सर्ग 71: लक्ष्मण द्वारा अतिकाय का वध

स्वबलं व्यथितं दृष्ट्वा तुमुलं लोमहर्षणम् ।
भ्रातॄंश्च निहतान् दृष्ट्वा शक्रतुल्यपराक्रमान्

svabalaṃ vyathitaṃ dṛṣṭvā tumulaṃ lomaharṣaṇam |
bhrātṝṃśca nihatān dṛṣṭvā śakratulyaparākramān

पितृव्यौ चापि संदृश्य समरे संनिपातितौ ।
युद्धोन्मत्तं च मत्तं च भ्रातरौ राक्षसोत्तमौ

pitṛvyau cāpi saṃdṛśya samare saṃnipātitau |
yuddhonmattaṃ ca mattaṃ ca bhrātarau rākṣasottamau

चुकोप च महातेजा ब्रह्मदत्तवरो युधि ।
अतिकायोऽद्रिसंकाशो देवदानवदर्पहा

cukopa ca mahātejā brahmadattavaro yudhi |
atikāyo'drisaṃkāśo devadānavadarpahā

स भास्करसहस्रस्य संघातमिव भास्वरम् ।
रथमारुह्य शक्रारिरभिदुद्राव वानरान्

sa bhāskarasahasrasya saṃghātamiva bhāsvaram |
rathamāruhya śakrārirabhidudrāva vānarān

स विस्फार्य तदा चापं किरीटी मृष्टकुण्डलः ।
नाम संश्रावयामास ननाद च महास्वनम्

sa visphārya tadā cāpaṃ kirīṭī mṛṣṭakuṇḍalaḥ |
nāma saṃśrāvayāmāsa nanāda ca mahāsvanam

तेन सिंहप्रणादेन नामविश्रावणेन च ।
ज्याशब्देन च भीमेन त्रासयामास वानरान्

tena siṃhapraṇādena nāmaviśrāvaṇena ca |
jyāśabdena ca bhīmena trāsayāmāsa vānarān

ते दृष्ट्वा देहमाहात्म्यं कुम्भकर्णोऽयमुत्थितः ।
भयार्ता वानराः सर्वे संश्रयन्ते परस्परम्

te dṛṣṭvā dehamāhātmyaṃ kumbhakarṇo'yamutthitaḥ |
bhayārtā vānarāḥ sarve saṃśrayante parasparam

ते तस्य रूपमालोक्य यथा विष्णोस्त्रिविक्रमे ।
भयाद् वानरयोधास्ते विद्रवन्ति ततस्ततः

te tasya rūpamālokya yathā viṣṇostrivikrame |
bhayād vānarayodhāste vidravanti tatastataḥ

तेऽतिकायं समासाद्य वानरा मूढचेतसः ।
शरण्यं शरणं जग्मुर्लक्ष्मणाग्रजमाहवे

te'tikāyaṃ samāsādya vānarā mūḍhacetasaḥ |
śaraṇyaṃ śaraṇaṃ jagmurlakṣmaṇāgrajamāhave

ततोऽतिकायं काकुत्स्थो रथस्थं पर्वतोपमम् ।
ददर्श धन्विनं दूराद् गर्जन्तं कालमेघवत्

tato'tikāyaṃ kākutstho rathasthaṃ parvatopamam |
dadarśa dhanvinaṃ dūrād garjantaṃ kālameghavat

स तं दृष्ट्वा महाकायं राघवस्तु सुविस्मितः ।
वानरान् सान्त्वयित्वा च विभीषणमुवाच ह

sa taṃ dṛṣṭvā mahākāyaṃ rāghavastu suvismitaḥ |
vānarān sāntvayitvā ca vibhīṣaṇamuvāca ha

कोऽसौ पर्वतसंकाशो धनुष्मान् हरिलोचनः ।
युक्ते हयसहस्रेण विशाले स्यन्दने स्थितः

ko'sau parvatasaṃkāśo dhanuṣmān harilocanaḥ |
yukte hayasahasreṇa viśāle syandane sthitaḥ

य एष निशितैः शूलैः सुतीक्ष्णैः प्रासतोमरैः ।
अर्चिष्मद्भिर्वृतो भाति भूतैरिव महेश्वरः

ya eṣa niśitaiḥ śūlaiḥ sutīkṣṇaiḥ prāsatomaraiḥ |
arciṣmadbhirvṛto bhāti bhūtairiva maheśvaraḥ

कालजिह्वाप्रकाशाभिर्य एषोऽभिविराजते ।
आवृतो रथशक्तीभिर्विद्युद्भिरिव तोयदः

kālajihvāprakāśābhirya eṣo'bhivirājate |
āvṛto rathaśaktībhirvidyudbhiriva toyadaḥ

धनूंषि चास्य सज्जानि हेमपृष्ठानि सर्वशः ।
शोभयन्ति रथश्रेष्ठं शक्रचापमिवाम्बरम्

dhanūṃṣi cāsya sajjāni hemapṛṣṭhāni sarvaśaḥ |
śobhayanti rathaśreṣṭhaṃ śakracāpamivāmbaram

