सर्ग 82: हनुमान का युद्ध और वापसी

श्रुत्वा तु भीमनिर्ह्रादं शक्राशनिसमस्वनम् ।
वीक्ष्यमाणा दिशः सर्वा दुद्रुवुर्वानरा भृशम्

śrutvā tu bhīmanirhrādaṃ śakrāśanisamasvanam |
vīkṣyamāṇā diśaḥ sarvā dudruvurvānarā bhṛśam

तानुवाच ततः सर्वान् हनूमान् मारुतात्मजः ।
विषण्णवदनान् दीनांस्त्रस्तान् विद्रवतः पृथक्

tānuvāca tataḥ sarvān hanūmān mārutātmajaḥ |
viṣaṇṇavadanān dīnāṃstrastān vidravataḥ pṛthak

कस्माद् विषण्णवदना विद्रवध्वं प्लवंगमाः ।
त्यक्तयुद्धसमुत्साहाः शूरत्वं क्व नु वो गतम्

kasmād viṣaṇṇavadanā vidravadhvaṃ plavaṃgamāḥ |
tyaktayuddhasamutsāhāḥ śūratvaṃ kva nu vo gatam

पृष्ठतोऽनुव्रजध्वं मामग्रतो यान्तमाहवे ।
शूरैरभिजनोपेतैरयुक्तं हि निवर्तितुम्

pṛṣṭhato'nuvrajadhvaṃ māmagrato yāntamāhave |
śūrairabhijanopetairayuktaṃ hi nivartitum

एवमुक्ताः सुसंक्रुद्धा वायुपुत्रेण धीमता ।
शैलशृङ्गान् द्रुमांश्चैव जगृहुर्हृष्टमानसाः

evamuktāḥ susaṃkruddhā vāyuputreṇa dhīmatā |
śailaśṛṅgān drumāṃścaiva jagṛhurhṛṣṭamānasāḥ

अभिपेतुश्च गर्जन्तो राक्षसान् वानरर्षभाः ।
परिवार्य हनूमन्तमन्वयुश्च महाहवे

abhipetuśca garjanto rākṣasān vānararṣabhāḥ |
parivārya hanūmantamanvayuśca mahāhave

स तैर्वानरमुख्यैस्तु हनूमान् सर्वतो वृतः ।
हुताशन इवार्चिष्मानदहच्छत्रुवाहिनीम्

sa tairvānaramukhyaistu hanūmān sarvato vṛtaḥ |
hutāśana ivārciṣmānadahacchatruvāhinīm

स राक्षसानां कदनं चकार सुमहाकपिः ।
वृतो वानरसैन्येन कालान्तकयमोपमः

sa rākṣasānāṃ kadanaṃ cakāra sumahākapiḥ |
vṛto vānarasainyena kālāntakayamopamaḥ

स तु शोकेन चाविष्टः कोपेन महता कपिः ।
हनूमान् रावणिरथे महतीं पातयच्छिलाम्

sa tu śokena cāviṣṭaḥ kopena mahatā kapiḥ |
hanūmān rāvaṇirathe mahatīṃ pātayacchilām

तामापतन्तीं दृष्ट्वैव रथः सारथिना तदा ।
विधेयाश्वसमायुक्तः विदूरमपवाहितः

tāmāpatantīṃ dṛṣṭvaiva rathaḥ sārathinā tadā |
vidheyāśvasamāyuktaḥ vidūramapavāhitaḥ

तमिन्द्रजितमप्राप्य रथस्थं सहसारथिम् ।
विवेश धरणीं भित्त्वा सा शिला व्यर्थमुद्यता

tamindrajitamaprāpya rathasthaṃ sahasārathim |
viveśa dharaṇīṃ bhittvā sā śilā vyarthamudyatā

पतितायां शिलायां तु व्यथिता रक्षसां चमूः ।
निपतन्त्या च शिलया राक्षसा मथिता भृशम्

patitāyāṃ śilāyāṃ tu vyathitā rakṣasāṃ camūḥ |
nipatantyā ca śilayā rākṣasā mathitā bhṛśam

तमभ्यधावन् शतशो नदन्तः काननौकसः ।
ते द्रुमांश्च महाकाया गिरिशृङ्गाणि चोद्यताः

tamabhyadhāvan śataśo nadantaḥ kānanaukasaḥ |
te drumāṃśca mahākāyā giriśṛṅgāṇi codyatāḥ

क्षिपन्तीन्द्रजितं संख्ये वानरा भीमविक्रमाः ।
वृक्षशैलमहावर्षं विसृजन्तः प्लवंगमाः

kṣipantīndrajitaṃ saṃkhye vānarā bhīmavikramāḥ |
vṛkṣaśailamahāvarṣaṃ visṛjantaḥ plavaṃgamāḥ

शत्रूणां कदनं चक्रुर्नेदुश्च विविधैः स्वनैः ।
वानरैस्तैर्महाभीमैर्घोररूपा निशाचराः

