सर्ग 86: निकुम्भिला में रक्षक सेना का भेदन

अथ तस्यामवस्थायां लक्ष्मणं रावणानुजः ।
परेषामहितं वाक्यमर्थसाधकमब्रवीत्

atha tasyāmavasthāyāṃ lakṣmaṇaṃ rāvaṇānujaḥ |
pareṣāmahitaṃ vākyamarthasādhakamabravīt

यदेतद् राक्षसानीकं मेघश्यामं विलोक्यते ।
एतदायोध्यतां शीघ्रं कपिभिश्च शिलायुधैः

yadetad rākṣasānīkaṃ meghaśyāmaṃ vilokyate |
etadāyodhyatāṃ śīghraṃ kapibhiśca śilāyudhaiḥ

तस्यानीकस्य महतो भेदने यत लक्ष्मण ।
राक्षसेन्द्रसुतोऽप्यत्र भिन्ने दृश्यो भविष्यति

tasyānīkasya mahato bhedane yata lakṣmaṇa |
rākṣasendrasuto'pyatra bhinne dṛśyo bhaviṣyati

स त्वमिन्द्राशनिप्रख्यैः शरैरवकिरन् परान् ।
अभिद्रवाशु यावद् वै नैतत् कर्म समाप्यते

sa tvamindrāśaniprakhyaiḥ śarairavakiran parān |
abhidravāśu yāvad vai naitat karma samāpyate

जहि वीर दुरात्मानं मायापरमधार्मिकम् ।
रावणिं क्रूरकर्माणं सर्वलोकभयावहम्

jahi vīra durātmānaṃ māyāparamadhārmikam |
rāvaṇiṃ krūrakarmāṇaṃ sarvalokabhayāvaham

विभीषणवचः श्रुत्वा लक्ष्मणः शुभलक्षणः ।
ववर्ष शरवर्षेण राक्षसेन्द्रसुतं प्रति

vibhīṣaṇavacaḥ śrutvā lakṣmaṇaḥ śubhalakṣaṇaḥ |
vavarṣa śaravarṣeṇa rākṣasendrasutaṃ prati

ऋक्षाः शाखामृगाश्चैव द्रुमप्रवरयोधिनः ।
अभ्यधावन्त सहितास्तदनीकमवस्थितम्

ṛkṣāḥ śākhāmṛgāścaiva drumapravarayodhinaḥ |
abhyadhāvanta sahitāstadanīkamavasthitam

राक्षसाश्च शितैर्बाणैरसिभिः शक्तितोमरैः ।
अभ्यवर्तन्त समरे कपिसैन्यजिघांसवः

rākṣasāśca śitairbāṇairasibhiḥ śaktitomaraiḥ |
abhyavartanta samare kapisainyajighāṃsavaḥ

स सम्प्रहारस्तुमुलः संजज्ञे कपिरक्षसाम् ।
शब्देन महता लङ्कां नादयन् वै समन्ततः

sa samprahārastumulaḥ saṃjajñe kapirakṣasām |
śabdena mahatā laṅkāṃ nādayan vai samantataḥ

शस्त्रैश्च विविधाकारैः शितैर्बाणैश्च पादपैः ।
उद्यतैर्गिरिशृङ्गैश्च घोरैराकाशमावृतम्

śastraiśca vividhākāraiḥ śitairbāṇaiśca pādapaiḥ |
udyatairgiriśṛṅgaiśca ghorairākāśamāvṛtam

राक्षसा वानरेन्द्रेषु विकृताननबाहवः ।
निवेशयन्तः शस्त्राणि चक्रुस्ते सुमहद्भयम्

rākṣasā vānarendreṣu vikṛtānanabāhavaḥ |
niveśayantaḥ śastrāṇi cakruste sumahadbhayam

तथैव सकलैर्वृक्षैर्गिरिशृङ्गैश्च वानराः ।
अभिजघ्नुर्निजघ्नुश्च समरे सर्वराक्षसान्

tathaiva sakalairvṛkṣairgiriśṛṅgaiśca vānarāḥ |
abhijaghnurnijaghnuśca samare sarvarākṣasān