य एष रक्षःशार्दूलो रणभूमिं विराजयन् ।
अभ्येति रथिनां श्रेष्ठो रथेनादित्यवर्चसा

ya eṣa rakṣaḥśārdūlo raṇabhūmiṃ virājayan |
abhyeti rathināṃ śreṣṭho rathenādityavarcasā

ध्वजशृङ्गप्रतिष्ठेन राहुणाभिविराजते ।
सूर्यरश्मिप्रभैर्बाणैर्दिशो दश विराजयन्

dhvajaśṛṅgapratiṣṭhena rāhuṇābhivirājate |
sūryaraśmiprabhairbāṇairdiśo daśa virājayan

त्रिनतं मेघनिर्ह्रादं हेमपृष्ठमलंकृतम् ।
शतक्रतुधनुःप्रख्यं धनुश्चास्य विराजते

trinataṃ meghanirhrādaṃ hemapṛṣṭhamalaṃkṛtam |
śatakratudhanuḥprakhyaṃ dhanuścāsya virājate

सध्वजः सपताकश्च सानुकर्षो महारथः ।
चतुःसादिसमायुक्तो मेघस्तनितनिःस्वनः

sadhvajaḥ sapatākaśca sānukarṣo mahārathaḥ |
catuḥsādisamāyukto meghastanitaniḥsvanaḥ

विंशतिर्दश चाष्टौ च तूणास्य रथमास्थिताः ।
कार्मुकाणि च भीमानि ज्याश्च काञ्चनपिङ्गलाः

viṃśatirdaśa cāṣṭau ca tūṇāsya rathamāsthitāḥ |
kārmukāṇi ca bhīmāni jyāśca kāñcanapiṅgalāḥ

द्वौ च खड्गौ च पार्श्वस्थौ प्रदीप्तौ पार्श्वशोभितौ ।
चतुर्हस्तत्सरुयुतौ व्यक्तहस्तदशायतौ

dvau ca khaḍgau ca pārśvasthau pradīptau pārśvaśobhitau |
caturhastatsaruyutau vyaktahastadaśāyatau

रक्तकण्ठगुणो धीरो महापर्वतसंनिभः ।
कालः कालमहावक्त्रो मेघस्थ इव भास्करः

raktakaṇṭhaguṇo dhīro mahāparvatasaṃnibhaḥ |
kālaḥ kālamahāvaktro meghastha iva bhāskaraḥ

काञ्चनाङ्गदनद्धाभ्यां भुजाभ्यामेष शोभते ।
शृङ्गाभ्यामिव तुङ्गाभ्यां हिमवान् पर्वतोत्तमः

kāñcanāṅgadanaddhābhyāṃ bhujābhyāmeṣa śobhate |
śṛṅgābhyāmiva tuṅgābhyāṃ himavān parvatottamaḥ

कुण्डलाभ्यामुभाभ्यां च भाति वक्त्रं सुभीषणम् ।
पुनर्वस्वन्तरगतं परिपूर्णो निशाकरः

kuṇḍalābhyāmubhābhyāṃ ca bhāti vaktraṃ subhīṣaṇam |
punarvasvantaragataṃ paripūrṇo niśākaraḥ

आचक्ष्व मे महाबाहो त्वमेनं राक्षसोत्तमम् ।
यं दृष्ट्वा वानराः सर्वे भयार्ता विद्रुता दिशः

ācakṣva me mahābāho tvamenaṃ rākṣasottamam |
yaṃ dṛṣṭvā vānarāḥ sarve bhayārtā vidrutā diśaḥ

स पृष्टो राजपुत्रेण रामेणामिततेजसा ।
आचचक्षे महातेजा राघवाय विभीषणः

sa pṛṣṭo rājaputreṇa rāmeṇāmitatejasā |
ācacakṣe mahātejā rāghavāya vibhīṣaṇaḥ

दशग्रीवो महातेजा राजा वैश्रवणानुजः ।
भीमकर्मा महात्मा हि रावणो राक्षसेश्वरः

daśagrīvo mahātejā rājā vaiśravaṇānujaḥ |
bhīmakarmā mahātmā hi rāvaṇo rākṣaseśvaraḥ

तस्यासीद् वीर्यवान् पुत्रो रावणप्रतिमो बले ।
वृद्धसेवी श्रुतिधरः सर्वास्त्रविदुषां वरः

tasyāsīd vīryavān putro rāvaṇapratimo bale |
vṛddhasevī śrutidharaḥ sarvāstraviduṣāṃ varaḥ

अश्वपृष्ठे नागपृष्ठे खड्गे धनुषि कर्षणे ।
भेदे सान्त्वे च दाने च नये मन्त्रे च सम्मतः

aśvapṛṣṭhe nāgapṛṣṭhe khaḍge dhanuṣi karṣaṇe |
bhede sāntve ca dāne ca naye mantre ca sammataḥ

यस्य बाहुं समाश्रित्य लङ्का भवति निर्भया ।
तनयं धान्यमालिन्या अतिकायमिमं विदुः

yasya bāhuṃ samāśritya laṅkā bhavati nirbhayā |
tanayaṃ dhānyamālinyā atikāyamimaṃ viduḥ

