सर्ग 64: महोदर का छल का प्रस्ताव

तदुक्तमतिकायस्य बलिनो बाहुशालिनः ।
कुम्भकर्णस्य वचनं श्रुत्वोवाच महोदरः

taduktamatikāyasya balino bāhuśālinaḥ |
kumbhakarṇasya vacanaṃ śrutvovāca mahodaraḥ

कुम्भकर्ण कुले जातो धृष्टः प्राकृतदर्शनः ।
अवलिप्तो न शक्नोषि कृत्यं सर्वत्र वेदितुम्

kumbhakarṇa kule jāto dhṛṣṭaḥ prākṛtadarśanaḥ |
avalipto na śaknoṣi kṛtyaṃ sarvatra veditum

नहि राजा न जानीते कुम्भकर्ण नयानयौ ।
त्वं तु कैशोरकाद् धृष्टः केवलं वक्तुमिच्छसि

nahi rājā na jānīte kumbhakarṇa nayānayau |
tvaṃ tu kaiśorakād dhṛṣṭaḥ kevalaṃ vaktumicchasi

स्थानं वृद्धिं च हानिं च देशकालविधानवित् ।
आत्मनश्च परेषां च बुध्यते राक्षसर्षभः

sthānaṃ vṛddhiṃ ca hāniṃ ca deśakālavidhānavit |
ātmanaśca pareṣāṃ ca budhyate rākṣasarṣabhaḥ

यत् त्वशक्यं बलवता वक्तुं प्राकृतबुद्धिना ।
अनुपासितवृद्धेन कः कुर्यात् तादृशं बुधः

yat tvaśakyaṃ balavatā vaktuṃ prākṛtabuddhinā |
anupāsitavṛddhena kaḥ kuryāt tādṛśaṃ budhaḥ

यांस्तु धर्मार्थकामांस्त्वं ब्रवीषि पृथगाश्रयान् ।
अवबोद्धुं स्वभावेन नहि लक्षणमस्ति तान्

yāṃstu dharmārthakāmāṃstvaṃ bravīṣi pṛthagāśrayān |
avaboddhuṃ svabhāvena nahi lakṣaṇamasti tān

कर्म चैव हि सर्वेषां कारणानां प्रयोजनम् ।
श्रेयः पापीयसां चात्र फलं भवति कर्मणाम्

karma caiva hi sarveṣāṃ kāraṇānāṃ prayojanam |
śreyaḥ pāpīyasāṃ cātra phalaṃ bhavati karmaṇām

निःश्रेयसफलावेव धर्मार्थावितरावपि ।
अधर्मानर्थयोः प्राप्तं फलं च प्रत्यवायिकम्

niḥśreyasaphalāveva dharmārthāvitarāvapi |
adharmānarthayoḥ prāptaṃ phalaṃ ca pratyavāyikam

ऐहलौकिकपारक्यं कर्म पुंभिर्निषेव्यते ।
कर्माण्यपि तु कल्याणि लभते काममास्थितः

aihalaukikapārakyaṃ karma puṃbhirniṣevyate |
karmāṇyapi tu kalyāṇi labhate kāmamāsthitaḥ

तत्र क्लृप्तमिदं राज्ञा हृदि कार्यं मतं च नः ।
शत्रौ हि साहसं यत् तत् किमिवात्रापनीयते

tatra klṛptamidaṃ rājñā hṛdi kāryaṃ mataṃ ca naḥ |
śatrau hi sāhasaṃ yat tat kimivātrāpanīyate

एकस्यैवाभियाने तु हेतुर्यः प्राहृतस्त्वया ।
तत्राप्यनुपपन्नं ते वक्ष्यामि यदसाधु च

ekasyaivābhiyāne tu heturyaḥ prāhṛtastvayā |
tatrāpyanupapannaṃ te vakṣyāmi yadasādhu ca

येन पूर्वं जनस्थाने बहवोऽतिबला हताः ।
राक्षसा राघवं तं त्वं कथमेको जयिष्यसि

yena pūrvaṃ janasthāne bahavo'tibalā hatāḥ |
rākṣasā rāghavaṃ taṃ tvaṃ kathameko jayiṣyasi

