सर्ग 63: कुम्भकर्ण की फटकार और युद्ध की प्रतिज्ञा

तस्य राक्षसराजस्य निशम्य परिदेवितम् ।
कुम्भकर्णो बभाषेदं वचनं प्रजहास च

tasya rākṣasarājasya niśamya paridevitam |
kumbhakarṇo babhāṣedaṃ vacanaṃ prajahāsa ca

दृष्टो दोषो हि योऽस्माभिः पुरा मन्त्रविनिर्णये ।
हितेष्वनभियुक्तेन सोऽयमासादितस्त्वया

dṛṣṭo doṣo hi yo'smābhiḥ purā mantravinirṇaye |
hiteṣvanabhiyuktena so'yamāsāditastvayā

शीघ्रं खल्वभ्युपेतं त्वां फलं पापस्य कर्मणः ।
निरयेष्वेव पतनं यथा दुष्कृतकर्मणः

śīghraṃ khalvabhyupetaṃ tvāṃ phalaṃ pāpasya karmaṇaḥ |
nirayeṣveva patanaṃ yathā duṣkṛtakarmaṇaḥ

प्रथमं वै महाराज कृत्यमेतदचिन्तितम् ।
केवलं वीर्यदर्पेण नानुबन्धो विचारितः

prathamaṃ vai mahārāja kṛtyametadacintitam |
kevalaṃ vīryadarpeṇa nānubandho vicāritaḥ

यः पश्चात्पूर्वकार्याणि कुर्यादैश्वर्यमास्थितः ।
पूर्वं चोत्तरकार्याणि न स वेद नयानयौ

yaḥ paścātpūrvakāryāṇi kuryādaiśvaryamāsthitaḥ |
pūrvaṃ cottarakāryāṇi na sa veda nayānayau

देशकालविहीनानि कर्माणि विपरीतवत् ।
क्रियमाणानि दुष्यन्ति हवींष्यप्रयतेष्विव

deśakālavihīnāni karmāṇi viparītavat |
kriyamāṇāni duṣyanti havīṃṣyaprayateṣviva

त्रयाणां पञ्चधा योगं कर्मणां यः प्रपद्यते ।
सचिवैः समयं कृत्वा स सम्यग् वर्तते पथि

trayāṇāṃ pañcadhā yogaṃ karmaṇāṃ yaḥ prapadyate |
sacivaiḥ samayaṃ kṛtvā sa samyag vartate pathi

यथागमं च यो राजा समयं च चिकीर्षति ।
बुध्यते सचिवैर्बुद्ध्या सुहृदश्चानुपश्यति

yathāgamaṃ ca yo rājā samayaṃ ca cikīrṣati |
budhyate sacivairbuddhyā suhṛdaścānupaśyati

धर्ममर्थं हि कामं वा सर्वान् वा रक्षसां पते ।
भजेत पुरुषः काले त्रीणि द्वन्द्वानि वा पुनः

dharmamarthaṃ hi kāmaṃ vā sarvān vā rakṣasāṃ pate |
bhajeta puruṣaḥ kāle trīṇi dvandvāni vā punaḥ

त्रिषु चैतेषु यच्छ्रेष्ठं श्रुत्वा तन्नावबुध्यते ।
राजा वा राजमात्रो वा व्यर्थं तस्य बहुश्रुतम्

triṣu caiteṣu yacchreṣṭhaṃ śrutvā tannāvabudhyate |
rājā vā rājamātro vā vyarthaṃ tasya bahuśrutam

उपप्रदानं सान्त्वं च भेदं काले च विक्रमम् ।
योगं च रक्षसां श्रेष्ठ तावुभौ च नयानयौ

upapradānaṃ sāntvaṃ ca bhedaṃ kāle ca vikramam |
yogaṃ ca rakṣasāṃ śreṣṭha tāvubhau ca nayānayau