śatrūṇāṃ kadanaṃ cakrurneduśca vividhaiḥ svanaiḥ |
vānaraistairmahābhīmairghorarūpā niśācarāḥ

वीर्यादभिहता वृक्षैर्व्यचेष्टन्त रणक्षितौ ।
स सैन्यमभिवीक्ष्याथ वानरार्दितमिन्द्रजित्

vīryādabhihatā vṛkṣairvyaceṣṭanta raṇakṣitau |
sa sainyamabhivīkṣyātha vānarārditamindrajit

प्रगृहीतायुधः क्रुद्धः परानभिमुखो ययौ ।
स शरौघानवसृजन् स्वसैन्येनाभिसंवृतः

pragṛhītāyudhaḥ kruddhaḥ parānabhimukho yayau |
sa śaraughānavasṛjan svasainyenābhisaṃvṛtaḥ

जघान कपिशार्दूलान् सुबहून् दृढविक्रमः ।
शूलैरशनिभिः खड्गैः पट्टिशैः शूलमुद्गरैः

jaghāna kapiśārdūlān subahūn dṛḍhavikramaḥ |
śūlairaśanibhiḥ khaḍgaiḥ paṭṭiśaiḥ śūlamudgaraiḥ

ते चाप्यनुचरांस्तस्य वानरा जघ्नुराहवे ।
सुस्कन्धविटपैः शैलैः शिलाभिश्च महाबलः

te cāpyanucarāṃstasya vānarā jaghnurāhave |
suskandhaviṭapaiḥ śailaiḥ śilābhiśca mahābalaḥ

हनूमान् कदनं चक्रे रक्षसां भीमकर्मणाम् ।
संनिवार्य परानीकमब्रवीत् तान् वनौकसः

hanūmān kadanaṃ cakre rakṣasāṃ bhīmakarmaṇām |
saṃnivārya parānīkamabravīt tān vanaukasaḥ

हनूमान् संनिवर्तध्वं न नः साध्यमिदं बलम् ।
त्यक्त्वा प्राणान् विचेष्टन्तो रामप्रियचिकीर्षवः

hanūmān saṃnivartadhvaṃ na naḥ sādhyamidaṃ balam |
tyaktvā prāṇān viceṣṭanto rāmapriyacikīrṣavaḥ

यन्निमित्तं हि युध्यामो हता सा जनकात्मजा ।
इममर्थं हि विज्ञाप्य रामं सुग्रीवमेव च

yannimittaṃ hi yudhyāmo hatā sā janakātmajā |
imamarthaṃ hi vijñāpya rāmaṃ sugrīvameva ca

तौ यत् प्रतिविधास्येते तत् करिष्यामहे वयम् ।
इत्युक्त्वा वानरश्रेष्ठो वारयन् सर्ववानरान्

tau yat pratividhāsyete tat kariṣyāmahe vayam |
ityuktvā vānaraśreṣṭho vārayan sarvavānarān

शनैः शनैरसंत्रस्तः सबलः संन्यवर्तत ।
ततः प्रेक्ष्य हनूमन्तं व्रजन्तं यत्र राघवः

śanaiḥ śanairasaṃtrastaḥ sabalaḥ saṃnyavartata |
tataḥ prekṣya hanūmantaṃ vrajantaṃ yatra rāghavaḥ

स होतुकामो दुष्टात्मा गतश्चैत्यं निकुम्भिलाम् ।
निकुम्भिलामधिष्ठाय पावकं जुहवेन्द्रजित्

sa hotukāmo duṣṭātmā gataścaityaṃ nikumbhilām |
nikumbhilāmadhiṣṭhāya pāvakaṃ juhavendrajit

यज्ञभूम्यां ततो गत्वा पावकस्तेन रक्षसा ।
हूयमानः प्रजज्वाल होमशोणितभुक् तदा

yajñabhūmyāṃ tato gatvā pāvakastena rakṣasā |
hūyamānaḥ prajajvāla homaśoṇitabhuk tadā

सार्चिःपिनद्धो ददृशे होमशोणिततर्पितः ।
संध्यागत इवादित्यः सुतीव्रोऽग्निः समुत्थितः

sārciḥpinaddho dadṛśe homaśoṇitatarpitaḥ |
saṃdhyāgata ivādityaḥ sutīvro'gniḥ samutthitaḥ

अथेन्द्रजिद् राक्षसभूतये तु
जुहाव हव्यं विधिना विधानवित् ।
दृष्ट्वा व्यतिष्ठन्त च राक्षसास्ते
महासमूहेषु नयानयज्ञाः

athendrajid rākṣasabhūtaye tu
juhāva havyaṃ vidhinā vidhānavit |
dṛṣṭvā vyatiṣṭhanta ca rākṣasāste
mahāsamūheṣu nayānayajñāḥ