सर्ग 87: इंद्रजित और विभीषण का वाद-विवाद

एवमुक्त्वा तु सौमित्रिं जातहर्षो विभीषणः ।
धनुष्पाणिं तमादाय त्वरमाणो जगाम सः

evamuktvā tu saumitriṃ jātaharṣo vibhīṣaṇaḥ |
dhanuṣpāṇiṃ tamādāya tvaramāṇo jagāma saḥ

अविदूरं ततो गत्वा प्रविश्य तु महद् वनम् ।
अदर्शयत तत्कर्म लक्ष्मणाय विभीषणः

avidūraṃ tato gatvā praviśya tu mahad vanam |
adarśayata tatkarma lakṣmaṇāya vibhīṣaṇaḥ

नीलजीमूतसंकाशं न्यग्रोधं भीमदर्शनम् ।
तेजस्वी रावणभ्राता लक्ष्मणाय न्यवेदयत्

nīlajīmūtasaṃkāśaṃ nyagrodhaṃ bhīmadarśanam |
tejasvī rāvaṇabhrātā lakṣmaṇāya nyavedayat

इहोपहारं भूतानां बलवान् रावणात्मजः ।
उपहृत्य ततः पश्चात् संग्राममभिवर्तते

ihopahāraṃ bhūtānāṃ balavān rāvaṇātmajaḥ |
upahṛtya tataḥ paścāt saṃgrāmamabhivartate

अदृश्यः सर्वभूतानां ततो भवति राक्षसः ।
निहन्ति समरे शत्रून् बध्नाति च शरोत्तमैः

adṛśyaḥ sarvabhūtānāṃ tato bhavati rākṣasaḥ |
nihanti samare śatrūn badhnāti ca śarottamaiḥ

तमप्रविष्टं न्यग्रोधं बलिनं रावणात्मजम् ।
विध्वंसय शरैर्दीप्तैः सरथं साश्वसारथिम्

tamapraviṣṭaṃ nyagrodhaṃ balinaṃ rāvaṇātmajam |
vidhvaṃsaya śarairdīptaiḥ sarathaṃ sāśvasārathim

तथेत्युक्त्वा महातेजाः सौमित्रिर्मित्रनन्दनः ।
बभूवावस्थितस्तत्र चित्रं विस्फारयन् धनुः

tathetyuktvā mahātejāḥ saumitrirmitranandanaḥ |
babhūvāvasthitastatra citraṃ visphārayan dhanuḥ

स रथेनाग्निवर्णेन बलवान् रावणात्मजः ।
इन्द्रजित् कवची खड्गी सध्वजः प्रत्यदृश्यत

sa rathenāgnivarṇena balavān rāvaṇātmajaḥ |
indrajit kavacī khaḍgī sadhvajaḥ pratyadṛśyata

तमुवाच महातेजाः पौलस्त्यमपराजितम् ।
समाह्वये त्वां समरे सम्यग् युद्धं प्रयच्छ मे

tamuvāca mahātejāḥ paulastyamaparājitam |
samāhvaye tvāṃ samare samyag yuddhaṃ prayaccha me

एवमुक्तो महातेजा मनस्वी रावणात्मजः ।
अब्रवीत् परुषं वाक्यं तत्र दृष्ट्वा विभीषणम्

evamukto mahātejā manasvī rāvaṇātmajaḥ |
abravīt paruṣaṃ vākyaṃ tatra dṛṣṭvā vibhīṣaṇam

इह त्वं जातसंवृद्धः साक्षात् भ्राता पितुर्मम ।
कथं द्रुह्यसि पुत्रस्य पितृव्यो मम राक्षस

iha tvaṃ jātasaṃvṛddhaḥ sākṣāt bhrātā piturmama |
kathaṃ druhyasi putrasya pitṛvyo mama rākṣasa

न ज्ञातित्वं न सौहार्दं न जातिस्तव दुर्मते ।
प्रमाणं न च सौदर्यं न धर्मो धर्मदूषण

na jñātitvaṃ na sauhārdaṃ na jātistava durmate |
pramāṇaṃ na ca saudaryaṃ na dharmo dharmadūṣaṇa

शोच्यस्त्वमसि दुर्बुद्धे निन्दनीयश्च साधुभिः ।
यस्त्वं स्वजनमुत्सृज्य परभृत्यत्वमागतः

śocyastvamasi durbuddhe nindanīyaśca sādhubhiḥ |
yastvaṃ svajanamutsṛjya parabhṛtyatvamāgataḥ

नैतच्छिथिलया बुद्ध्या त्वं वेत्सि महदन्तरम् ।
क्व च स्वजनसंवासः क्व च नीच पराश्रयः

naitacchithilayā buddhyā tvaṃ vetsi mahadantaram |
kva ca svajanasaṃvāsaḥ kva ca nīca parāśrayaḥ

गुणवान् वा परजनः स्वजनो निर्गुणोऽपि वा ।
निर्गुणः स्वजनः श्रेयान् यः परः पर एव सः

guṇavān vā parajanaḥ svajano nirguṇo'pi vā |
nirguṇaḥ svajanaḥ śreyān yaḥ paraḥ para eva saḥ

यः स्वपक्षं परित्यज्य परपक्षं निषेवते ।
स स्वपक्षे क्षयं याते पश्चात् तैरेव हन्यते

yaḥ svapakṣaṃ parityajya parapakṣaṃ niṣevate |
sa svapakṣe kṣayaṃ yāte paścāt taireva hanyate

