सर्ग 78: खर के पुत्र मकराक्ष का प्रस्थान

निकुम्भं निहतं श्रुत्वा कुम्भं च विनिपातितम् ।
रावणः परमामर्षी प्रजज्वालानलो यथा

nikumbhaṃ nihataṃ śrutvā kumbhaṃ ca vinipātitam |
rāvaṇaḥ paramāmarṣī prajajvālānalo yathā

नैर्ऋतः क्रोधशोकाभ्यां द्वाभ्यां तु परिमूर्च्छितः ।
खरपुत्रं विशालाक्षं मकराक्षमचोदयत्

nairṛtaḥ krodhaśokābhyāṃ dvābhyāṃ tu parimūrcchitaḥ |
kharaputraṃ viśālākṣaṃ makarākṣamacodayat

गच्छ पुत्र मयाऽऽज्ञप्तो बलेनाभिसमन्वितः ।
राघवं लक्ष्मणं चैव जहि तौ सवनौकसौ

gaccha putra mayā''jñapto balenābhisamanvitaḥ |
rāghavaṃ lakṣmaṇaṃ caiva jahi tau savanaukasau

रावणस्य वचः श्रुत्वा शूरमानी खरात्मजः ।
बाढमित्यब्रवीद्धृष्टो मकराक्षो निशाचरम्

rāvaṇasya vacaḥ śrutvā śūramānī kharātmajaḥ |
bāḍhamityabravīddhṛṣṭo makarākṣo niśācaram

सोऽभिवाद्य दशग्रीवं कृत्वा चापि प्रदक्षिणम् ।
निर्जगाम गृहाच्छुभ्राद् रावणस्याज्ञया बली

so'bhivādya daśagrīvaṃ kṛtvā cāpi pradakṣiṇam |
nirjagāma gṛhācchubhrād rāvaṇasyājñayā balī

समीपस्थं बलाध्यक्षं खरपुत्रोऽब्रवीद् वचः ।
रथमानीयतां तूर्णं सैन्यं त्वानीयतां त्वरात्

samīpasthaṃ balādhyakṣaṃ kharaputro'bravīd vacaḥ |
rathamānīyatāṃ tūrṇaṃ sainyaṃ tvānīyatāṃ tvarāt

तस्य तद् वचनं श्रुत्वा बलाध्यक्षो निशाचरः ।
स्यन्दनं च बलं चैव समीपं प्रत्यपादयत्

tasya tad vacanaṃ śrutvā balādhyakṣo niśācaraḥ |
syandanaṃ ca balaṃ caiva samīpaṃ pratyapādayat

प्रदक्षिणं रथं कृत्वा समारुह्य निशाचरः ।
सूतं संचोदयामास शीघ्रं वै रथमावह

pradakṣiṇaṃ rathaṃ kṛtvā samāruhya niśācaraḥ |
sūtaṃ saṃcodayāmāsa śīghraṃ vai rathamāvaha

अथ तान् राक्षसान् सर्वान् मकराक्षोऽब्रवीदिदम् ।
यूयं सर्वे प्रयुध्यध्वं पुरस्तान्मम राक्षसाः

atha tān rākṣasān sarvān makarākṣo'bravīdidam |
yūyaṃ sarve prayudhyadhvaṃ purastānmama rākṣasāḥ

अहं राक्षसराजेन रावणेन महात्मना ।
आज्ञप्तः समरे हन्तुं तावुभौ रामलक्ष्मणौ

ahaṃ rākṣasarājena rāvaṇena mahātmanā |
ājñaptaḥ samare hantuṃ tāvubhau rāmalakṣmaṇau

अद्य रामं वधिष्यामि लक्ष्मणं च निशाचराः ।
शाखामृगं च सुग्रीवं वानरांश्च शरोत्तमैः

adya rāmaṃ vadhiṣyāmi lakṣmaṇaṃ ca niśācarāḥ |
śākhāmṛgaṃ ca sugrīvaṃ vānarāṃśca śarottamaiḥ

अद्य शूलनिपातैश्च वानराणां महाचमूम् ।
प्रदहिष्यामि सम्प्राप्तां शुष्केन्धनमिवानलः

adya śūlanipātaiśca vānarāṇāṃ mahācamūm |
pradahiṣyāmi samprāptāṃ śuṣkendhanamivānalaḥ

मकराक्षस्य तच्छ्रुत्वा वचनं ते निशाचराः ।
सर्वे नानायुधोपेता बलवन्तः समाहिताः

makarākṣasya tacchrutvā vacanaṃ te niśācarāḥ |
sarve nānāyudhopetā balavantaḥ samāhitāḥ

ते कामरूपिणः क्रूरा दंष्ट्रिणः पिङ्गलेक्षणाः ।
मातंगा इव नर्दन्तो ध्वस्तकेशा भयावहाः

te kāmarūpiṇaḥ krūrā daṃṣṭriṇaḥ piṅgalekṣaṇāḥ |
mātaṃgā iva nardanto dhvastakeśā bhayāvahāḥ

परिवार्य महाकाया महाकायं खरात्मजम् ।
अभिजग्मुस्ततो हृष्टाश्चालयन्तो वसुन्धराम्

parivārya mahākāyā mahākāyaṃ kharātmajam |
abhijagmustato hṛṣṭāścālayanto vasundharām

शङ्खभेरीसहस्राणामाहतानां समन्ततः ।
क्ष्वेलितास्फोटितानां च तत्र शब्दो महानभूत्

śaṅkhabherīsahasrāṇāmāhatānāṃ samantataḥ |
kṣvelitāsphoṭitānāṃ ca tatra śabdo mahānabhūt

प्रभ्रष्टोऽथ करात् तस्य प्रतोदः सारथेस्तदा ।
पपात सहसा दैवाद् ध्वजस्तस्य तु रक्षसः

prabhraṣṭo'tha karāt tasya pratodaḥ sārathestadā |
papāta sahasā daivād dhvajastasya tu rakṣasaḥ

तस्य ते रथसंयुक्ता हया विक्रमवर्जिताः ।
चरणैराकुलैर्गत्वा दीनाः सास्रमुखा ययुः

tasya te rathasaṃyuktā hayā vikramavarjitāḥ |
caraṇairākulairgatvā dīnāḥ sāsramukhā yayuḥ

प्रवाति पवनस्तस्मिन् सपांसुः खरदारुणः ।
निर्याणे तस्य रौद्रस्य मकराक्षस्य दुर्मतेः

pravāti pavanastasmin sapāṃsuḥ kharadāruṇaḥ |
niryāṇe tasya raudrasya makarākṣasya durmateḥ

तानि दृष्ट्वा निमित्तानि राक्षसा वीर्यवत्तमाः ।
अचिन्त्य निर्गताः सर्वे यत्र तौ रामलक्ष्मणौ

tāni dṛṣṭvā nimittāni rākṣasā vīryavattamāḥ |
acintya nirgatāḥ sarve yatra tau rāmalakṣmaṇau

घनगजमहिषाङ्गतुल्यवर्णाः
समरमुखेष्वसकृद्गदासिभिन्नाः ।
अहमहमिति युद्धकौशलास्ते
रजनिचराः परिबभ्रमुर्मुहुस्ते

ghanagajamahiṣāṅgatulyavarṇāḥ
samaramukheṣvasakṛdgadāsibhinnāḥ |
ahamahamiti yuddhakauśalāste
rajanicarāḥ paribabhramurmuhuste