सर्ग 83: श्रीराम का शोक और लक्ष्मण का क्रोध

राघवश्चापि विपुलं तं राक्षसवनौकसाम् ।
श्रुत्वा संग्रामनिर्घोषं जाम्बवन्तमुवाच ह

rāghavaścāpi vipulaṃ taṃ rākṣasavanaukasām |
śrutvā saṃgrāmanirghoṣaṃ jāmbavantamuvāca ha

सौम्य नूनं हनुमता कृतं कर्म सुदुष्करम् ।
श्रूयते च यथा भीमः सुमहानायुधस्वनः

saumya nūnaṃ hanumatā kṛtaṃ karma suduṣkaram |
śrūyate ca yathā bhīmaḥ sumahānāyudhasvanaḥ

तद् गच्छ कुरु साहाय्यं स्वबलेनाभिसंवृतः ।
क्षिप्रमृक्षपते तस्य कपिश्रेष्ठस्य युध्यतः

tad gaccha kuru sāhāyyaṃ svabalenābhisaṃvṛtaḥ |
kṣipramṛkṣapate tasya kapiśreṣṭhasya yudhyataḥ

ऋक्षराजस्तथेत्युक्त्वा स्वेनानीकेन संवृतः ।
आगच्छत् पश्चिमं द्वारं हनूमान् यत्र वानरः

ṛkṣarājastathetyuktvā svenānīkena saṃvṛtaḥ |
āgacchat paścimaṃ dvāraṃ hanūmān yatra vānaraḥ

अथायान्तं हनूमन्तं ददर्शर्क्षपतिस्तदा ।
वानरैः कृतसंग्रामैः श्वसद्भिरभिसंवृतम्

athāyāntaṃ hanūmantaṃ dadarśarkṣapatistadā |
vānaraiḥ kṛtasaṃgrāmaiḥ śvasadbhirabhisaṃvṛtam

दृष्ट्वा पथि हनूमांश्च तदृक्षबलमुद्यतम् ।
नीलमेघनिभं भीमं संनिवार्य न्यवर्तत

dṛṣṭvā pathi hanūmāṃśca tadṛkṣabalamudyatam |
nīlameghanibhaṃ bhīmaṃ saṃnivārya nyavartata

स तेन सह सैन्येन संनिकर्षं महायशाः ।
शीघ्रमागम्य रामाय दुःखितो वाक्यमब्रवीत्

sa tena saha sainyena saṃnikarṣaṃ mahāyaśāḥ |
śīghramāgamya rāmāya duḥkhito vākyamabravīt

समरे युध्यमानानामस्माकं प्रेक्षतां च सः ।
जघान रुदतीं सीतामिन्द्रजिद् रावणात्मजः

samare yudhyamānānāmasmākaṃ prekṣatāṃ ca saḥ |
jaghāna rudatīṃ sītāmindrajid rāvaṇātmajaḥ

उद्भ्रान्तचित्तस्तां दृष्ट्वा विषण्णोऽहमरिंदम ।
तदहं भवतो वृत्तं विज्ञापयितुमागतः

udbhrāntacittastāṃ dṛṣṭvā viṣaṇṇo'hamariṃdama |
tadahaṃ bhavato vṛttaṃ vijñāpayitumāgataḥ

तस्य तद् वचनं श्रुत्वा राघवः शोकमूर्च्छितः ।
निपपात तदा भूमौ छिन्नमूल इव द्रुमः

tasya tad vacanaṃ śrutvā rāghavaḥ śokamūrcchitaḥ |
nipapāta tadā bhūmau chinnamūla iva drumaḥ

तं भूमौ देवसंकाशं पतितं दृश्य राघवम् ।
अभिपेतुः समुत्पत्य सर्वतः कपिसत्तमाः

taṃ bhūmau devasaṃkāśaṃ patitaṃ dṛśya rāghavam |
abhipetuḥ samutpatya sarvataḥ kapisattamāḥ

आसिञ्चन् सलिलैश्चैनं पद्मोत्पलसुगन्धिभिः ।
प्रदहन्तमसंहार्यं सहसाग्निमिवोत्थितम्

āsiñcan salilaiścainaṃ padmotpalasugandhibhiḥ |
pradahantamasaṃhāryaṃ sahasāgnimivotthitam

तं लक्ष्मणोऽथ बाहुभ्यां परिष्वज्य सुदुःखितः ।
उवाच राममस्वस्थं वाक्यं हेत्वर्थसंयुतम्

taṃ lakṣmaṇo'tha bāhubhyāṃ pariṣvajya suduḥkhitaḥ |
uvāca rāmamasvasthaṃ vākyaṃ hetvarthasaṃyutam

शुभे वर्त्मनि तिष्ठन्तं त्वामार्य विजितेन्द्रियम् ।
अनर्थेभ्यो न शक्नोति त्रातुं धर्मो निरर्थकः

śubhe vartmani tiṣṭhantaṃ tvāmārya vijitendriyam |
anarthebhyo na śaknoti trātuṃ dharmo nirarthakaḥ

