmasya sadṛśān raṇe |
anyonyaṃ kupitā jaghnuḥ sādṛśyād rāghavasya tu

न ते ददृशिरे रामं दहन्तमपि वाहिनीम् ।
मोहिताः परमास्त्रेण गान्धर्वेण महात्मना

na te dadṛśire rāmaṃ dahantamapi vāhinīm |
mohitāḥ paramāstreṇa gāndharveṇa mahātmanā

ते तु रामसहस्राणि रणे पश्यन्ति राक्षसाः ।
पुनः पश्यन्ति काकुत्स्थमेकमेव महाहवे

te tu rāmasahasrāṇi raṇe paśyanti rākṣasāḥ |
punaḥ paśyanti kākutsthamekameva mahāhave

भ्रमन्तीं काञ्चनीं कोटिं कार्मुकस्य महात्मनः ।
अलातचक्रप्रतिमां ददृशुस्ते न राघवम्

bhramantīṃ kāñcanīṃ koṭiṃ kārmukasya mahātmanaḥ |
alātacakrapratimāṃ dadṛśuste na rāghavam

शरीरनाभि सत्त्वार्चिः शरारं नेमिकार्मुकम् ।
ज्याघोषतलनिर्घोषं तेजोबुद्धिगुणप्रभम्

śarīranābhi sattvārciḥ śarāraṃ nemikārmukam |
jyāghoṣatalanirghoṣaṃ tejobuddhiguṇaprabham

दिव्यास्त्रगुणपर्यन्तं निघ्नन्तं युधि राक्षसान् ।
ददृशू रामचक्रं तत् कालचक्रमिव प्रजाः

divyāstraguṇaparyantaṃ nighnantaṃ yudhi rākṣasān |
dadṛśū rāmacakraṃ tat kālacakramiva prajāḥ

अनीकं दशसाहस्रं रथानां वातरंहसाम् ।
अष्टादश सहस्राणि कुञ्जराणां तरस्विनाम्

anīkaṃ daśasāhasraṃ rathānāṃ vātaraṃhasām |
aṣṭādaśa sahasrāṇi kuñjarāṇāṃ tarasvinām

चतुर्दश सहस्राणि सारोहाणां च वाजिनाम् ।
पूर्णे शतसहस्रे द्वे राक्षसानां पदातिनाम्

caturdaśa sahasrāṇi sārohāṇāṃ ca vājinām |
pūrṇe śatasahasre dve rākṣasānāṃ padātinām

दिवसस्याष्टभागेन शरैरग्निशिखोपमैः ।
हतान्येकेन रामेण रक्षसां कामरूपिणाम्

divasasyāṣṭabhāgena śarairagniśikhopamaiḥ |
hatānyekena rāmeṇa rakṣasāṃ kāmarūpiṇām

ते हताश्वा हतरथाः शान्ता विमथितध्वजाः ।
अभिपेतुः पुरीं लङ्कां हतशेषा निशाचराः

te hatāśvā hatarathāḥ śāntā vimathitadhvajāḥ |
abhipetuḥ purīṃ laṅkāṃ hataśeṣā niśācarāḥ

हतैर्गजपदात्यश्वैस्तद् बभूव रणाजिरम् ।
आक्रीडभूमिः क्रुद्धस्य रुद्रस्येव महात्मनः

hatairgajapadātyaśvaistad babhūva raṇājiram |
ākrīḍabhūmiḥ kruddhasya rudrasyeva mahātmanaḥ

ततो देवाः सगन्धर्वाः सिद्धाश्च परमर्षयः ।
साधु साध्विति रामस्य तत् कर्म समपूजयन्

tato devāḥ sagandharvāḥ siddhāśca paramarṣayaḥ |
sādhu sādhviti rāmasya tat karma samapūjayan

अब्रवीच्च तदा रामः सुग्रीवं प्रत्यनन्तरम् ।
विभीषणं च धर्मात्मा हनूमन्तं च वानरम्

abravīcca tadā rāmaḥ sugrīvaṃ pratyanantaram |
vibhīṣaṇaṃ ca dharmātmā hanūmantaṃ ca vānaram

जाम्बवन्तं हरिश्रेष्ठं मैन्दं द्विविदमेव च ।
एतदस्त्रबलं दिव्यं मम वा त्र्यम्बकस्य वा

jāmbavantaṃ hariśreṣṭhaṃ maindaṃ dvividameva ca |
etadastrabalaṃ divyaṃ mama vā tryambakasya vā

निहत्य तां राक्षसराजवाहिनीं
रामस्तदा शक्रसमो महात्मा ।
अस्त्रेषु शस्त्रेषु जितक्लमश्च
संस्तूयते देवगणैः प्रहृष्टैः

nihatya tāṃ rākṣasarājavāhinīṃ
rāmastadā śakrasamo mahātmā |
astreṣu śastreṣu jitaklamaśca
saṃstūyate devagaṇaiḥ prahṛṣṭaiḥ