सर्ग 70: देवान्तक, त्रिशिरा, महोदर और महापार्श्व का अंत

नरान्तकं हतं दृष्ट्वा चुक्रुशुर्नैर्ऋतर्षभाः ।
देवान्तकस्त्रिमूर्धा च पौलस्त्यश्च महोदरः

narāntakaṃ hataṃ dṛṣṭvā cukruśurnairṛtarṣabhāḥ |
devāntakastrimūrdhā ca paulastyaśca mahodaraḥ

आरूढो मेघसंकाशं वारणेन्द्रं महोदरः ।
वालिपुत्रं महावीर्यमभिदुद्राव वेगवान्

ārūḍho meghasaṃkāśaṃ vāraṇendraṃ mahodaraḥ |
vāliputraṃ mahāvīryamabhidudrāva vegavān

भ्रातृव्यसनसंतप्तस्तदा देवान्तको बली ।
आदाय परिघं घोरमङ्गदं समभिद्रवत्

bhrātṛvyasanasaṃtaptastadā devāntako balī |
ādāya parighaṃ ghoramaṅgadaṃ samabhidravat

रथमादित्यसंकाशं युक्तं परमवाजिभिः ।
आस्थाय त्रिशिरा वीरो वालिपुत्रमथाभ्यगात्

rathamādityasaṃkāśaṃ yuktaṃ paramavājibhiḥ |
āsthāya triśirā vīro vāliputramathābhyagāt

स त्रिभिर्देवदर्पघ्नै राक्षसेन्द्रैरभिद्रुतः ।
वृक्षमुत्पाटयामास महाविटपमङ्गदः

sa tribhirdevadarpaghnai rākṣasendrairabhidrutaḥ |
vṛkṣamutpāṭayāmāsa mahāviṭapamaṅgadaḥ

देवान्तकाय तं वीरश्चिक्षेप सहसाङ्गदः ।
महावृक्षं महाशाखं शक्रो दीप्तामिवाशनिम्

devāntakāya taṃ vīraścikṣepa sahasāṅgadaḥ |
mahāvṛkṣaṃ mahāśākhaṃ śakro dīptāmivāśanim

त्रिशिरास्तं प्रचिच्छेद शरैराशीविषोपमैः ।
स वृक्षं कृत्तमालोक्य उत्पपात तदाङ्गदः

triśirāstaṃ praciccheda śarairāśīviṣopamaiḥ |
sa vṛkṣaṃ kṛttamālokya utpapāta tadāṅgadaḥ

स ववर्ष ततो वृक्षान् शिलाश्च कपिकुञ्जरः ।
तान् प्रचिच्छेद संक्रुद्धस्त्रिशिरा निशितैः शरैः

sa vavarṣa tato vṛkṣān śilāśca kapikuñjaraḥ |
tān praciccheda saṃkruddhastriśirā niśitaiḥ śaraiḥ

परिघाग्रेण तान् वृक्षान् बभञ्ज स महोदरः ।
त्रिशिराश्चाङ्गदं वीरमभिदुद्राव सायकैः

parighāgreṇa tān vṛkṣān babhañja sa mahodaraḥ |
triśirāścāṅgadaṃ vīramabhidudrāva sāyakaiḥ

गजेन समभिद्रुत्य वालिपुत्रं महोदरः ।
जघानोरसि संक्रुद्धस्तोमरैर्वज्रसंनिभैः

gajena samabhidrutya vāliputraṃ mahodaraḥ |
jaghānorasi saṃkruddhastomarairvajrasaṃnibhaiḥ

देवान्तकश्च संक्रुद्धः परिघेण तदाङ्गदम् ।
उपगम्याभिहत्याशु व्यपचक्राम वेगवान्

devāntakaśca saṃkruddhaḥ parigheṇa tadāṅgadam |
upagamyābhihatyāśu vyapacakrāma vegavān

स त्रिभिर्नैर्ऋतश्रेष्ठैर्युगपत् समभिद्रुतः ।
न विव्यथे महातेजा वालिपुत्रः प्रतापवान्

sa tribhirnairṛtaśreṣṭhairyugapat samabhidrutaḥ |
na vivyathe mahātejā vāliputraḥ pratāpavān