काले धर्मार्थकामान् यः सम्मन्त्र्य सचिवैः सह ।
निषेवेतात्मवाँल्लोके न स व्यसनमाप्नुयात्

kāle dharmārthakāmān yaḥ sammantrya sacivaiḥ saha |
niṣevetātmavām̐lloke na sa vyasanamāpnuyāt

हितानुबन्धमालोक्य कुर्यात् कार्यमिहात्मनः ।
राजा सहार्थतत्त्वज्ञैः सचिवैर्बुद्धिजीविभिः

hitānubandhamālokya kuryāt kāryamihātmanaḥ |
rājā sahārthatattvajñaiḥ sacivairbuddhijīvibhiḥ

अनभिज्ञाय शास्त्रार्थान् पुरुषाः पशुबुद्धयः ।
प्रागल्भ्याद् वक्तुमिच्छन्ति मन्त्रिष्वभ्यन्तरीकृताः

anabhijñāya śāstrārthān puruṣāḥ paśubuddhayaḥ |
prāgalbhyād vaktumicchanti mantriṣvabhyantarīkṛtāḥ

अशास्त्रविदुषां तेषां कार्यं नाभिहितं वचः ।
अर्थशास्त्रानभिज्ञानां विपुलां श्रियमिच्छताम्

aśāstraviduṣāṃ teṣāṃ kāryaṃ nābhihitaṃ vacaḥ |
arthaśāstrānabhijñānāṃ vipulāṃ śriyamicchatām

अहितं च हिताकारं धार्ष्ट्याज्जल्पन्ति ये नराः ।
अवश्यं मन्त्रबाह्यास्ते कर्तव्याः कृत्यदूषकाः

ahitaṃ ca hitākāraṃ dhārṣṭyājjalpanti ye narāḥ |
avaśyaṃ mantrabāhyāste kartavyāḥ kṛtyadūṣakāḥ

विनाशयन्तो भर्तारं सहिताः शत्रुभिर्बुधैः ।
विपरीतानि कृत्यानि कारयन्तीह मन्त्रिणः

vināśayanto bhartāraṃ sahitāḥ śatrubhirbudhaiḥ |
viparītāni kṛtyāni kārayantīha mantriṇaḥ

तान् भर्ता मित्रसंकाशानमित्रान् मन्त्रनिर्णये ।
व्यवहारेण जानीयात् सचिवानुपसंहितान्

tān bhartā mitrasaṃkāśānamitrān mantranirṇaye |
vyavahāreṇa jānīyāt sacivānupasaṃhitān

चपलस्येह कृत्यानि सहसानुप्रधावतः ।
छिद्रमन्ये प्रपद्यन्ते क्रौञ्चस्य खमिव द्विजाः

capalasyeha kṛtyāni sahasānupradhāvataḥ |
chidramanye prapadyante krauñcasya khamiva dvijāḥ

यो हि शत्रुमवज्ञाय आत्मानं नाभिरक्षति ।
अवाप्नोति हि सोऽनर्थान् स्थानाच्च व्यवरोप्यते

yo hi śatrumavajñāya ātmānaṃ nābhirakṣati |
avāpnoti hi so'narthān sthānācca vyavaropyate

यदुक्तमिह ते पूर्वं प्रियया मेऽनुजेन च ।
तदेव नो हितं वाक्यं यथेच्छसि तथा कुरु

yaduktamiha te pūrvaṃ priyayā me'nujena ca |
tadeva no hitaṃ vākyaṃ yathecchasi tathā kuru

तत् तु श्रुत्वा दशग्रीवः कुम्भकर्णस्य भाषितम् ।
भ्रुकुटिं चैव संचक्रे क्रुद्धश्चैनमभाषत

tat tu śrutvā daśagrīvaḥ kumbhakarṇasya bhāṣitam |
bhrukuṭiṃ caiva saṃcakre kruddhaścainamabhāṣata

मान्यो गुरुरिवाचार्यः किं मां त्वमनुशाससे ।
किमेवं वाक्श्रमं कृत्वा यद् युक्तं तद् विधीयताम्

mānyo gururivācāryaḥ kiṃ māṃ tvamanuśāsase |
kimevaṃ vākśramaṃ kṛtvā yad yuktaṃ tad vidhīyatām

