सर्ग 85: लक्ष्मण का निकुम्भिला की ओर प्रस्थान

तस्य तद् वचनं श्रुत्वा राघवः शोककर्शितः ।
नोपधारयते व्यक्तं यदुक्तं तेन रक्षसा

tasya tad vacanaṃ śrutvā rāghavaḥ śokakarśitaḥ |
nopadhārayate vyaktaṃ yaduktaṃ tena rakṣasā

ततो धैर्यमवष्टभ्य रामः परपुरंजयः ।
विभीषणमुपासीनमुवाच कपिसंनिधौ

tato dhairyamavaṣṭabhya rāmaḥ parapuraṃjayaḥ |
vibhīṣaṇamupāsīnamuvāca kapisaṃnidhau

नैर्ऋताधिपते वाक्यं यदुक्तं ते विभीषण ।
भूयस्तच्छ्रोतुमिच्छामि ब्रूहि यत्ते विवक्षितम्

nairṛtādhipate vākyaṃ yaduktaṃ te vibhīṣaṇa |
bhūyastacchrotumicchāmi brūhi yatte vivakṣitam

राघवस्य वचः श्रुत्वा वाक्यं वाक्यविशारदः ।
यत् तत् पुनरिदं वाक्यं बभाषेऽथ विभीषणः

rāghavasya vacaḥ śrutvā vākyaṃ vākyaviśāradaḥ |
yat tat punaridaṃ vākyaṃ babhāṣe'tha vibhīṣaṇaḥ

यथाऽऽज्ञप्तं महाबाहो त्वया गुल्मनिवेशनम् ।
तत् तथानुष्ठितं वीर त्वद्वाक्यसमनन्तरम्

yathā''jñaptaṃ mahābāho tvayā gulmaniveśanam |
tat tathānuṣṭhitaṃ vīra tvadvākyasamanantaram

तान्यनीकानि सर्वाणि विभक्तानि समन्ततः ।
विन्यस्ता यूथपाश्चैव यथान्यायं विभागशः

tānyanīkāni sarvāṇi vibhaktāni samantataḥ |
vinyastā yūthapāścaiva yathānyāyaṃ vibhāgaśaḥ

भूयस्तु मम विज्ञाप्यं तच्छृणुष्व महाप्रभो ।
त्वय्यकारणसंतप्ते संतप्तहृदया वयम्

bhūyastu mama vijñāpyaṃ tacchṛṇuṣva mahāprabho |
tvayyakāraṇasaṃtapte saṃtaptahṛdayā vayam

त्यज राजन्निमं शोकं मिथ्या संतापमागतम् ।
यदियं त्यज्यतां चिन्ता शत्रुहर्षविवर्धिनी

tyaja rājannimaṃ śokaṃ mithyā saṃtāpamāgatam |
yadiyaṃ tyajyatāṃ cintā śatruharṣavivardhinī

उद्यमः क्रियतां वीर हर्षः समुपसेव्यताम् ।
प्राप्तव्या यदि ते सीता हन्तव्याश्च निशाचराः

udyamaḥ kriyatāṃ vīra harṣaḥ samupasevyatām |
prāptavyā yadi te sītā hantavyāśca niśācarāḥ

रघुनन्दन वक्ष्यामि श्रूयतां मे हितं वचः ।
साध्वयं यातु सौमित्रिर्बलेन महता वृतः

raghunandana vakṣyāmi śrūyatāṃ me hitaṃ vacaḥ |
sādhvayaṃ yātu saumitrirbalena mahatā vṛtaḥ

निकुम्भिलायां सम्प्राप्तं हन्तुं रावणिमाहवे ।
धनुर्मण्डलनिर्मुक्तैराशीविषविषोपमैः

nikumbhilāyāṃ samprāptaṃ hantuṃ rāvaṇimāhave |
dhanurmaṇḍalanirmuktairāśīviṣaviṣopamaiḥ

शरैर्हन्तुं महेष्वासो रावणिं समितिंजयः ।
तेन वीरेण तपसा वरदानात् स्वयंभुवः ।
अस्त्रं ब्रह्मशिरः प्राप्तं कामगाश्च तुरङ्गमाः