ये पूर्वं निर्जितास्तेन जनस्थाने महौजसः ।
राक्षसांस्तान् पुरे सर्वान् भीतानद्य न पश्यसि

ye pūrvaṃ nirjitāstena janasthāne mahaujasaḥ |
rākṣasāṃstān pure sarvān bhītānadya na paśyasi

तं सिंहमिव संक्रुद्धं रामं दशरथात्मजम् ।
सर्पं सुप्तमहो बुद्ध्वा प्रबोधयितुमिच्छसि

taṃ siṃhamiva saṃkruddhaṃ rāmaṃ daśarathātmajam |
sarpaṃ suptamaho buddhvā prabodhayitumicchasi

ज्वलन्तं तेजसा नित्यं क्रोधेन च दुरासदम् ।
कस्तं मृत्युमिवासह्यमासादयितुमर्हति

jvalantaṃ tejasā nityaṃ krodhena ca durāsadam |
kastaṃ mṛtyumivāsahyamāsādayitumarhati

संशयस्थमिदं सर्वं शत्रोः प्रतिसमासने ।
एकस्य गमनं तात नहि मे रोचते भृशम्

saṃśayasthamidaṃ sarvaṃ śatroḥ pratisamāsane |
ekasya gamanaṃ tāta nahi me rocate bhṛśam

हीनार्थस्तु समृद्धार्थं को रिपुं प्राकृतं यथा ।
निश्चितं जीवितत्यागे वशमानेतुमिच्छति

hīnārthastu samṛddhārthaṃ ko ripuṃ prākṛtaṃ yathā |
niścitaṃ jīvitatyāge vaśamānetumicchati

यस्य नास्ति मनुष्येषु सदृशो राक्षसोत्तम ।
कथमाशंससे योद्धुं तुल्येनेन्द्रविवस्वतोः

yasya nāsti manuṣyeṣu sadṛśo rākṣasottama |
kathamāśaṃsase yoddhuṃ tulyenendravivasvatoḥ

एवमुक्त्वा तु संरब्धं कुम्भकर्णं महोदरः ।
उवाच रक्षसां मध्ये रावणं लोकरावणम्

evamuktvā tu saṃrabdhaṃ kumbhakarṇaṃ mahodaraḥ |
uvāca rakṣasāṃ madhye rāvaṇaṃ lokarāvaṇam

लब्ध्वा पुरस्ताद् वैदेहीं किमर्थं त्वं विलम्बसे ।
यदीच्छसि तदा सीता वशगा ते भविष्यति

labdhvā purastād vaidehīṃ kimarthaṃ tvaṃ vilambase |
yadīcchasi tadā sītā vaśagā te bhaviṣyati

दृष्टः कश्चिदुपायो मे सीतोपस्थानकारकः ।
रुचितश्चेत् स्वया बुद्ध्या राक्षसेन्द्र ततः शृणु

dṛṣṭaḥ kaścidupāyo me sītopasthānakārakaḥ |
rucitaścet svayā buddhyā rākṣasendra tataḥ śṛṇu

अहं द्विजिह्वः संह्रादी कुम्भकर्णो वितर्दनः ।
पञ्च रामवधायैते निर्यान्तीत्यवघोषय

ahaṃ dvijihvaḥ saṃhrādī kumbhakarṇo vitardanaḥ |
pañca rāmavadhāyaite niryāntītyavaghoṣaya

ततो गत्वा वयं युद्धं दास्यामस्तस्य यत्नतः ।
जेष्यामो यदि ते शत्रून् नोपायैः कार्यमस्ति नः

tato gatvā vayaṃ yuddhaṃ dāsyāmastasya yatnataḥ |
jeṣyāmo yadi te śatrūn nopāyaiḥ kāryamasti naḥ

अथ जीवति नः शत्रुर्वयं च कृतसंयुगाः ।
ततः समभिपत्स्यामो मनसा यत् समीक्षितम्

atha jīvati naḥ śatrurvayaṃ ca kṛtasaṃyugāḥ |
tataḥ samabhipatsyāmo manasā yat samīkṣitam