एतेनाराधितो ब्रह्मा तपसा भावितात्मना ।
अस्त्राणि चाप्यवाप्तानि रिपवश्च पराजिताः

etenārādhito brahmā tapasā bhāvitātmanā |
astrāṇi cāpyavāptāni ripavaśca parājitāḥ

सुरासुरैरवध्यत्वं दत्तमस्मै स्वयंभुवा ।
एतच्च कवचं दिव्यं रथश्च रविभास्वरः

surāsurairavadhyatvaṃ dattamasmai svayaṃbhuvā |
etacca kavacaṃ divyaṃ rathaśca ravibhāsvaraḥ

एतेन शतशो देवा दानवाश्च पराजिताः ।
रक्षितानि च रक्षांसि यक्षाश्चापि निषूदिताः

etena śataśo devā dānavāśca parājitāḥ |
rakṣitāni ca rakṣāṃsi yakṣāścāpi niṣūditāḥ

वज्रं विष्टम्भितं येन बाणैरिन्द्रस्य धीमता ।
पाशः सलिलराजस्य युद्धे प्रतिहतस्तथा

vajraṃ viṣṭambhitaṃ yena bāṇairindrasya dhīmatā |
pāśaḥ salilarājasya yuddhe pratihatastathā

एषोऽतिकायो बलवान् राक्षसानामथर्षभः ।
स रावणसुतो धीमान् देवदानवदर्पहा

eṣo'tikāyo balavān rākṣasānāmatharṣabhaḥ |
sa rāvaṇasuto dhīmān devadānavadarpahā

तदस्मिन् क्रियतां यत्नः क्षिप्रं पुरुषपुङ्गव ।
पुरा वानरसैन्यानि क्षयं नयति सायकैः

tadasmin kriyatāṃ yatnaḥ kṣipraṃ puruṣapuṅgava |
purā vānarasainyāni kṣayaṃ nayati sāyakaiḥ

ततोऽतिकायो बलवान् प्रविश्य हरिवाहिनीम् ।
विस्फारयामास धनुर्ननाद च पुनः पुनः

tato'tikāyo balavān praviśya harivāhinīm |
visphārayāmāsa dhanurnanāda ca punaḥ punaḥ

तं भीमवपुषं दृष्ट्वा रथस्थं रथिनां वरम् ।
अभिपेतुर्महात्मानः प्रधाना ये वनौकसः

taṃ bhīmavapuṣaṃ dṛṣṭvā rathasthaṃ rathināṃ varam |
abhipeturmahātmānaḥ pradhānā ye vanaukasaḥ

कुमुदो द्विविदो मैन्दो नीलः शरभ एव च ।
पादपैर्गिरिशृङ्गैश्च युगपत् समभिद्रवन्

kumudo dvivido maindo nīlaḥ śarabha eva ca |
pādapairgiriśṛṅgaiśca yugapat samabhidravan

तेषां वृक्षांश्च शैलांश्च शरैः कनकभूषणैः ।
अतिकायो महातेजाश्चिच्छेदास्त्रविदां वरः

teṣāṃ vṛkṣāṃśca śailāṃśca śaraiḥ kanakabhūṣaṇaiḥ |
atikāyo mahātejāścicchedāstravidāṃ varaḥ

तांश्चैव सर्वान् स हरीन् शरैः सर्वायसैर्बली ।
विव्याधाभिमुखान् संख्ये भीमकायो निशाचरः

tāṃścaiva sarvān sa harīn śaraiḥ sarvāyasairbalī |
vivyādhābhimukhān saṃkhye bhīmakāyo niśācaraḥ

तेऽर्दिता बाणवर्षेण भिन्नगात्राः पराजिताः ।
न शेकुरतिकायस्य प्रतिकर्तुं महाहवे

te'rditā bāṇavarṣeṇa bhinnagātrāḥ parājitāḥ |
na śekuratikāyasya pratikartuṃ mahāhave

तत् सैन्यं हरिवीराणां त्रासयामास राक्षसः ।
मृगयूथमिव क्रुद्धो हरिर्यौवनदर्पितः

tat sainyaṃ harivīrāṇāṃ trāsayāmāsa rākṣasaḥ |
mṛgayūthamiva kruddho hariryauvanadarpitaḥ

स राक्षसेन्द्रो हरियूथमध्ये
नायुध्यमानं निजघान कंचित् ।
उत्पत्य रामं स धनुःकलापी
सगर्वितं वाक्यमिदं बभाषे

sa rākṣasendro hariyūthamadhye
nāyudhyamānaṃ nijaghāna kaṃcit |
utpatya rāmaṃ sa dhanuḥkalāpī
sagarvitaṃ vākyamidaṃ babhāṣe

रथे स्थितोऽहं शरचापपाणि-
र्न प्राकृतं कंचन योधयामि ।
यस्यास्ति शक्तिर्व्यवसाययुक्तो
ददातु मे शीघ्रमिहाद्य युद्धम्

rathe sthito'haṃ śaracāpapāṇi-
rna prākṛtaṃ kaṃcana yodhayāmi |
yasyāsti śaktirvyavasāyayukto
dadātu me śīghramihādya yuddham