स वेगवान् महावेगं कृत्वा परमदुर्जयः ।
तलेन समभिद्रुत्य जघानास्य महागजम्

sa vegavān mahāvegaṃ kṛtvā paramadurjayaḥ |
talena samabhidrutya jaghānāsya mahāgajam

तस्य तेन प्रहारेण नागराजस्य संयुगे ।
पेततुर्नयने तस्य विननाश स कुञ्जरः

tasya tena prahāreṇa nāgarājasya saṃyuge |
petaturnayane tasya vinanāśa sa kuñjaraḥ

विषाणं चास्य निष्कृष्य वालिपुत्रो महाबलः ।
देवान्तकमभिद्रुत्य ताडयामास संयुगे

viṣāṇaṃ cāsya niṣkṛṣya vāliputro mahābalaḥ |
devāntakamabhidrutya tāḍayāmāsa saṃyuge

स विह्वलस्तु तेजस्वी वातोद्धूत इव द्रुमः ।
लाक्षारससवर्णं च सुस्राव रुधिरं महत्

sa vihvalastu tejasvī vātoddhūta iva drumaḥ |
lākṣārasasavarṇaṃ ca susrāva rudhiraṃ mahat

अथाश्वास्य महातेजाः कृच्छ्राद् देवान्तको बली ।
आविध्य परिघं वेगादाजघान तदाङ्गदम्

athāśvāsya mahātejāḥ kṛcchrād devāntako balī |
āvidhya parighaṃ vegādājaghāna tadāṅgadam

परिघाभिहतश्चापि वानरेन्द्रात्मजस्तदा ।
जानुभ्यां पतितो भूमौ पुनरेवोत्पपात ह

parighābhihataścāpi vānarendrātmajastadā |
jānubhyāṃ patito bhūmau punarevotpapāta ha

तमुत्पतन्तं त्रिशिरास्त्रिभिर्बाणैरजिह्मगैः ।
घोरैर्हरिपतेः पुत्रं ललाटेऽभिजघान ह

tamutpatantaṃ triśirāstribhirbāṇairajihmagaiḥ |
ghorairharipateḥ putraṃ lalāṭe'bhijaghāna ha

ततोऽङ्गदं परिक्षिप्तं त्रिभिर्नैर्ऋतपुङ्गवैः ।
हनूमानथ विज्ञाय नीलश्चापि प्रतस्थतुः

tato'ṅgadaṃ parikṣiptaṃ tribhirnairṛtapuṅgavaiḥ |
hanūmānatha vijñāya nīlaścāpi pratasthatuḥ

ततश्चिक्षेप शैलाग्रं नीलस्त्रिशिरसे तदा ।
तद् रावणसुतो धीमान् बिभेद निशितैः शरैः

tataścikṣepa śailāgraṃ nīlastriśirase tadā |
tad rāvaṇasuto dhīmān bibheda niśitaiḥ śaraiḥ

तद्बाणशतनिर्भिन्नं विदारितशिलातलम् ।
सविस्फुलिङ्गं सज्वालं निपपात गिरेः शिरः

tadbāṇaśatanirbhinnaṃ vidāritaśilātalam |
savisphuliṅgaṃ sajvālaṃ nipapāta gireḥ śiraḥ

स विजृम्भितमालोक्य हर्षाद् देवान्तको बली ।
परिघेणाभिदुद्राव मारुतात्मजमाहवे

sa vijṛmbhitamālokya harṣād devāntako balī |
parigheṇābhidudrāva mārutātmajamāhave

तमापतन्तमुत्पत्य हनूमान् कपिकुञ्जरः ।
आजघान तदा मूर्ध्नि वज्रकल्पेन मुष्टिना

tamāpatantamutpatya hanūmān kapikuñjaraḥ |
ājaghāna tadā mūrdhni vajrakalpena muṣṭinā