भूतानां स्थावराणां च जङ्गमानां च दर्शनम् ।
यथास्ति न तथा धर्मस्तेन नास्तीति मे मतिः

bhūtānāṃ sthāvarāṇāṃ ca jaṅgamānāṃ ca darśanam |
yathāsti na tathā dharmastena nāstīti me matiḥ

यथैव स्थावरं व्यक्तं जङ्गमं च तथाविधम् ।
नायमर्थस्तथा युक्तस्त्वद्विधो न विपद्यते

yathaiva sthāvaraṃ vyaktaṃ jaṅgamaṃ ca tathāvidham |
nāyamarthastathā yuktastvadvidho na vipadyate

यद्यधर्मो भवेद् भूतो रावणो नरकं व्रजेत् ।
भवांश्च धर्मसंयुक्तो नैव व्यसनमाप्नुयात्

yadyadharmo bhaved bhūto rāvaṇo narakaṃ vrajet |
bhavāṃśca dharmasaṃyukto naiva vyasanamāpnuyāt

तस्य च व्यसनाभावाद् व्यसनं चागते त्वयि ।
धर्मो भवत्यधर्मश्च परस्परविरोधिनौ

tasya ca vyasanābhāvād vyasanaṃ cāgate tvayi |
dharmo bhavatyadharmaśca parasparavirodhinau

धर्मेणोपलभेद् धर्ममधर्मं चाप्यधर्मतः ।
यद्यधर्मेण युज्येयुर्येष्वधर्मः प्रतिष्ठितः

dharmeṇopalabhed dharmamadharmaṃ cāpyadharmataḥ |
yadyadharmeṇa yujyeyuryeṣvadharmaḥ pratiṣṭhitaḥ

न धर्मेण वियुज्येरन्नाधर्मरुचयो जनाः ।
धर्मेणाचरतां तेषां तथा धर्मफलं भवेत्

na dharmeṇa viyujyerannādharmarucayo janāḥ |
dharmeṇācaratāṃ teṣāṃ tathā dharmaphalaṃ bhavet

यस्मादर्था विवर्धन्ते येष्वधर्मः प्रतिष्ठितः ।
क्लिश्यन्ते धर्मशीलाश्च तस्मादेतौ निरर्थकौ

yasmādarthā vivardhante yeṣvadharmaḥ pratiṣṭhitaḥ |
kliśyante dharmaśīlāśca tasmādetau nirarthakau

वध्यन्ते पापकर्माणो यद्यधर्मेण राघव ।
वधकर्महतोऽधर्मः स हतः कं वधिष्यति

vadhyante pāpakarmāṇo yadyadharmeṇa rāghava |
vadhakarmahato'dharmaḥ sa hataḥ kaṃ vadhiṣyati

अथवा विहितेनायं हन्यते हन्ति चापरम् ।
विधिः स लिप्यते तेन न स पापेन कर्मणा

athavā vihitenāyaṃ hanyate hanti cāparam |
vidhiḥ sa lipyate tena na sa pāpena karmaṇā

अदृष्टप्रतिकारेण अव्यक्तेनासता सता ।
कथं शक्यं परं प्राप्तुं धर्मेणारिविकर्षण

adṛṣṭapratikāreṇa avyaktenāsatā satā |
kathaṃ śakyaṃ paraṃ prāptuṃ dharmeṇārivikarṣaṇa

यदि सत् स्यात् सतां मुख्य नासत् स्यात् तव किंचन ।
त्वया यदीदृशं प्राप्तं तस्मात् तन्नोपपद्यते

yadi sat syāt satāṃ mukhya nāsat syāt tava kiṃcana |
tvayā yadīdṛśaṃ prāptaṃ tasmāt tannopapadyate

अथवा दुर्बलः क्लीबो बलं धर्मोऽनुवर्तते ।
दुर्बलो हृतमर्यादो न सेव्य इति मे मतिः

athavā durbalaḥ klībo balaṃ dharmo'nuvartate |
durbalo hṛtamaryādo na sevya iti me matiḥ

बलस्य यदि चेद् धर्मो गुणभूतः पराक्रमैः ।
धर्ममुत्सृज्य वर्तस्व यथा धर्मे तथा बले

balasya yadi ced dharmo guṇabhūtaḥ parākramaiḥ |
dharmamutsṛjya vartasva yathā dharme tathā bale

अथ चेत् सत्यवचनं धर्मः किल परंतप ।
अनृतं त्वय्यकरणे किं न बद्धस्त्वया विना

atha cet satyavacanaṃ dharmaḥ kila paraṃtapa |
anṛtaṃ tvayyakaraṇe kiṃ na baddhastvayā vinā

यदि धर्मो भवेद् भूत अधर्मो वा परंतप ।
न स्म हत्वा मुनिं वज्री कुर्यादिज्यां शतक्रतुः

yadi dharmo bhaved bhūta adharmo vā paraṃtapa |
na sma hatvā muniṃ vajrī kuryādijyāṃ śatakratuḥ

अधर्मसंश्रितो धर्मो विनाशयति राघव ।
सर्वमेतद् यथाकामं काकुत्स्थ कुरुते नरः

adharmasaṃśrito dharmo vināśayati rāghava |
sarvametad yathākāmaṃ kākutstha kurute naraḥ