तत् तस्य वाक्यं ब्रुवतो निशम्य
चुकोप सौमित्रिरमित्रहन्ता ।
अमृष्यमाणश्च समुत्पपात
जग्राह चापं च ततः स्मयित्वा

tat tasya vākyaṃ bruvato niśamya
cukopa saumitriramitrahantā |
amṛṣyamāṇaśca samutpapāta
jagrāha cāpaṃ ca tataḥ smayitvā

क्रुद्धः सौमित्रिरुत्पत्य तूणादाक्षिप्य सायकम् ।
पुरस्तादतिकायस्य विचकर्ष महद्धनुः

kruddhaḥ saumitrirutpatya tūṇādākṣipya sāyakam |
purastādatikāyasya vicakarṣa mahaddhanuḥ

पूरयन् स महीं सर्वामाकाशं सागरं दिशः ।
ज्याशब्दो लक्ष्मणस्योग्रस्त्रासयन् रजनीचरान्

pūrayan sa mahīṃ sarvāmākāśaṃ sāgaraṃ diśaḥ |
jyāśabdo lakṣmaṇasyograstrāsayan rajanīcarān

सौमित्रेश्चापनिर्घोषं श्रुत्वा प्रतिभयं तदा ।
विसिस्मिये महातेजा राक्षसेन्द्रात्मजो बली

saumitreścāpanirghoṣaṃ śrutvā pratibhayaṃ tadā |
visismiye mahātejā rākṣasendrātmajo balī

तदातिकायः कुपितो दृष्ट्वा लक्ष्मणमुत्थितम् ।
आदाय निशितं बाणमिदं वचनमब्रवीत्

tadātikāyaḥ kupito dṛṣṭvā lakṣmaṇamutthitam |
ādāya niśitaṃ bāṇamidaṃ vacanamabravīt

बालस्त्वमसि सौमित्रे विक्रमेष्वविचक्षणः ।
गच्छ किं कालसंकाशं मां योधयितुमिच्छसि

bālastvamasi saumitre vikrameṣvavicakṣaṇaḥ |
gaccha kiṃ kālasaṃkāśaṃ māṃ yodhayitumicchasi

नहि मद्बाहुसृष्टानां बाणानां हिमवानपि ।
सोढुमुत्सहते वेगमन्तरिक्षमथो मही

nahi madbāhusṛṣṭānāṃ bāṇānāṃ himavānapi |
soḍhumutsahate vegamantarikṣamatho mahī

सुखप्रसुप्तं कालाग्निं विबोधयितुमिच्छसि ।
न्यस्य चापं निवर्तस्व प्राणान्न जहि मद्गतः

sukhaprasuptaṃ kālāgniṃ vibodhayitumicchasi |
nyasya cāpaṃ nivartasva prāṇānna jahi madgataḥ

अथवा त्वं प्रतिस्तब्धो न निवर्तितुमिच्छसि ।
तिष्ठ प्राणान् परित्यज्य गमिष्यसि यमक्षयम्

athavā tvaṃ pratistabdho na nivartitumicchasi |
tiṣṭha prāṇān parityajya gamiṣyasi yamakṣayam

पश्य मे निशितान् बाणान् रिपुदर्पनिषूदनान् ।
ईश्वरायुधसंकाशांस्तप्तकाञ्चनभूषणान्

paśya me niśitān bāṇān ripudarpaniṣūdanān |
īśvarāyudhasaṃkāśāṃstaptakāñcanabhūṣaṇān

एष ते सर्पसंकाशो बाणः पास्यति शोणितम् ।
मृगराज इव क्रुद्धो नागराजस्य शोणितम् ।
इत्येवमुक्त्वा संक्रुद्धः शरं धनुषि संदधे

eṣa te sarpasaṃkāśo bāṇaḥ pāsyati śoṇitam |
mṛgarāja iva kruddho nāgarājasya śoṇitam |
ityevamuktvā saṃkruddhaḥ śaraṃ dhanuṣi saṃdadhe

श्रुत्वातिकायस्य वचः सरोषं
सगर्वितं संयति राजपुत्रः ।
स संचुकोपातिबलो मनस्वी
उवाच वाक्यं च ततो महार्थम्

śrutvātikāyasya vacaḥ saroṣaṃ
sagarvitaṃ saṃyati rājaputraḥ |
sa saṃcukopātibalo manasvī
uvāca vākyaṃ ca tato mahārtham

न वाक्यमात्रेण भवान् प्रधानो
न कत्थनात् सत्पुरुषा भवन्ति ।
मयि स्थिते धन्विनि बाणपाणौ
निदर्शयस्वात्मबलं दुरात्मन्

na vākyamātreṇa bhavān pradhāno
na katthanāt satpuruṣā bhavanti |
mayi sthite dhanvini bāṇapāṇau
nidarśayasvātmabalaṃ durātman

कर्मणा सूचयात्मानं न विकत्थितुमर्हसि ।
पौरुषेण तु यो युक्तः स तु शूर इति स्मृतः

karmaṇā sūcayātmānaṃ na vikatthitumarhasi |
pauruṣeṇa tu yo yuktaḥ sa tu śūra iti smṛtaḥ