निरनुक्रोशता चेयं यादृशी ते निशाचर ।
स्वजनेन त्वया शक्यं पौरुषं रावणानुज

niranukrośatā ceyaṃ yādṛśī te niśācara |
svajanena tvayā śakyaṃ pauruṣaṃ rāvaṇānuja

इत्युक्तो भ्रातृपुत्रेण प्रत्युवाच विभीषणः ।
अजानन्निव मच्छीलं किं राक्षस विकत्थसे

ityukto bhrātṛputreṇa pratyuvāca vibhīṣaṇaḥ |
ajānanniva macchīlaṃ kiṃ rākṣasa vikatthase

राक्षसेन्द्रसुतासाधो पारुष्यं त्यज गौरवात् ।
कुले यद्यप्यहं जातो रक्षसां क्रूरकर्मणाम् ।
गुणो यः प्रथमो नॄणां तन्मे शीलमराक्षसम्

rākṣasendrasutāsādho pāruṣyaṃ tyaja gauravāt |
kule yadyapyahaṃ jāto rakṣasāṃ krūrakarmaṇām |
guṇo yaḥ prathamo nṝṇāṃ tanme śīlamarākṣasam

न रमे दारुणेनाहं न चाधर्मेण वै रमे ।
भ्रात्रा विषमशीलोऽपि कथं भ्राता निरस्यते

na rame dāruṇenāhaṃ na cādharmeṇa vai rame |
bhrātrā viṣamaśīlo'pi kathaṃ bhrātā nirasyate

धर्मात् प्रच्युतशीलं हि पुरुषं पापनिश्चयम् ।
त्यक्त्वा सुखमवाप्नोति हस्तादाशीविषं यथा

dharmāt pracyutaśīlaṃ hi puruṣaṃ pāpaniścayam |
tyaktvā sukhamavāpnoti hastādāśīviṣaṃ yathā

परस्वहरणे युक्तं परदाराभिमर्शकम् ।
त्याज्यमाहुर्दुरात्मानं वेश्म प्रज्वलितं यथा

parasvaharaṇe yuktaṃ paradārābhimarśakam |
tyājyamāhurdurātmānaṃ veśma prajvalitaṃ yathā

परस्वानां च हरणं परदाराभिमर्शनम् ।
सुहृदामतिशङ्का च त्रयो दोषाः क्षयावहाः

parasvānāṃ ca haraṇaṃ paradārābhimarśanam |
suhṛdāmatiśaṅkā ca trayo doṣāḥ kṣayāvahāḥ

महर्षीणां वधो घोरः सर्वदेवैश्च विग्रहः ।
अभिमानश्च रोषश्च वैरित्वं प्रतिकूलता

maharṣīṇāṃ vadho ghoraḥ sarvadevaiśca vigrahaḥ |
abhimānaśca roṣaśca vairitvaṃ pratikūlatā

एते दोषा मम भ्रातुर्जीवितैश्वर्यनाशनाः ।
गुणान् प्रच्छादयामासुः पर्वतानिव तोयदाः

ete doṣā mama bhrāturjīvitaiśvaryanāśanāḥ |
guṇān pracchādayāmāsuḥ parvatāniva toyadāḥ

दोषैरेतैः परित्यक्तो मया भ्राता पिता तव ।
नेयमस्ति पुरी लङ्का न च त्वं न च ते पिता

doṣairetaiḥ parityakto mayā bhrātā pitā tava |
neyamasti purī laṅkā na ca tvaṃ na ca te pitā

अतिमानश्च बालश्च दुर्विनीतश्च राक्षस ।
बद्धस्त्वं कालपाशेन ब्रूहि मां यद् यदिच्छसि

atimānaśca bālaśca durvinītaśca rākṣasa |
baddhastvaṃ kālapāśena brūhi māṃ yad yadicchasi

अद्येह व्यसनं प्राप्तं यन्मां परुषमुक्तवान् ।
प्रवेष्टुं न त्वया शक्यं न्यग्रोधं राक्षसाधम

adyeha vyasanaṃ prāptaṃ yanmāṃ paruṣamuktavān |
praveṣṭuṃ na tvayā śakyaṃ nyagrodhaṃ rākṣasādhama

धर्षयित्वा च काकुत्स्थं न शक्यं जीवितुं त्वया ।
युध्यस्व नरदेवेन लक्ष्मणेन रणे सह ।
हतस्त्वं देवताकार्यं करिष्यसि यमक्षयम्

dharṣayitvā ca kākutsthaṃ na śakyaṃ jīvituṃ tvayā |
yudhyasva naradevena lakṣmaṇena raṇe saha |
hatastvaṃ devatākāryaṃ kariṣyasi yamakṣayam

निदर्शयस्वात्मबलं समुद्यतं
कुरुष्व सर्वायुधसायकव्ययम् ।
न लक्ष्मणस्यैत्य हि बाणगोचरं
त्वमद्य जीवन् सबलो गमिष्यसि

nidarśayasvātmabalaṃ samudyataṃ
kuruṣva sarvāyudhasāyakavyayam |
na lakṣmaṇasyaitya hi bāṇagocaraṃ
tvamadya jīvan sabalo gamiṣyasi