śarairhantuṃ maheṣvāso rāvaṇiṃ samitiṃjayaḥ |
tena vīreṇa tapasā varadānāt svayaṃbhuvaḥ |
astraṃ brahmaśiraḥ prāptaṃ kāmagāśca turaṅgamāḥ

स एष किल सैन्येन प्राप्तः किल निकुम्भिलाम् ।
यद्युत्तिष्ठेत् कृतं कर्म हतान् सर्वांश्च विद्धि नः

sa eṣa kila sainyena prāptaḥ kila nikumbhilām |
yadyuttiṣṭhet kṛtaṃ karma hatān sarvāṃśca viddhi naḥ

निकुम्भिलामसम्प्राप्तमकृताग्निं च यो रिपुः ।
त्वामाततायिनं हन्यादिन्द्रशत्रो स ते वधः

nikumbhilāmasamprāptamakṛtāgniṃ ca yo ripuḥ |
tvāmātatāyinaṃ hanyādindraśatro sa te vadhaḥ

वरो दत्तो महाबाहो सर्वलोकेश्वरेण वै ।
इत्येवं विहितो राजन् वधस्तस्यैष धीमतः

varo datto mahābāho sarvalokeśvareṇa vai |
ityevaṃ vihito rājan vadhastasyaiṣa dhīmataḥ

वधायेन्द्रजितो राम संदिशस्व महाबलम् ।
हते तस्मिन् हतं विद्धि रावणं ससुहृद्गणम्

vadhāyendrajito rāma saṃdiśasva mahābalam |
hate tasmin hataṃ viddhi rāvaṇaṃ sasuhṛdgaṇam

विभीषणवचः श्रुत्वा रामो वाक्यमथाब्रवीत् ।
जानामि तस्य रौद्रस्य मायां सत्यपराक्रम

vibhīṣaṇavacaḥ śrutvā rāmo vākyamathābravīt |
jānāmi tasya raudrasya māyāṃ satyaparākrama

स हि ब्रह्मास्त्रवित् प्राज्ञो महामायो महाबलः ।
करोत्यसंज्ञान् संग्रामे देवान् सवरुणानपि

sa hi brahmāstravit prājño mahāmāyo mahābalaḥ |
karotyasaṃjñān saṃgrāme devān savaruṇānapi

तस्यान्तरिक्षे चरतः सरथस्य महायशः ।
न गतिर्ज्ञायते वीर सूर्यस्येवाभ्रसम्प्लवे

tasyāntarikṣe carataḥ sarathasya mahāyaśaḥ |
na gatirjñāyate vīra sūryasyevābhrasamplave

राघवस्तु रिपोर्ज्ञात्वा मायावीर्यं दुरात्मनः ।
लक्ष्मणं कीर्तिसम्पन्नमिदं वचनमब्रवीत्

rāghavastu riporjñātvā māyāvīryaṃ durātmanaḥ |
lakṣmaṇaṃ kīrtisampannamidaṃ vacanamabravīt

यद् वानरेन्द्रस्य बलं तेन सर्वेण संवृतः ।
हनूमत्प्रमुखैश्चैव यूथपैः सह लक्ष्मण

yad vānarendrasya balaṃ tena sarveṇa saṃvṛtaḥ |
hanūmatpramukhaiścaiva yūthapaiḥ saha lakṣmaṇa

जाम्बवेनर्क्षपतिना सह सैन्येन संवृतः ।
जहि तं राक्षससुतं मायाबलसमन्वितम्

jāmbavenarkṣapatinā saha sainyena saṃvṛtaḥ |
jahi taṃ rākṣasasutaṃ māyābalasamanvitam

अयं त्वां सचिवैः सार्धं महात्मा रजनीचरः ।
अभिज्ञस्तस्य मायानां पृष्ठतोऽनुगमिष्यति

ayaṃ tvāṃ sacivaiḥ sārdhaṃ mahātmā rajanīcaraḥ |
abhijñastasya māyānāṃ pṛṣṭhato'nugamiṣyati

राघवस्य वचः श्रुत्वा लक्ष्मणः सविभीषणः ।
जग्राह कार्मुकश्रेष्ठमन्यद् भीमपराक्रमः

rāghavasya vacaḥ śrutvā lakṣmaṇaḥ savibhīṣaṇaḥ |
jagrāha kārmukaśreṣṭhamanyad bhīmaparākramaḥ