सर्वायुधसमायुक्तो धन्वी त्वं रथमास्थितः ।
शरैर्वा यदि वाप्यस्त्रैर्दर्शयस्व पराक्रमम्

sarvāyudhasamāyukto dhanvī tvaṃ rathamāsthitaḥ |
śarairvā yadi vāpyastrairdarśayasva parākramam

ततः शिरस्ते निशितैः पातयिष्याम्यहं शरैः ।
मारुतः कालसम्पक्वं वृन्तात् तालफलं यथा

tataḥ śiraste niśitaiḥ pātayiṣyāmyahaṃ śaraiḥ |
mārutaḥ kālasampakvaṃ vṛntāt tālaphalaṃ yathā

अद्य ते मामका बाणास्तप्तकाञ्चनभूषणाः ।
पास्यन्ति रुधिरं गात्राद् बाणशल्यान्तरोत्थितम्

adya te māmakā bāṇāstaptakāñcanabhūṣaṇāḥ |
pāsyanti rudhiraṃ gātrād bāṇaśalyāntarotthitam

बालोऽयमिति विज्ञाय न चावज्ञातुमर्हसि ।
बालो वा यदि वा वृद्धो मृत्युं जानीहि संयुगे

bālo'yamiti vijñāya na cāvajñātumarhasi |
bālo vā yadi vā vṛddho mṛtyuṃ jānīhi saṃyuge

बालेन विष्णुना लोकास्त्रयः क्रान्तास्त्रिविक्रमैः ।
लक्ष्मणस्य वचः श्रुत्वा हेतुमत् परमार्थवत् ।
अतिकायः प्रचुक्रोध बाणं चोत्तममाददे

bālena viṣṇunā lokāstrayaḥ krāntāstrivikramaiḥ |
lakṣmaṇasya vacaḥ śrutvā hetumat paramārthavat |
atikāyaḥ pracukrodha bāṇaṃ cottamamādade

ततो विद्याधरा भूता देवा दैत्या महर्षयः ।
गुह्यकाश्च महात्मानस्तद् युद्धं द्रष्टुमागमन्

tato vidyādharā bhūtā devā daityā maharṣayaḥ |
guhyakāśca mahātmānastad yuddhaṃ draṣṭumāgaman

ततोऽतिकायः कुपितश्चापमारोप्य सायकम् ।
लक्ष्मणाय प्रचिक्षेप संक्षिपन्निव चाम्बरम्

tato'tikāyaḥ kupitaścāpamāropya sāyakam |
lakṣmaṇāya pracikṣepa saṃkṣipanniva cāmbaram

तमापतन्तं निशितं शरमाशीविषोपमम् ।
अर्धचन्द्रेण चिच्छेद लक्ष्मणः परवीरहा

tamāpatantaṃ niśitaṃ śaramāśīviṣopamam |
ardhacandreṇa ciccheda lakṣmaṇaḥ paravīrahā

तं निकृत्तं शरं दृष्ट्वा कृत्तभोगमिवोरगम् ।
अतिकायो भृशं क्रुद्धः पञ्च बाणान् समादधे

taṃ nikṛttaṃ śaraṃ dṛṣṭvā kṛttabhogamivoragam |
atikāyo bhṛśaṃ kruddhaḥ pañca bāṇān samādadhe

तान् शरान् सम्प्रचिक्षेप लक्ष्मणाय निशाचरः ।
तानप्राप्तान् शितैर्बाणैश्चिच्छेद भरतानुजः

tān śarān sampracikṣepa lakṣmaṇāya niśācaraḥ |
tānaprāptān śitairbāṇaiściccheda bharatānujaḥ

स तान् छित्त्वा शितैर्बाणैर्लक्ष्मणः परवीरहा ।
आददे निशितं बाणं ज्वलन्तमिव तेजसा

sa tān chittvā śitairbāṇairlakṣmaṇaḥ paravīrahā |
ādade niśitaṃ bāṇaṃ jvalantamiva tejasā

तमादाय धनुःश्रेष्ठे योजयामास लक्ष्मणः ।
विचकर्ष च वेगेन विससर्ज च सायकम्

tamādāya dhanuḥśreṣṭhe yojayāmāsa lakṣmaṇaḥ |
vicakarṣa ca vegena visasarja ca sāyakam

पूर्णायतविसृष्टेन शरेण नतपर्वणा ।
ललाटे राक्षसश्रेष्ठमाजघान स वीर्यवान्

pūrṇāyatavisṛṣṭena śareṇa nataparvaṇā |
lalāṭe rākṣasaśreṣṭhamājaghāna sa vīryavān

स ललाटे शरो मग्नस्तस्य भीमस्य रक्षसः ।
ददृशे शोणितेनाक्तः पन्नगेन्द्र इवाचले

sa lalāṭe śaro magnastasya bhīmasya rakṣasaḥ |
dadṛśe śoṇitenāktaḥ pannagendra ivācale

राक्षसः प्रचकम्पेऽथ लक्ष्मणेषु प्रपीडितः ।
रुद्रबाणहतं घोरं यथा त्रिपुरगोपुरम्

rākṣasaḥ pracakampe'tha lakṣmaṇeṣu prapīḍitaḥ |
rudrabāṇahataṃ ghoraṃ yathā tripuragopuram