विभ्रमाच्चित्तमोहाद् वा बलवीर्याश्रयेण वा ।
नाभिपन्नमिदानीं यद् व्यर्था तस्य पुनः कथा

vibhramāccittamohād vā balavīryāśrayeṇa vā |
nābhipannamidānīṃ yad vyarthā tasya punaḥ kathā

अस्मिन् काले तु यद् युक्तं तदिदानीं विचिन्त्यताम् ।
गतं तु नानुशोचन्ति गतं तु गतमेव हि

asmin kāle tu yad yuktaṃ tadidānīṃ vicintyatām |
gataṃ tu nānuśocanti gataṃ tu gatameva hi

ममापनयजं दोषं विक्रमेण समीकुरु ।
यदि खल्वस्ति मे स्नेहो विक्रमं वाधिगच्छसि

mamāpanayajaṃ doṣaṃ vikrameṇa samīkuru |
yadi khalvasti me sneho vikramaṃ vādhigacchasi

यदि कार्यं ममैतत्ते हृदि कार्यतमं मतम् ।
स सुहृद् यो विपन्नार्थं दीनमभ्युपपद्यते

yadi kāryaṃ mamaitatte hṛdi kāryatamaṃ matam |
sa suhṛd yo vipannārthaṃ dīnamabhyupapadyate

स बन्धुर्योऽपनीतेषु साहाय्यायोपकल्पते ।
तमथैवं ब्रुवाणं स वचनं धीरदारुणम्

sa bandhuryo'panīteṣu sāhāyyāyopakalpate |
tamathaivaṃ bruvāṇaṃ sa vacanaṃ dhīradāruṇam

रुष्टोऽयमिति विज्ञाय शनैः श्लक्ष्णमुवाच ह ।
अतीव हि समालक्ष्य भ्रातरं क्षुभितेन्द्रियम्

ruṣṭo'yamiti vijñāya śanaiḥ ślakṣṇamuvāca ha |
atīva hi samālakṣya bhrātaraṃ kṣubhitendriyam

कुम्भकर्णः शनैर्वाक्यं बभाषे परिसान्त्वयन् ।
शृणु राजन्नवहितो मम वाक्यमरिंदम

kumbhakarṇaḥ śanairvākyaṃ babhāṣe parisāntvayan |
śṛṇu rājannavahito mama vākyamariṃdama

अलं राक्षसराजेन्द्र संतापमुपपद्य ते ।
रोषं च सम्परित्यज्य स्वस्थो भवितुमर्हसि

alaṃ rākṣasarājendra saṃtāpamupapadya te |
roṣaṃ ca samparityajya svastho bhavitumarhasi

नैतन्मनसि कर्तव्यं मयि जीवति पार्थिव ।
तमहं नाशयिष्यामि यत् कृते परितप्यते

naitanmanasi kartavyaṃ mayi jīvati pārthiva |
tamahaṃ nāśayiṣyāmi yat kṛte paritapyate

अवश्यं तु हितं वाच्यं सर्वावस्थं मया तव ।
बन्धुभावादभिहितं भ्रातृस्नेहाच्च पार्थिव

avaśyaṃ tu hitaṃ vācyaṃ sarvāvasthaṃ mayā tava |
bandhubhāvādabhihitaṃ bhrātṛsnehācca pārthiva

सदृशं यच्च कालेऽस्मिन् कर्तुं स्नेहेन बन्धुना ।
शत्रूणां कदनं पश्य क्रियमाणं मया रणे

sadṛśaṃ yacca kāle'smin kartuṃ snehena bandhunā |
śatrūṇāṃ kadanaṃ paśya kriyamāṇaṃ mayā raṇe

अद्य पश्य महाबाहो मया समरमूर्धनि ।
हते रामे सह भ्रात्रा द्रवन्तीं हरिवाहिनीम्

adya paśya mahābāho mayā samaramūrdhani |
hate rāme saha bhrātrā dravantīṃ harivāhinīm