शिरसि प्राहरद् वीरस्तदा वायुसुतो बली ।
नादेनाकम्पयच्चैव राक्षसान् स महाकपिः

śirasi prāharad vīrastadā vāyusuto balī |
nādenākampayaccaiva rākṣasān sa mahākapiḥ

स मुष्टिनिष्पिष्टविभिन्नमूर्धा
निर्वान्तदन्ताक्षिविलम्बिजिह्वः ।
देवान्तको राक्षसराजसूनु-
र्गतासुरुर्व्यां सहसा पपात

sa muṣṭiniṣpiṣṭavibhinnamūrdhā
nirvāntadantākṣivilambijihvaḥ |
devāntako rākṣasarājasūnu-
rgatāsururvyāṃ sahasā papāta

तस्मिन् हते राक्षसयोधमुख्ये
महाबले संयति देवशत्रौ ।
क्रुद्धस्त्रिशीर्षा निशितास्त्रमुग्रं
ववर्ष नीलोरसि बाणवर्षम्

tasmin hate rākṣasayodhamukhye
mahābale saṃyati devaśatrau |
kruddhastriśīrṣā niśitāstramugraṃ
vavarṣa nīlorasi bāṇavarṣam

महोदरस्तु संक्रुद्धः कुञ्जरं पर्वतोपमम् ।
भूयः समधिरुह्याशु मन्दरं रश्मिवानिव

mahodarastu saṃkruddhaḥ kuñjaraṃ parvatopamam |
bhūyaḥ samadhiruhyāśu mandaraṃ raśmivāniva

ततो बाणमयं वर्षं नीलस्योपर्यपातयत् ।
गिरौ वर्षं तडिच्चक्रचापवानिव तोयदः

tato bāṇamayaṃ varṣaṃ nīlasyoparyapātayat |
girau varṣaṃ taḍiccakracāpavāniva toyadaḥ

ततः शरौघैरभिवृष्यमाणो
विभिन्नगात्रः कपिसैन्यपालः ।
नीलो बभूवाथ विसृष्टगात्रो
विष्टम्भितस्तेन महाबलेन

tataḥ śaraughairabhivṛṣyamāṇo
vibhinnagātraḥ kapisainyapālaḥ |
nīlo babhūvātha visṛṣṭagātro
viṣṭambhitastena mahābalena

ततस्तु नीलः प्रतिलब्धसंज्ञः
शैलं समुत्पाट्य सवृक्षखण्डम् ।
ततः समुत्पत्य महोग्रवेगो
महोदरं तेन जघान मूर्ध्नि

tatastu nīlaḥ pratilabdhasaṃjñaḥ
śailaṃ samutpāṭya savṛkṣakhaṇḍam |
tataḥ samutpatya mahogravego
mahodaraṃ tena jaghāna mūrdhni

ततः स शैलाभिनिपातभग्नो
महोदरस्तेन महाद्विपेन ।
व्यामोहितो भूमितले गतासुः
पपात वज्राभिहतो यथाद्रिः

tataḥ sa śailābhinipātabhagno
mahodarastena mahādvipena |
vyāmohito bhūmitale gatāsuḥ
papāta vajrābhihato yathādriḥ

पितृव्यं निहतं दृष्ट्वा त्रिशिराश्चापमाददे ।
हनूमन्तं च संक्रुद्धो विव्याध निशितैः शरैः

pitṛvyaṃ nihataṃ dṛṣṭvā triśirāścāpamādade |
hanūmantaṃ ca saṃkruddho vivyādha niśitaiḥ śaraiḥ

स वायुसूनुः कुपितश्चिक्षेप शिखरं गिरेः ।
त्रिशिरास्तच्छरैस्तीक्ष्णैर्बिभेद बहुधा बली

sa vāyusūnuḥ kupitaścikṣepa śikharaṃ gireḥ |
triśirāstaccharaistīkṣṇairbibheda bahudhā balī

तद् व्यर्थं शिखरं दृष्ट्वा द्रुमवर्षं तदा कपिः ।
विससर्ज रणे तस्मिन् रावणस्य सुतं प्रति

tad vyarthaṃ śikharaṃ dṛṣṭvā drumavarṣaṃ tadā kapiḥ |
visasarja raṇe tasmin rāvaṇasya sutaṃ prati