चिन्तयामास चाश्वास्य विमृश्य च महाबलः ।
साधु बाणनिपातेन श्लाघनीयोऽसि मे रिपुः

cintayāmāsa cāśvāsya vimṛśya ca mahābalaḥ |
sādhu bāṇanipātena ślāghanīyo'si me ripuḥ

विधायैवं विदार्यास्यं नियम्य च महाभुजौ ।
स रथोपस्थमास्थाय रथेन प्रचचार ह

vidhāyaivaṃ vidāryāsyaṃ niyamya ca mahābhujau |
sa rathopasthamāsthāya rathena pracacāra ha

एवं त्रीन् पञ्च सप्तेति सायकान् राक्षसर्षभः ।
आददे संदधे चापि विचकर्षोत्ससर्ज च

evaṃ trīn pañca sapteti sāyakān rākṣasarṣabhaḥ |
ādade saṃdadhe cāpi vicakarṣotsasarja ca

ते बाणाः कालसंकाशा राक्षसेन्द्रधनुश्च्युताः ।
हेमपुङ्खा रविप्रख्याश्चक्रुर्दीप्तमिवाम्बरम्

te bāṇāḥ kālasaṃkāśā rākṣasendradhanuścyutāḥ |
hemapuṅkhā raviprakhyāścakrurdīptamivāmbaram

ततस्तान् राक्षसोत्सृष्टान् शरौघान् राघवानुजः ।
असम्भ्रान्तः प्रचिच्छेद निशितैर्बहुभिः शरैः

tatastān rākṣasotsṛṣṭān śaraughān rāghavānujaḥ |
asambhrāntaḥ praciccheda niśitairbahubhiḥ śaraiḥ

तान् शरान् युधि सम्प्रेक्ष्य निकृत्तान् रावणात्मजः ।
चुकोप त्रिदशेन्द्रारिर्जग्राह निशितं शरम्

tān śarān yudhi samprekṣya nikṛttān rāvaṇātmajaḥ |
cukopa tridaśendrārirjagrāha niśitaṃ śaram

स संधाय महातेजास्तं बाणं सहसोत्सृजत् ।
तेन सौमित्रिमायान्तमाजघान स्तनान्तरे

sa saṃdhāya mahātejāstaṃ bāṇaṃ sahasotsṛjat |
tena saumitrimāyāntamājaghāna stanāntare

अतिकायेन सौमित्रिस्ताडितो युधि वक्षसि ।
सुस्राव रुधिरं तीव्रं मदं मत्त इव द्विपः

atikāyena saumitristāḍito yudhi vakṣasi |
susrāva rudhiraṃ tīvraṃ madaṃ matta iva dvipaḥ

स चकार तदात्मानं विशल्यं सहसा विभुः ।
जग्राह च शरं तीक्ष्णमस्त्रेणापि समाददे

sa cakāra tadātmānaṃ viśalyaṃ sahasā vibhuḥ |
jagrāha ca śaraṃ tīkṣṇamastreṇāpi samādade

आग्नेयेन तदास्त्रेण योजयामास सायकम् ।
स जज्वाल तदा बाणो धनुष्यस्य महात्मनः

āgneyena tadāstreṇa yojayāmāsa sāyakam |
sa jajvāla tadā bāṇo dhanuṣyasya mahātmanaḥ

अतिकायोऽतितेजस्वी रौद्रमस्त्रं समाददे ।
तेन बाणं भुजङ्गाभं हेमपुङ्खमयोजयत्

atikāyo'titejasvī raudramastraṃ samādade |
tena bāṇaṃ bhujaṅgābhaṃ hemapuṅkhamayojayat

तदस्त्रं ज्वलितं घोरं लक्ष्मणः शरमाहितम् ।
अतिकायाय चिक्षेप कालदण्डमिवान्तकः

tadastraṃ jvalitaṃ ghoraṃ lakṣmaṇaḥ śaramāhitam |
atikāyāya cikṣepa kāladaṇḍamivāntakaḥ

आग्नेयास्त्राभिसंयुक्तं दृष्ट्वा बाणं निशाचरः ।
उत्ससर्ज तदा बाणं रौद्रं सूर्यास्त्रयोजितम्

āgneyāstrābhisaṃyuktaṃ dṛṣṭvā bāṇaṃ niśācaraḥ |
utsasarja tadā bāṇaṃ raudraṃ sūryāstrayojitam

तावुभावम्बरे बाणावन्योन्यमभिजघ्नतुः ।
तेजसा सम्प्रदीप्ताग्रौ क्रुद्धाविव भुजङ्गमौ

tāvubhāvambare bāṇāvanyonyamabhijaghnatuḥ |
tejasā sampradīptāgrau kruddhāviva bhujaṅgamau

तावन्योन्यं विनिर्दह्य पेततुः पृथिवीतले

tāvanyonyaṃ vinirdahya petatuḥ pṛthivītale

निरर्चिषौ भस्मकृतौ न भ्राजेते शरोत्तमौ ।
तावुभौ दीप्यमानौ स्म न भ्राजेते महीतले

nirarciṣau bhasmakṛtau na bhrājete śarottamau |
tāvubhau dīpyamānau sma na bhrājete mahītale