संनद्धः कवची खड्गी सशरी वामचापभृत् ।
रामपादावुपस्पृश्य हृष्टः सौमित्रिरब्रवीत्

saṃnaddhaḥ kavacī khaḍgī saśarī vāmacāpabhṛt |
rāmapādāvupaspṛśya hṛṣṭaḥ saumitrirabravīt

अद्य मत्कार्मुकोन्मुक्ताः शरा निर्भिद्य रावणिम् ।
लङ्कामभिपतिष्यन्ति हंसाः पुष्करिणीमिव

adya matkārmukonmuktāḥ śarā nirbhidya rāvaṇim |
laṅkāmabhipatiṣyanti haṃsāḥ puṣkariṇīmiva

अद्यैव तस्य रौद्रस्य शरीरं मामकाः शराः ।
विधमिष्यन्ति भित्त्वा तं महाचापगुणच्युताः

adyaiva tasya raudrasya śarīraṃ māmakāḥ śarāḥ |
vidhamiṣyanti bhittvā taṃ mahācāpaguṇacyutāḥ

एवमुक्त्वा तु वचनं द्युतिमान् भ्रातुरग्रतः ।
स रावणिवधाकांक्षी लक्ष्मणस्त्वरितं ययौ

evamuktvā tu vacanaṃ dyutimān bhrāturagrataḥ |
sa rāvaṇivadhākāṃkṣī lakṣmaṇastvaritaṃ yayau

सोऽभिवाद्य गुरोः पादौ कृत्वा चापि प्रदक्षिणम् ।
निकुम्भिलामभिययौ चैत्यं रावणिपालितम्

so'bhivādya guroḥ pādau kṛtvā cāpi pradakṣiṇam |
nikumbhilāmabhiyayau caityaṃ rāvaṇipālitam

विभीषणेन सहितो राजपुत्रः प्रतापवान् ।
कृतस्वस्त्ययनो भ्रात्रा लक्ष्मणस्त्वरितो ययौ

vibhīṣaṇena sahito rājaputraḥ pratāpavān |
kṛtasvastyayano bhrātrā lakṣmaṇastvarito yayau

वानराणां सहस्रैस्तु हनूमान् बहुभिर्वृतः ।
विभीषणश्च सामात्यो लक्ष्मणं त्वरितं ययौ

vānarāṇāṃ sahasraistu hanūmān bahubhirvṛtaḥ |
vibhīṣaṇaśca sāmātyo lakṣmaṇaṃ tvaritaṃ yayau

महता हरिसैन्येन सवेगमभिसंवृतः ।
ऋक्षराजबलं चैव ददर्श पथि विष्ठितम्

mahatā harisainyena savegamabhisaṃvṛtaḥ |
ṛkṣarājabalaṃ caiva dadarśa pathi viṣṭhitam

स गत्वा दूरमध्वानं सौमित्रिर्मित्रनन्दनः ।
राक्षसेन्द्रबलं दूरादपश्यद् व्यूहमाश्रितम्

sa gatvā dūramadhvānaṃ saumitrirmitranandanaḥ |
rākṣasendrabalaṃ dūrādapaśyad vyūhamāśritam

स सम्प्राप्य धनुष्पाणिर्मायायोगमरिंदमः ।
तस्थौ ब्रह्मविधानेन विजेतुं रघुनन्दनः

sa samprāpya dhanuṣpāṇirmāyāyogamariṃdamaḥ |
tasthau brahmavidhānena vijetuṃ raghunandanaḥ

विभीषणेन सहितो राजपुत्रः प्रतापवान् ।
अङ्गदेन च वीरेण तथानिलसुतेन च

vibhīṣaṇena sahito rājaputraḥ pratāpavān |
aṅgadena ca vīreṇa tathānilasutena ca

विविधममलशस्त्रभास्वरं तद्
ध्वजगहनं गहनं महारथैश्च ।
प्रतिभयतममप्रमेयवेगं
तिमिरमिव द्विषतां बलं विवेश

vividhamamalaśastrabhāsvaraṃ tad
dhvajagahanaṃ gahanaṃ mahārathaiśca |
pratibhayatamamaprameyavegaṃ
timiramiva dviṣatāṃ balaṃ viveśa