तमापतन्तमाकाशे द्रुमवर्षं प्रतापवान् ।
त्रिशिरा निशितैर्बाणैश्चिच्छेद च ननाद च

tamāpatantamākāśe drumavarṣaṃ pratāpavān |
triśirā niśitairbāṇaiściccheda ca nanāda ca

हनूमांस्तु समुत्पत्य हयं त्रिशिरसस्तदा ।
विददार नखैः क्रुद्धो नागेन्द्रं मृगराडिव

hanūmāṃstu samutpatya hayaṃ triśirasastadā |
vidadāra nakhaiḥ kruddho nāgendraṃ mṛgarāḍiva

अथ शक्तिं समासाद्य कालरात्रिमिवान्तकः ।
चिक्षेपानिलपुत्राय त्रिशिरा रावणात्मजः

atha śaktiṃ samāsādya kālarātrimivāntakaḥ |
cikṣepānilaputrāya triśirā rāvaṇātmajaḥ

दिवः क्षिप्तामिवोल्कां तां शक्तिं क्षिप्तामसङ्गताम् ।
गृहीत्वा हरिशार्दूलो बभञ्ज च ननाद च

divaḥ kṣiptāmivolkāṃ tāṃ śaktiṃ kṣiptāmasaṅgatām |
gṛhītvā hariśārdūlo babhañja ca nanāda ca

तां दृष्ट्वा घोरसंकाशां शक्तिं भग्नां हनूमता ।
प्रहृष्टा वानरगणा विनेदुर्जलदा यथा

tāṃ dṛṣṭvā ghorasaṃkāśāṃ śaktiṃ bhagnāṃ hanūmatā |
prahṛṣṭā vānaragaṇā vinedurjaladā yathā

ततः खड्गं समुद्यम्य त्रिशिरा राक्षसोत्तमः ।
निचखान तदा खड्गं वानरेन्द्रस्य वक्षसि

tataḥ khaḍgaṃ samudyamya triśirā rākṣasottamaḥ |
nicakhāna tadā khaḍgaṃ vānarendrasya vakṣasi

खड्गप्रहाराभिहतो हनूमान् मारुतात्मजः ।
आजघान त्रिमूर्धानं तलेनोरसि वीर्यवान्

khaḍgaprahārābhihato hanūmān mārutātmajaḥ |
ājaghāna trimūrdhānaṃ talenorasi vīryavān

स तलाभिहतस्तेन स्रस्तहस्तायुधो भुवि ।
निपपात महातेजास्त्रिशिरास्त्यक्तचेतनः

sa talābhihatastena srastahastāyudho bhuvi |
nipapāta mahātejāstriśirāstyaktacetanaḥ

स तस्य पततः खड्गं तमाच्छिद्य महाकपिः ।
ननाद गिरिसंकाशस्त्रासयन् सर्वराक्षसान्

sa tasya patataḥ khaḍgaṃ tamācchidya mahākapiḥ |
nanāda girisaṃkāśastrāsayan sarvarākṣasān

अमृष्यमाणस्तं घोषमुत्पपात निशाचरः ।
उत्पत्य च हनूमन्तं ताडयामास मुष्टिना

amṛṣyamāṇastaṃ ghoṣamutpapāta niśācaraḥ |
utpatya ca hanūmantaṃ tāḍayāmāsa muṣṭinā

तेन मुष्टिप्रहारेण संचुकोप महाकपिः ।
कुपितश्च निजग्राह किरीटे राक्षसर्षभम्

tena muṣṭiprahāreṇa saṃcukopa mahākapiḥ |
kupitaśca nijagrāha kirīṭe rākṣasarṣabham