ततोऽतिकायः संक्रुद्धस्त्वाष्ट्रमैषीकमुत्सृजत् ।
ततश्चिच्छेद सौमित्रिरस्त्रमैन्द्रेण वीर्यवान्

tato'tikāyaḥ saṃkruddhastvāṣṭramaiṣīkamutsṛjat |
tataściccheda saumitrirastramaindreṇa vīryavān

ऐषीकं निहतं दृष्ट्वा कुमारो रावणात्मजः ।
याम्येनास्त्रेण संक्रुद्धो योजयामास सायकम्

aiṣīkaṃ nihataṃ dṛṣṭvā kumāro rāvaṇātmajaḥ |
yāmyenāstreṇa saṃkruddho yojayāmāsa sāyakam

ततस्तदस्त्रं चिक्षेप लक्ष्मणाय निशाचरः ।
वायव्येन तदस्त्रेण निजघान स लक्ष्मणः

tatastadastraṃ cikṣepa lakṣmaṇāya niśācaraḥ |
vāyavyena tadastreṇa nijaghāna sa lakṣmaṇaḥ

अथैनं शरधाराभिर्धाराभिरिव तोयदः ।
अभ्यवर्षत संक्रुद्धो लक्ष्मणो रावणात्मजम्

athainaṃ śaradhārābhirdhārābhiriva toyadaḥ |
abhyavarṣata saṃkruddho lakṣmaṇo rāvaṇātmajam

तेऽतिकायं समासाद्य कवचे वज्रभूषिते ।
भग्नाग्रशल्याः सहसा पेतुर्बाणा महीतले

te'tikāyaṃ samāsādya kavace vajrabhūṣite |
bhagnāgraśalyāḥ sahasā peturbāṇā mahītale

तान्मोघानभिसम्प्रेक्ष्य लक्ष्मणः परवीरहा ।
अभ्यवर्षत बाणानां सहस्रेण महायशाः

tānmoghānabhisamprekṣya lakṣmaṇaḥ paravīrahā |
abhyavarṣata bāṇānāṃ sahasreṇa mahāyaśāḥ

स वृष्यमाणो बाणौघैरतिकायो महाबलः ।
अवध्यकवचः संख्ये राक्षसो नैव विव्यथे

sa vṛṣyamāṇo bāṇaughairatikāyo mahābalaḥ |
avadhyakavacaḥ saṃkhye rākṣaso naiva vivyathe

शरं चाशीविषाकारं लक्ष्मणाय व्यपासृजत् ।
स तेन विद्धः सौमित्रिर्मर्मदेशे शरेण ह

śaraṃ cāśīviṣākāraṃ lakṣmaṇāya vyapāsṛjat |
sa tena viddhaḥ saumitrirmarmadeśe śareṇa ha

मुहूर्तमात्रं निःसंज्ञो ह्यभवच्छत्रुतापनः ।
ततः संज्ञामुपालभ्य चतुर्भिः सायकोत्तमैः

muhūrtamātraṃ niḥsaṃjño hyabhavacchatrutāpanaḥ |
tataḥ saṃjñāmupālabhya caturbhiḥ sāyakottamaiḥ

निजघान हयान् संख्ये सारथिं च महाबलः ।
ध्वजस्योन्मथनं कृत्वा शरवर्षैररिंदमः

nijaghāna hayān saṃkhye sārathiṃ ca mahābalaḥ |
dhvajasyonmathanaṃ kṛtvā śaravarṣairariṃdamaḥ

असम्भ्रान्तः स सौमित्रिस्तान् शरानभिलक्षितान् ।
मुमोच लक्ष्मणो बाणान् वधार्थं तस्य रक्षसः

asambhrāntaḥ sa saumitristān śarānabhilakṣitān |
mumoca lakṣmaṇo bāṇān vadhārthaṃ tasya rakṣasaḥ

न शशाक रुजं कर्तुं युधि तस्य नरोत्तमः ।
अथैनमभ्युपागम्य वायुर्वाक्यमुवाच ह

na śaśāka rujaṃ kartuṃ yudhi tasya narottamaḥ |
athainamabhyupāgamya vāyurvākyamuvāca ha

ब्रह्मदत्तवरो ह्येष अवध्यकवचावृतः ।
ब्राह्मेणास्त्रेण भिन्ध्येनमेष वध्यो हि नान्यथा ।
अवध्य एष ह्यन्येषामस्त्राणां कवची बली

brahmadattavaro hyeṣa avadhyakavacāvṛtaḥ |
brāhmeṇāstreṇa bhindhyenameṣa vadhyo hi nānyathā |
avadhya eṣa hyanyeṣāmastrāṇāṃ kavacī balī

ततस्तु वायोर्वचनं निशम्य
सौमित्रिरिन्द्रप्रतिमानवीर्यः ।
समादधे बाणमथोग्रवेगं
तद्ब्राह्ममस्त्रं सहसा नियुज्य

tatastu vāyorvacanaṃ niśamya
saumitririndrapratimānavīryaḥ |
samādadhe bāṇamathogravegaṃ
tadbrāhmamastraṃ sahasā niyujya