ऋक्षवानरमुख्यैश्च महाकायैर्महाबलैः ।
रक्षसां युध्यमानानां महद्भयमजायत

ṛkṣavānaramukhyaiśca mahākāyairmahābalaiḥ |
rakṣasāṃ yudhyamānānāṃ mahadbhayamajāyata

स्वमनीकं विषण्णं तु श्रुत्वा शत्रुभिरर्दितम् ।
उदतिष्ठत दुर्धर्षः स कर्मण्यननुष्ठिते

svamanīkaṃ viṣaṇṇaṃ tu śrutvā śatrubhirarditam |
udatiṣṭhata durdharṣaḥ sa karmaṇyananuṣṭhite

वृक्षान्धकारान्निर्गत्य जातक्रोधः स रावणिः ।
आरुरोह रथं सज्जं पूर्वयुक्तं सुसंयतम्

vṛkṣāndhakārānnirgatya jātakrodhaḥ sa rāvaṇiḥ |
āruroha rathaṃ sajjaṃ pūrvayuktaṃ susaṃyatam

स भीमकार्मुकशरः कृष्णाञ्जनचयोपमः ।
रक्तास्यनयनो भीमो बभौ मृत्युरिवान्तकः

sa bhīmakārmukaśaraḥ kṛṣṇāñjanacayopamaḥ |
raktāsyanayano bhīmo babhau mṛtyurivāntakaḥ

दृष्ट्वैव तु रथस्थं तं पर्यवर्तत तद् बलम् ।
रक्षसां भीमवेगानां लक्ष्मणेन युयुत्सताम्

dṛṣṭvaiva tu rathasthaṃ taṃ paryavartata tad balam |
rakṣasāṃ bhīmavegānāṃ lakṣmaṇena yuyutsatām

तस्मिंस्तु काले हनुमानरुजत् स दुरासदम् ।
धरणीधरसंकाशो महावृक्षमरिंदमः

tasmiṃstu kāle hanumānarujat sa durāsadam |
dharaṇīdharasaṃkāśo mahāvṛkṣamariṃdamaḥ

स राक्षसानां तत् सैन्यं कालाग्निरिव निर्दहन् ।
चकार बहुभिर्वृक्षैर्निःसंज्ञं युधि वानरः

sa rākṣasānāṃ tat sainyaṃ kālāgniriva nirdahan |
cakāra bahubhirvṛkṣairniḥsaṃjñaṃ yudhi vānaraḥ

विध्वंसयन्तं तरसा दृष्ट्वैव पवनात्मजम् ।
राक्षसानां सहस्राणि हनूमन्तमवाकिरन्

vidhvaṃsayantaṃ tarasā dṛṣṭvaiva pavanātmajam |
rākṣasānāṃ sahasrāṇi hanūmantamavākiran

शितशूलधराः शूलैरसिभिश्चासिपाणयः ।
शक्तिहस्ताश्च शक्तीभिः पट्टिशैः पट्टिशायुधाः

śitaśūladharāḥ śūlairasibhiścāsipāṇayaḥ |
śaktihastāśca śaktībhiḥ paṭṭiśaiḥ paṭṭiśāyudhāḥ

परिघैश्च गदाभिश्च कुन्तैश्च शुभदर्शनैः ।
शतशश्च शतघ्नीभिरायसैरपि मुद्गरैः

parighaiśca gadābhiśca kuntaiśca śubhadarśanaiḥ |
śataśaśca śataghnībhirāyasairapi mudgaraiḥ

घोरैः परशुभिश्चैव भिन्दिपालैश्च राक्षसाः ।
मुष्टिभिर्वज्रकल्पैश्च तलैरशनिसंनिभैः

ghoraiḥ paraśubhiścaiva bhindipālaiśca rākṣasāḥ |
muṣṭibhirvajrakalpaiśca talairaśanisaṃnibhaiḥ

