सर्ग 66: अंगद द्वारा भागते वानरों को रोकना

स लङ्घयित्वा प्राकारं गिरिकूटोपमो महान् ।
निर्ययौ नगरात् तूर्णं कुम्भकर्णो महाबलः

sa laṅghayitvā prākāraṃ girikūṭopamo mahān |
niryayau nagarāt tūrṇaṃ kumbhakarṇo mahābalaḥ

ननाद च महानादं समुद्रमभिनादयन् ।
विजयन्निव निर्घातान् विधमन्निव पर्वतान्

nanāda ca mahānādaṃ samudramabhinādayan |
vijayanniva nirghātān vidhamanniva parvatān

तमवध्यं मघवता यमेन वरुणेन वा ।
प्रेक्ष्य भीमाक्षमायान्तं वानरा विप्रदुद्रुवुः

tamavadhyaṃ maghavatā yamena varuṇena vā |
prekṣya bhīmākṣamāyāntaṃ vānarā vipradudruvuḥ

तांस्तु विप्रद्रुतान् दृष्ट्वा राजपुत्रोऽङ्गदोऽब्रवीत् ।
नलं नीलं गवाक्षं च कुमुदं च महाबलम्

tāṃstu vipradrutān dṛṣṭvā rājaputro'ṅgado'bravīt |
nalaṃ nīlaṃ gavākṣaṃ ca kumudaṃ ca mahābalam

आत्मनस्तानि विस्मृत्य वीर्याण्यभिजनानि च ।
क्व गच्छत भयत्रस्ताः प्राकृता हरयो यथा

ātmanastāni vismṛtya vīryāṇyabhijanāni ca |
kva gacchata bhayatrastāḥ prākṛtā harayo yathā

साधु सौम्या निवर्तध्वं किं प्राणान् परिरक्षथ ।
नालं युद्धाय वै रक्षो महतीयं विभीषिका

sādhu saumyā nivartadhvaṃ kiṃ prāṇān parirakṣatha |
nālaṃ yuddhāya vai rakṣo mahatīyaṃ vibhīṣikā

महतीमुत्थितामेनां राक्षसानां विभीषिकाम् ।
विक्रमाद् विधमिष्यामो निवर्तध्वं प्लवङ्गमाः

mahatīmutthitāmenāṃ rākṣasānāṃ vibhīṣikām |
vikramād vidhamiṣyāmo nivartadhvaṃ plavaṅgamāḥ

कृच्छ्रेण तु समाश्वस्य संगम्य च ततस्ततः ।
वृक्षान् गृहीत्वा हरयः सम्प्रतस्थू रणाजिरे

kṛcchreṇa tu samāśvasya saṃgamya ca tatastataḥ |
vṛkṣān gṛhītvā harayaḥ sampratasthū raṇājire

ते निवर्त्य तु संरब्धाः कुम्भकर्णं वनौकसः ।
निजघ्नुः परमक्रुद्धाः समदा इव कुञ्जराः

te nivartya tu saṃrabdhāḥ kumbhakarṇaṃ vanaukasaḥ |
nijaghnuḥ paramakruddhāḥ samadā iva kuñjarāḥ

प्रांशुभिर्गिरिशृङ्गैश्च शिलाभिश्च महाबलाः ।
पादपैः पुष्पिताग्रैश्च हन्यमानो न कम्पते

prāṃśubhirgiriśṛṅgaiśca śilābhiśca mahābalāḥ |
pādapaiḥ puṣpitāgraiśca hanyamāno na kampate

तस्य गात्रेषु पतिता भिद्यन्ते बहवः शिलाः ।
पादपाः पुष्पिताग्राश्च भग्नाः पेतुर्महीतले

tasya gātreṣu patitā bhidyante bahavaḥ śilāḥ |
pādapāḥ puṣpitāgrāśca bhagnāḥ peturmahītale