तस्मिन् वरास्त्रे तु नियुज्यमाने
सौमित्रिणा बाणवरे शिताग्रे ।
दिशश्च चन्द्रार्कमहाग्रहाश्च
नभश्च तत्रास ररास चोर्वी

tasmin varāstre tu niyujyamāne
saumitriṇā bāṇavare śitāgre |
diśaśca candrārkamahāgrahāśca
nabhaśca tatrāsa rarāsa corvī

तं ब्रह्मणोऽस्त्रेण नियुज्य चापे
शरं सपुङ्खं यमदूतकल्पम् ।
सौमित्रिरिन्द्रारिसुतस्य तस्य
ससर्ज बाणं युधि वज्रकल्पम्

taṃ brahmaṇo'streṇa niyujya cāpe
śaraṃ sapuṅkhaṃ yamadūtakalpam |
saumitririndrārisutasya tasya
sasarja bāṇaṃ yudhi vajrakalpam

तं लक्ष्मणोत्सृष्टविवृद्धवेगं
समापतन्तं श्वसनोग्रवेगम् ।
सुपर्णवज्रोत्तमचित्रपुङ्खं
तदातिकायः समरे ददर्श

taṃ lakṣmaṇotsṛṣṭavivṛddhavegaṃ
samāpatantaṃ śvasanogravegam |
suparṇavajrottamacitrapuṅkhaṃ
tadātikāyaḥ samare dadarśa

तं प्रेक्षमाणः सहसातिकायो
जघान बाणैर्निशितैरनेकैः ।
स सायकस्तस्य सुपर्णवेग-
स्तथातिवेगेन जगाम पार्श्वम्

taṃ prekṣamāṇaḥ sahasātikāyo
jaghāna bāṇairniśitairanekaiḥ |
sa sāyakastasya suparṇavega-
stathātivegena jagāma pārśvam

तमागतं प्रेक्ष्य तदातिकायो
बाणं प्रदीप्तान्तककालकल्पम् ।
जघान शक्त्यृष्टिगदाकुठारैः
शूलैः शरैश्चाप्यविपन्नचेष्टः

tamāgataṃ prekṣya tadātikāyo
bāṇaṃ pradīptāntakakālakalpam |
jaghāna śaktyṛṣṭigadākuṭhāraiḥ
śūlaiḥ śaraiścāpyavipannaceṣṭaḥ

तान्यायुधान्यद्भुतविग्रहाणि
मोघानि कृत्वा स शरोऽग्निदीप्तः ।
प्रगृह्य तस्यैव किरीटजुष्टं
तदातिकायस्य शिरो जहार

tānyāyudhānyadbhutavigrahāṇi
moghāni kṛtvā sa śaro'gnidīptaḥ |
pragṛhya tasyaiva kirīṭajuṣṭaṃ
tadātikāyasya śiro jahāra

तच्छिरः सशिरस्त्राणं लक्ष्मणेषुप्रमर्दितम् ।
पपात सहसा भूमौ शृङ्गं हिमवतो यथा

tacchiraḥ saśirastrāṇaṃ lakṣmaṇeṣupramarditam |
papāta sahasā bhūmau śṛṅgaṃ himavato yathā

तं भूमौ पतितं दृष्ट्वा विक्षिप्ताम्बरभूषणम् ।
बभूवुर्व्यथिताः सर्वे हतशेषा निशाचराः

taṃ bhūmau patitaṃ dṛṣṭvā vikṣiptāmbarabhūṣaṇam |
babhūvurvyathitāḥ sarve hataśeṣā niśācarāḥ

ते विषण्णमुखा दीनाः प्रहारजनितश्रमाः ।
विनेदुरुच्चैर्बहवः सहसा विस्वरैः स्वरैः

te viṣaṇṇamukhā dīnāḥ prahārajanitaśramāḥ |
vineduruccairbahavaḥ sahasā visvaraiḥ svaraiḥ

ततस्तत्परितं याता निरपेक्षा निशाचराः ।
पुरीमभिमुखा भीता द्रवन्तो नायके हते

tatastatparitaṃ yātā nirapekṣā niśācarāḥ |
purīmabhimukhā bhītā dravanto nāyake hate

प्रहर्षयुक्ता बहवस्तु वानराः
प्रफुल्लपद्मप्रतिमाननास्तदा ।
अपूजयँल्लक्ष्मणमिष्टभागिनं
हते रिपौ भीमबले दुरासदे

praharṣayuktā bahavastu vānarāḥ
praphullapadmapratimānanāstadā |
apūjayam̐llakṣmaṇamiṣṭabhāginaṃ
hate ripau bhīmabale durāsade

अतिबलमतिकायमभ्रकल्पं
युधि विनिपात्य स लक्ष्मणः प्रहृष्टः ।
त्वरितमथ तदा स रामपार्श्वं
कपिनिवहैश्च सुपूजितो जगाम

atibalamatikāyamabhrakalpaṃ
yudhi vinipātya sa lakṣmaṇaḥ prahṛṣṭaḥ |
tvaritamatha tadā sa rāmapārśvaṃ
kapinivahaiśca supūjito jagāma