स तस्य शीर्षाण्यसिना शितेन
किरीटजुष्टानि सकुण्डलानि ।
क्रुद्धः प्रचिच्छेद सुतोऽनिलस्य
त्वष्टुः सुतस्येव शिरांसि शक्रः

sa tasya śīrṣāṇyasinā śitena
kirīṭajuṣṭāni sakuṇḍalāni |
kruddhaḥ praciccheda suto'nilasya
tvaṣṭuḥ sutasyeva śirāṃsi śakraḥ

तान्यायताक्षाण्यगसंनिभानि
प्रदीप्तवैश्वानरलोचनानि ।
पेतुः शिरांसीन्द्ररिपोः पृथिव्यां
ज्योतींषि मुक्तानि यथार्कमार्गात्

tānyāyatākṣāṇyagasaṃnibhāni
pradīptavaiśvānaralocanāni |
petuḥ śirāṃsīndraripoḥ pṛthivyāṃ
jyotīṃṣi muktāni yathārkamārgāt

तस्मिन् हते देवरिपौ त्रिशीर्षे
हनूमता शक्रपराक्रमेण ।
नेदुः प्लवंगाः प्रचचाल भूमी
रक्षांस्यथो दुद्रुविरे समन्तात्

tasmin hate devaripau triśīrṣe
hanūmatā śakraparākrameṇa |
neduḥ plavaṃgāḥ pracacāla bhūmī
rakṣāṃsyatho dudruvire samantāt

हतं त्रिशिरसं दृष्ट्वा तथैव च महोदरम् ।
हतौ प्रेक्ष्य दुराधर्षौ देवान्तकनरान्तकौ

hataṃ triśirasaṃ dṛṣṭvā tathaiva ca mahodaram |
hatau prekṣya durādharṣau devāntakanarāntakau

चुकोप परमामर्षी मत्तो राक्षसपुङ्गवः ।
जग्राहार्चिष्मतीं चापि गदां सर्वायसीं तदा

cukopa paramāmarṣī matto rākṣasapuṅgavaḥ |
jagrāhārciṣmatīṃ cāpi gadāṃ sarvāyasīṃ tadā

हेमपट्टपरिक्षिप्तां मांसशोणितफेनिलाम् ।
विराजमानां विपुलां शत्रुशोणिततर्पिताम्

hemapaṭṭaparikṣiptāṃ māṃsaśoṇitaphenilām |
virājamānāṃ vipulāṃ śatruśoṇitatarpitām

तेजसा सम्प्रदीप्ताग्रां रक्तमाल्यविभूषिताम् ।
ऐरावतमहापद्मसार्वभौमभयावहाम्

tejasā sampradīptāgrāṃ raktamālyavibhūṣitām |
airāvatamahāpadmasārvabhaumabhayāvahām

गदामादाय संक्रुद्धो मत्तो राक्षसपुङ्गवः ।
हरीन् समभिदुद्राव युगान्ताग्निरिव ज्वलन्

gadāmādāya saṃkruddho matto rākṣasapuṅgavaḥ |
harīn samabhidudrāva yugāntāgniriva jvalan

अथर्षभः समुत्पत्य वानरो रावणानुजम् ।
मत्तानीकमुपागम्य तस्थौ तस्याग्रतो बली

atharṣabhaḥ samutpatya vānaro rāvaṇānujam |
mattānīkamupāgamya tasthau tasyāgrato balī

तं पुरस्तात् स्थितं दृष्ट्वा वानरं पर्वतोपमम् ।
आजघानोरसि क्रुद्धो गदया वज्रकल्पया

taṃ purastāt sthitaṃ dṛṣṭvā vānaraṃ parvatopamam |
ājaghānorasi kruddho gadayā vajrakalpayā

स तयाभिहतस्तेन गदया वानरर्षभः ।
भिन्नवक्षाः समाधूतः सुस्राव रुधिरं बहु

sa tayābhihatastena gadayā vānararṣabhaḥ |
bhinnavakṣāḥ samādhūtaḥ susrāva rudhiraṃ bahu

स सम्प्राप्य चिरात् संज्ञामृषभो वानरेश्वरः ।
क्रुद्धो विस्फुरमाणौष्ठो महापार्श्वमुदैक्षत

sa samprāpya cirāt saṃjñāmṛṣabho vānareśvaraḥ |
kruddho visphuramāṇauṣṭho mahāpārśvamudaikṣata