सोऽपि सैन्यानि संक्रुद्धौ वानराणां महौजसाम् ।
ममन्थ परमायत्तो वनान्यग्निरिवोत्थितः

so'pi sainyāni saṃkruddhau vānarāṇāṃ mahaujasām |
mamantha paramāyatto vanānyagnirivotthitaḥ

लोहितार्द्रास्तु बहवः शेरते वानरर्षभाः ।
निरस्ताः पतिता भूमौ ताम्रपुष्पा इव द्रुमाः

lohitārdrāstu bahavaḥ śerate vānararṣabhāḥ |
nirastāḥ patitā bhūmau tāmrapuṣpā iva drumāḥ

लङ्घयन्तः प्रधावन्तो वानरा नावलोकयन् ।
केचित् समुद्रे पतिताः केचिद् गगनमास्थिताः

laṅghayantaḥ pradhāvanto vānarā nāvalokayan |
kecit samudre patitāḥ kecid gaganamāsthitāḥ

वध्यमानास्तु ते वीरा राक्षसेन च लीलया ।
सागरं येन ते तीर्णाः पथा तेनैव दुद्रुवुः

vadhyamānāstu te vīrā rākṣasena ca līlayā |
sāgaraṃ yena te tīrṇāḥ pathā tenaiva dudruvuḥ

ते स्थलानि तदा निम्नं विवर्णवदना भयात् ।
ऋक्षा वृक्षान् समारूढाः केचित् पर्वतमाश्रिताः

te sthalāni tadā nimnaṃ vivarṇavadanā bhayāt |
ṛkṣā vṛkṣān samārūḍhāḥ kecit parvatamāśritāḥ

ममज्जुरर्णवे केचिद् गुहाः केचित् समाश्रिताः ।
निपेतुः केचिदपरे केचिन्नैवावतस्थिरे ।
केचिद् भूमौ निपतिताः केचित् सुप्ता मृता इव

mamajjurarṇave kecid guhāḥ kecit samāśritāḥ |
nipetuḥ kecidapare kecinnaivāvatasthire |
kecid bhūmau nipatitāḥ kecit suptā mṛtā iva

तान् समीक्ष्याङ्गदो भग्नान् वानरानिदमब्रवीत् ।
अवतिष्ठत युध्यामो निवर्तध्वं प्लवंगमाः

tān samīkṣyāṅgado bhagnān vānarānidamabravīt |
avatiṣṭhata yudhyāmo nivartadhvaṃ plavaṃgamāḥ

भग्नानां वो न पश्यामि परिक्रम्य महीमिमाम् ।
स्थानं सर्वे निवर्तध्वं किं प्राणान् परिरक्षथ

bhagnānāṃ vo na paśyāmi parikramya mahīmimām |
sthānaṃ sarve nivartadhvaṃ kiṃ prāṇān parirakṣatha

निरायुधानां क्रमतामसङ्गगतिपौरुषाः ।
दारा ह्युपहसिष्यन्ति स वै घातः सुजीवताम्

nirāyudhānāṃ kramatāmasaṅgagatipauruṣāḥ |
dārā hyupahasiṣyanti sa vai ghātaḥ sujīvatām

कुलेषु जाताः सर्वेऽस्मिन् विस्तीर्णेषु महत्सु च ।
क्व गच्छत भयत्रस्ताः प्राकृता हरयो यथा ।
अनार्याः खलु यद्भीतास्त्यक्त्वा वीर्यं प्रधावत

kuleṣu jātāḥ sarve'smin vistīrṇeṣu mahatsu ca |
kva gacchata bhayatrastāḥ prākṛtā harayo yathā |
anāryāḥ khalu yadbhītāstyaktvā vīryaṃ pradhāvata

विकत्थनानि वो यानि भवद्भिर्जनसंसदि ।
तानि वः क्व नु यातानि सोदग्राणि हितानि च

vikatthanāni vo yāni bhavadbhirjanasaṃsadi |
tāni vaḥ kva nu yātāni sodagrāṇi hitāni ca