अभिजघ्नुः समासाद्य समन्तात् पर्वतोपमम् ।
तेषामपि च संक्रुद्धश्चकार कदनं महत्

abhijaghnuḥ samāsādya samantāt parvatopamam |
teṣāmapi ca saṃkruddhaścakāra kadanaṃ mahat

स ददर्श कपिश्रेष्ठमचलोपममिन्द्रजित् ।
सूदमानमसंत्रस्तममित्रान् पवनात्मजम्

sa dadarśa kapiśreṣṭhamacalopamamindrajit |
sūdamānamasaṃtrastamamitrān pavanātmajam

स सारथिमुवाचेदं याहि यत्रैष वानरः ।
क्षयमेव हि नः कुर्याद् राक्षसानामुपेक्षितः

sa sārathimuvācedaṃ yāhi yatraiṣa vānaraḥ |
kṣayameva hi naḥ kuryād rākṣasānāmupekṣitaḥ

इत्युक्तः सारथिस्तेन ययौ यत्र स मारुतिः ।
वहन् परमदुर्धर्षं स्थितमिन्द्रजितं रथे

ityuktaḥ sārathistena yayau yatra sa mārutiḥ |
vahan paramadurdharṣaṃ sthitamindrajitaṃ rathe

सोऽभ्युपेत्य शरान् खड्गान् पट्टिशांश्च परश्वधान् ।
अभ्यवर्षत दुर्धर्षः कपिमूर्धनि राक्षसः

so'bhyupetya śarān khaḍgān paṭṭiśāṃśca paraśvadhān |
abhyavarṣata durdharṣaḥ kapimūrdhani rākṣasaḥ

तानि शस्त्राणि घोराणि प्रतिगृह्य स मारुतिः ।
रोषेण महताविष्टो वाक्यं चेदमुवाच ह

tāni śastrāṇi ghorāṇi pratigṛhya sa mārutiḥ |
roṣeṇa mahatāviṣṭo vākyaṃ cedamuvāca ha

युध्यस्व यदि शूरोऽसि रावणात्मज दुर्मते ।
वायुपुत्रं समासाद्य न जीवन् प्रतियास्यसि

yudhyasva yadi śūro'si rāvaṇātmaja durmate |
vāyuputraṃ samāsādya na jīvan pratiyāsyasi

बाहुभ्यां सम्प्रयुध्यस्व यदि मे द्वन्द्वमाहवे ।
वेगं सहस्व दुर्बुद्धे ततस्त्वं रक्षसां वरः

bāhubhyāṃ samprayudhyasva yadi me dvandvamāhave |
vegaṃ sahasva durbuddhe tatastvaṃ rakṣasāṃ varaḥ

हनूमन्तं जिघांसन्तं समुद्यतशरासनम् ।
रावणात्मजमाचष्टे लक्ष्मणाय विभीषणः

hanūmantaṃ jighāṃsantaṃ samudyataśarāsanam |
rāvaṇātmajamācaṣṭe lakṣmaṇāya vibhīṣaṇaḥ

यः स वासवनिर्जेता रावणस्यात्मसम्भवः ।
स एष रथमास्थाय हनूमन्तं जिघांसति

yaḥ sa vāsavanirjetā rāvaṇasyātmasambhavaḥ |
sa eṣa rathamāsthāya hanūmantaṃ jighāṃsati

तमप्रतिमसंस्थानैः शरैः शत्रुनिवारणैः ।
जीवितान्तकरैर्घोरैः सौमित्रे रावणिं जहि

tamapratimasaṃsthānaiḥ śaraiḥ śatrunivāraṇaiḥ |
jīvitāntakarairghoraiḥ saumitre rāvaṇiṃ jahi

इत्येवमुक्तस्तु तदा महात्मा
विभीषणेनारिविभीषणेन ।
ददर्श तं पर्वतसंनिकाशं
रथस्थितं भीमबलं दुरासदम्

ityevamuktastu tadā mahātmā
vibhīṣaṇenārivibhīṣaṇena |
dadarśa taṃ parvatasaṃnikāśaṃ
rathasthitaṃ bhīmabalaṃ durāsadam