अद्य रामस्य तद् दृष्ट्वा मयाऽऽनीतं रणाच्छिरः ।
सुखी भव महाबाहो सीता भवतु दुःखिता

adya rāmasya tad dṛṣṭvā mayā''nītaṃ raṇācchiraḥ |
sukhī bhava mahābāho sītā bhavatu duḥkhitā

अद्य रामस्य पश्यन्तु निधनं सुमहत् प्रियम् ।
लङ्कायां राक्षसाः सर्वे ये ते निहतबान्धवाः

adya rāmasya paśyantu nidhanaṃ sumahat priyam |
laṅkāyāṃ rākṣasāḥ sarve ye te nihatabāndhavāḥ

अद्य शोकपरीतानां स्वबन्धुवधशोचिनाम् ।
शत्रोर्युधि विनाशेन करोम्यश्रुप्रमार्जनम्

adya śokaparītānāṃ svabandhuvadhaśocinām |
śatroryudhi vināśena karomyaśrupramārjanam

अद्य पर्वतसंकाशं ससूर्यमिव तोयदम् ।
विकीर्णं पश्य समरे सुग्रीवं प्लवगेश्वरम्

adya parvatasaṃkāśaṃ sasūryamiva toyadam |
vikīrṇaṃ paśya samare sugrīvaṃ plavageśvaram

कथं च राक्षसैरेभिर्मया च परिसान्त्वितः ।
जिघांसुभिर्दाशरथिं व्यथसे त्वं सदानघ

kathaṃ ca rākṣasairebhirmayā ca parisāntvitaḥ |
jighāṃsubhirdāśarathiṃ vyathase tvaṃ sadānagha

मां निहत्य किल त्वां हि निहनिष्यति राघवः ।
नाहमात्मनि संतापं गच्छेयं राक्षसाधिप

māṃ nihatya kila tvāṃ hi nihaniṣyati rāghavaḥ |
nāhamātmani saṃtāpaṃ gaccheyaṃ rākṣasādhipa

कामं त्विदानीमपि मां व्यादिश त्वं परंतप ।
न परः प्रेक्षणीयस्ते युद्धायातुलविक्रम

kāmaṃ tvidānīmapi māṃ vyādiśa tvaṃ paraṃtapa |
na paraḥ prekṣaṇīyaste yuddhāyātulavikrama

अहमुत्सादयिष्यामि शत्रूंस्तव महाबलान् ।
यदि शक्रो यदि यमो यदि पावकमारुतौ

ahamutsādayiṣyāmi śatrūṃstava mahābalān |
yadi śakro yadi yamo yadi pāvakamārutau

तानहं योधयिष्यामि कुबेरवरुणावपि ।
गिरिमात्रशरीरस्य शितशूलधरस्य मे

tānahaṃ yodhayiṣyāmi kuberavaruṇāvapi |
girimātraśarīrasya śitaśūladharasya me

नर्दतस्तीक्ष्णदंष्ट्रस्य बिभीयाद् वै पुरंदरः ।
अथ वा त्यक्तशस्त्रस्य मृद्नतस्तरसा रिपून्

nardatastīkṣṇadaṃṣṭrasya bibhīyād vai puraṃdaraḥ |
atha vā tyaktaśastrasya mṛdnatastarasā ripūn

न मे प्रतिमुखः कश्चित् स्थातुं शक्तो जिजीविषुः ।
नैव शक्त्या न गदया नासिना निशितैः शरैः

na me pratimukhaḥ kaścit sthātuṃ śakto jijīviṣuḥ |
naiva śaktyā na gadayā nāsinā niśitaiḥ śaraiḥ

हस्ताभ्यामेव संरभ्य हनिष्यामि सवज्रिणम् ।
यदि मे मुष्टिवेगं स राघवोऽद्य सहिष्यति

hastābhyāmeva saṃrabhya haniṣyāmi savajriṇam |
yadi me muṣṭivegaṃ sa rāghavo'dya sahiṣyati