मम चेदं मतं तात धर्मोऽयमिति राघव ।
धर्ममूलं त्वया छिन्नं राज्यमुत्सृजता तदा

mama cedaṃ mataṃ tāta dharmo'yamiti rāghava |
dharmamūlaṃ tvayā chinnaṃ rājyamutsṛjatā tadā

अर्थेभ्योऽथ प्रवृद्धेभ्यः संवृत्तेभ्यस्ततस्ततः ।
क्रियाः सर्वाः प्रवर्तन्ते पर्वतेभ्य इवापगाः

arthebhyo'tha pravṛddhebhyaḥ saṃvṛttebhyastatastataḥ |
kriyāḥ sarvāḥ pravartante parvatebhya ivāpagāḥ

अर्थेन हि विमुक्तस्य पुरुषस्याल्पचेतसः ।
विच्छिद्यन्ते क्रियाः सर्वा ग्रीष्मे कुसरितो यथा

arthena hi vimuktasya puruṣasyālpacetasaḥ |
vicchidyante kriyāḥ sarvā grīṣme kusarito yathā

सोऽयमर्थं परित्यज्य सुखकामः सुखैधितः ।
पापमाचरते कर्तुं तदा दोषः प्रवर्तते

so'yamarthaṃ parityajya sukhakāmaḥ sukhaidhitaḥ |
pāpamācarate kartuṃ tadā doṣaḥ pravartate

यस्यार्थास्तस्य मित्राणि यस्यार्थास्तस्य बान्धवाः ।
यस्यार्थाः स पुमाँल्लोके यस्यार्थाः स च पण्डितः

yasyārthāstasya mitrāṇi yasyārthāstasya bāndhavāḥ |
yasyārthāḥ sa pumām̐lloke yasyārthāḥ sa ca paṇḍitaḥ

यस्यार्थाः स च विक्रान्तो यस्यार्थाः स च बुद्धिमान् ।
यस्यार्थाः स महाभागो यस्यार्थाः स गुणाधिकः

yasyārthāḥ sa ca vikrānto yasyārthāḥ sa ca buddhimān |
yasyārthāḥ sa mahābhāgo yasyārthāḥ sa guṇādhikaḥ

अर्थस्यैते परित्यागे दोषाः प्रव्याहृता मया ।
राज्यमुत्सृजता धीर येन बुद्धिस्त्वया कृता

arthasyaite parityāge doṣāḥ pravyāhṛtā mayā |
rājyamutsṛjatā dhīra yena buddhistvayā kṛtā

यस्यार्था धर्मकामार्थास्तस्य सर्वं प्रदक्षिणम् ।
अधनेनार्थकामेन नार्थः शक्यो विचिन्वता

yasyārthā dharmakāmārthāstasya sarvaṃ pradakṣiṇam |
adhanenārthakāmena nārthaḥ śakyo vicinvatā

हर्षः कामश्च दर्पश्च धर्मः क्रोधः शमो दमः ।
अर्थादेतानि सर्वाणि प्रवर्तन्ते नराधिप

harṣaḥ kāmaśca darpaśca dharmaḥ krodhaḥ śamo damaḥ |
arthādetāni sarvāṇi pravartante narādhipa

येषां नश्यत्ययं लोकश्चरतां धर्मचारिणाम् ।
तेऽर्थास्त्वयि न दृश्यन्ते दुर्दिनेषु यथा ग्रहाः

yeṣāṃ naśyatyayaṃ lokaścaratāṃ dharmacāriṇām |
te'rthāstvayi na dṛśyante durdineṣu yathā grahāḥ

त्वयि प्रव्रजिते वीर गुरोश्च वचने स्थिते ।
रक्षसापहृता भार्या प्राणौः प्रियतरा तव

tvayi pravrajite vīra gurośca vacane sthite |
rakṣasāpahṛtā bhāryā prāṇauḥ priyatarā tava

तदद्य विपुलं वीर दुःखमिन्द्रजिता कृतम् ।
कर्मणा व्यपनेष्यामि तस्मादुत्तिष्ठ राघव

tadadya vipulaṃ vīra duḥkhamindrajitā kṛtam |
karmaṇā vyapaneṣyāmi tasmāduttiṣṭha rāghava

उत्तिष्ठ नरशार्दूल दीर्घबाहो धृतव्रत ।
किमात्मानं महात्मानमात्मानं नावबुध्यसे

uttiṣṭha naraśārdūla dīrghabāho dhṛtavrata |
kimātmānaṃ mahātmānamātmānaṃ nāvabudhyase

अयमनघ तवोदितः प्रियार्थं
जनकसुतानिधनं निरीक्ष्य रुष्टः ।
सरथगजहयां सराक्षसेन्द्रां
भृशमिषुभिर्विनिपातयामि लङ्काम्

ayamanagha tavoditaḥ priyārthaṃ
janakasutānidhanaṃ nirīkṣya ruṣṭaḥ |
sarathagajahayāṃ sarākṣasendrāṃ
bhṛśamiṣubhirvinipātayāmi laṅkām