भीरोः प्रवादाः श्रूयन्ते यस्तु जीवति धिक्कृतः ।
मार्गः सत्पुरुषैर्जुष्टः सेव्यतां त्यज्यतां भयम्

bhīroḥ pravādāḥ śrūyante yastu jīvati dhikkṛtaḥ |
mārgaḥ satpuruṣairjuṣṭaḥ sevyatāṃ tyajyatāṃ bhayam

शयामहे वा निहताः पृथिव्यामल्पजीविताः ।
प्राप्नुयामो ब्रह्मलोकं दुष्प्रापं च कुयोधिभिः

śayāmahe vā nihatāḥ pṛthivyāmalpajīvitāḥ |
prāpnuyāmo brahmalokaṃ duṣprāpaṃ ca kuyodhibhiḥ

अवाप्नुयामः कीर्तिं वा निहत्वा शत्रुमाहवे ।
निहता वीरलोकस्य भोक्ष्यामो वसु वानराः

avāpnuyāmaḥ kīrtiṃ vā nihatvā śatrumāhave |
nihatā vīralokasya bhokṣyāmo vasu vānarāḥ

न कुम्भकर्णः काकुत्स्थं दृष्ट्वा जीवन् गमिष्यति ।
दीप्यमानमिवासाद्य पतङ्गो ज्वलनं यथा

na kumbhakarṇaḥ kākutsthaṃ dṛṣṭvā jīvan gamiṣyati |
dīpyamānamivāsādya pataṅgo jvalanaṃ yathā

पलायनेन चोद्दिष्टाः प्राणान् रक्षामहे वयम् ।
एकेन बहवो भग्ना यशो नाशं गमिष्यति

palāyanena coddiṣṭāḥ prāṇān rakṣāmahe vayam |
ekena bahavo bhagnā yaśo nāśaṃ gamiṣyati

एवं ब्रुवाणं तं शूरमङ्गदं कनकाङ्गदम् ।
द्रवमाणास्ततो वाक्यमूचुः शूरविगर्हितम्

evaṃ bruvāṇaṃ taṃ śūramaṅgadaṃ kanakāṅgadam |
dravamāṇāstato vākyamūcuḥ śūravigarhitam

कृतं नः कदनं घोरं कुम्भकर्णेन रक्षसा ।
न स्थानकालो गच्छामो दयितं जीवितं हि नः

kṛtaṃ naḥ kadanaṃ ghoraṃ kumbhakarṇena rakṣasā |
na sthānakālo gacchāmo dayitaṃ jīvitaṃ hi naḥ

एतावदुक्त्वा वचनं सर्वे ते भेजिरे दिशः ।
भीमं भीमाक्षमायान्तं दृष्ट्वा वानरयूथपाः

etāvaduktvā vacanaṃ sarve te bhejire diśaḥ |
bhīmaṃ bhīmākṣamāyāntaṃ dṛṣṭvā vānarayūthapāḥ

द्रवमाणास्तु ते वीरा अङ्गदेन बलीमुखाः ।
सान्त्वनैश्चानुमानैश्च ततः सर्वे निवर्तिताः

dravamāṇāstu te vīrā aṅgadena balīmukhāḥ |
sāntvanaiścānumānaiśca tataḥ sarve nivartitāḥ

प्रहर्षमुपनीताश्च वालिपुत्रेण धीमता ।
आज्ञाप्रतीक्षास्तस्थुश्च सर्वे वानरयूथपाः

praharṣamupanītāśca vāliputreṇa dhīmatā |
ājñāpratīkṣāstasthuśca sarve vānarayūthapāḥ

ऋषभशरभमैन्दधूम्रनीलाः
कुमुदसुषेणगवाक्षरम्भताराः ।
द्विविदपनसवायुपुत्रमुख्या-
स्त्वरिततराभिमुखं रणं प्रयाताः

ṛṣabhaśarabhamaindadhūmranīlāḥ
kumudasuṣeṇagavākṣarambhatārāḥ |
dvividapanasavāyuputramukhyā-
stvaritatarābhimukhaṃ raṇaṃ prayātāḥ