स वेगवान् वेगवदभ्युपेत्य
तं राक्षसं वानरवीरमुख्यः ।
संवर्त्य मुष्टिं सहसा जघान
बाह्वन्तरे शैलनिकाशरूपः

sa vegavān vegavadabhyupetya
taṃ rākṣasaṃ vānaravīramukhyaḥ |
saṃvartya muṣṭiṃ sahasā jaghāna
bāhvantare śailanikāśarūpaḥ

स कृत्तमूलः सहसेव वृक्षः
क्षितौ पपात क्षतजोक्षिताङ्गः ।
तां चास्य घोरां यमदण्डकल्पां
गदां प्रगृह्याशु तदा ननाद

sa kṛttamūlaḥ sahaseva vṛkṣaḥ
kṣitau papāta kṣatajokṣitāṅgaḥ |
tāṃ cāsya ghorāṃ yamadaṇḍakalpāṃ
gadāṃ pragṛhyāśu tadā nanāda

मुहूर्तमासीत् स गतासुकल्पः
प्रत्यागतात्मा सहसा सुरारिः ।
उत्पत्य संध्याभ्रसमानवर्ण-
स्तं वारिराजात्मजमाजघान

muhūrtamāsīt sa gatāsukalpaḥ
pratyāgatātmā sahasā surāriḥ |
utpatya saṃdhyābhrasamānavarṇa-
staṃ vārirājātmajamājaghāna

स मूर्च्छितो भूमितले पपात
मुहूर्तमुत्पत्य पुनः ससंज्ञः ।
तामेव तस्याद्रिवराद्रिकल्पां
गदां समाविध्य जघान संख्ये

sa mūrcchito bhūmitale papāta
muhūrtamutpatya punaḥ sasaṃjñaḥ |
tāmeva tasyādrivarādrikalpāṃ
gadāṃ samāvidhya jaghāna saṃkhye

सा तस्य रौद्रा समुपेत्य देहं
रौद्रस्य देवाध्वरविप्रशत्रोः ।
बिभेद वक्षः क्षतजं च भूरि
सुस्राव धात्वम्भ इवाद्रिराजः

sā tasya raudrā samupetya dehaṃ
raudrasya devādhvaravipraśatroḥ |
bibheda vakṣaḥ kṣatajaṃ ca bhūri
susrāva dhātvambha ivādrirājaḥ

अभिदुद्राव वेगेन गदां तस्य महात्मनः ।
तां गृहीत्वा गदां भीमामाविध्य च पुनः पुनः

abhidudrāva vegena gadāṃ tasya mahātmanaḥ |
tāṃ gṛhītvā gadāṃ bhīmāmāvidhya ca punaḥ punaḥ

मत्तानीकं महात्मा स जघान रणमूर्धनि ।
स स्वया गदया भग्नो विशीर्णदशनेक्षणः

mattānīkaṃ mahātmā sa jaghāna raṇamūrdhani |
sa svayā gadayā bhagno viśīrṇadaśanekṣaṇaḥ

निपपात तदा मत्तो वज्राहत इवाचलः ।
विशीर्णनयने भूमौ गतसत्त्वे गतायुषि ।
पतिते राक्षसे तस्मिन् विद्रुतं राक्षसं बलम्

nipapāta tadā matto vajrāhata ivācalaḥ |
viśīrṇanayane bhūmau gatasattve gatāyuṣi |
patite rākṣase tasmin vidrutaṃ rākṣasaṃ balam

तस्मिन् हते भ्रातरि रावणस्य
तन्नैर्ऋतानां बलमर्णवाभम् ।
त्यक्तायुधं केवलजीवितार्थं
दुद्राव भिन्नार्णवसंनिकाशम्

tasmin hate bhrātari rāvaṇasya
tannairṛtānāṃ balamarṇavābham |
tyaktāyudhaṃ kevalajīvitārthaṃ
dudrāva bhinnārṇavasaṃnikāśam