ततः पास्यन्ति बाणौघा रुधिरं राघवस्य मे ।
चिन्तया तप्यसे राजन् किमर्थं मयि तिष्ठति

tataḥ pāsyanti bāṇaughā rudhiraṃ rāghavasya me |
cintayā tapyase rājan kimarthaṃ mayi tiṣṭhati

सोऽहं शत्रुविनाशाय तव निर्यातुमुद्यतः ।
मुञ्च रामाद् भयं घोरं निहनिष्यामि संयुगे

so'haṃ śatruvināśāya tava niryātumudyataḥ |
muñca rāmād bhayaṃ ghoraṃ nihaniṣyāmi saṃyuge

राघवं लक्ष्मणं चैव सुग्रीवं च महाबलम् ।
हनूमन्तं च रक्षोघ्नं येन लङ्का प्रदीपिता

rāghavaṃ lakṣmaṇaṃ caiva sugrīvaṃ ca mahābalam |
hanūmantaṃ ca rakṣoghnaṃ yena laṅkā pradīpitā

हरींश्च भक्षयिष्यामि संयुगे समुपस्थिते ।
असाधारणमिच्छामि तव दातुं महद् यशः

harīṃśca bhakṣayiṣyāmi saṃyuge samupasthite |
asādhāraṇamicchāmi tava dātuṃ mahad yaśaḥ

यदि चेन्द्राद् भयं राजन् यदि चापि स्वयंभुवः ।
ततोऽहं नाशयिष्यामि नैशं तम इवांशुमान्

yadi cendrād bhayaṃ rājan yadi cāpi svayaṃbhuvaḥ |
tato'haṃ nāśayiṣyāmi naiśaṃ tama ivāṃśumān

अपि देवाः शयिष्यन्ते मयि क्रुद्धे महीतले ।
यमं च शमयिष्यामि भक्षयिष्यामि पावकम्

api devāḥ śayiṣyante mayi kruddhe mahītale |
yamaṃ ca śamayiṣyāmi bhakṣayiṣyāmi pāvakam

आदित्यं पातयिष्यामि सनक्षत्रं महीतले ।
शतक्रतुं वधिष्यामि पास्यामि वरुणालयम्

ādityaṃ pātayiṣyāmi sanakṣatraṃ mahītale |
śatakratuṃ vadhiṣyāmi pāsyāmi varuṇālayam

पर्वतांश्चूर्णयिष्यामि दारयिष्यामि मेदिनीम् ।
दीर्घकालं प्रसुप्तस्य कुम्भकर्णस्य विक्रमम्

parvatāṃścūrṇayiṣyāmi dārayiṣyāmi medinīm |
dīrghakālaṃ prasuptasya kumbhakarṇasya vikramam

अद्य पश्यन्तु भूतानि भक्ष्यमाणानि सर्वशः ।
न त्विदं त्रिदिवं सर्वमाहारो मम पूर्यते

adya paśyantu bhūtāni bhakṣyamāṇāni sarvaśaḥ |
na tvidaṃ tridivaṃ sarvamāhāro mama pūryate

वधेन ते दाशरथेः सुखावहं
सुखं समाहर्तुमहं व्रजामि ।
निहत्य रामं सह लक्ष्मणेन
खादामि सर्वान् हरियूथमुख्यान्

vadhena te dāśaratheḥ sukhāvahaṃ
sukhaṃ samāhartumahaṃ vrajāmi |
nihatya rāmaṃ saha lakṣmaṇena
khādāmi sarvān hariyūthamukhyān

रमस्व राजन् पिब चाद्य वारुणीं
कुरुष्व कृत्यानि विनीय दुःखम् ।
मयाद्य रामे गमिते यमक्षयं
चिराय सीता वशगा भविष्यति

ramasva rājan piba cādya vāruṇīṃ
kuruṣva kṛtyāni vinīya duḥkham |
mayādya rāme gamite yamakṣayaṃ
cirāya sītā vaśagā bhaviṣyati