वयं युद्धादिहैष्यामो रुधिरेण समुक्षिताः ।
विदार्य स्वतनुं बाणै रामनामाङ्कितैः शरैः

vayaṃ yuddhādihaiṣyāmo rudhireṇa samukṣitāḥ |
vidārya svatanuṃ bāṇai rāmanāmāṅkitaiḥ śaraiḥ

भक्षितो राघवोऽस्माभिर्लक्ष्मणश्चेति वादिनः ।
ततः पादौ ग्रहीष्यामस्त्वं नः कामं प्रपूरय

bhakṣito rāghavo'smābhirlakṣmaṇaśceti vādinaḥ |
tataḥ pādau grahīṣyāmastvaṃ naḥ kāmaṃ prapūraya

ततोऽवघोषय पुरे गजस्कन्धेन पार्थिव ।
हतो रामः सह भ्रात्रा ससैन्य इति सर्वतः

tato'vaghoṣaya pure gajaskandhena pārthiva |
hato rāmaḥ saha bhrātrā sasainya iti sarvataḥ

प्रीतो नाम ततो भूत्वा भृत्यानां त्वमरिंदम ।
भोगांश्च परिवारांश्च कामान् वसु च दापय

prīto nāma tato bhūtvā bhṛtyānāṃ tvamariṃdama |
bhogāṃśca parivārāṃśca kāmān vasu ca dāpaya

ततो माल्यानि वासांसि वीराणामनुलेपनम् ।
पेयं च बहु योधेभ्यः स्वयं च मुदितः पिब

tato mālyāni vāsāṃsi vīrāṇāmanulepanam |
peyaṃ ca bahu yodhebhyaḥ svayaṃ ca muditaḥ piba

ततोऽस्मिन् बहुलीभूते कौलीने सर्वतो गते ।
भक्षितः ससुहृद् रामो राक्षसैरिति विश्रुते

tato'smin bahulībhūte kaulīne sarvato gate |
bhakṣitaḥ sasuhṛd rāmo rākṣasairiti viśrute

प्रविश्याश्वास्य चापि त्वं सीतां रहसि सान्त्वयन् ।
धनधान्यैश्च कामैश्च रत्नैश्चैनां प्रलोभय

praviśyāśvāsya cāpi tvaṃ sītāṃ rahasi sāntvayan |
dhanadhānyaiśca kāmaiśca ratnaiścaināṃ pralobhaya

अनयोपधया राजन् भूयः शोकानुबन्धया ।
अकामा त्वद्वशं सीता नष्टनाथा गमिष्यति

anayopadhayā rājan bhūyaḥ śokānubandhayā |
akāmā tvadvaśaṃ sītā naṣṭanāthā gamiṣyati

रमणीयं हि भर्तारं विनष्टमधिगम्य सा ।
नैराश्यात् स्त्रीलघुत्वाच्च त्वद्वशं प्रतिपत्स्यते

ramaṇīyaṃ hi bhartāraṃ vinaṣṭamadhigamya sā |
nairāśyāt strīlaghutvācca tvadvaśaṃ pratipatsyate

सा पुरा सुखसंवृद्धा सुखार्हा दुःखकर्शिता ।
त्वय्यधीनं सुखं ज्ञात्वा सर्वथैव गमिष्यति

sā purā sukhasaṃvṛddhā sukhārhā duḥkhakarśitā |
tvayyadhīnaṃ sukhaṃ jñātvā sarvathaiva gamiṣyati

एतत् सुनीतं मम दर्शनेन
रामं हि दृष्ट्वैव भवेदनर्थः ।
इहैव ते सेत्स्यति मोत्सुको भू-
र्महानयुद्धेन सुखस्य लाभः

etat sunītaṃ mama darśanena
rāmaṃ hi dṛṣṭvaiva bhavedanarthaḥ |
ihaiva te setsyati motsuko bhū-
rmahānayuddhena sukhasya lābhaḥ

अनष्टसैन्यो ह्यनवाप्तसंशयो
रिपुं त्वयुद्धेन जयञ्जनाधिपः ।
यशश्च पुण्यं च महान्महीपते
श्रियं च कीर्तिं च चिरं समश्नुते

anaṣṭasainyo hyanavāptasaṃśayo
ripuṃ tvayuddhena jayañjanādhipaḥ |
yaśaśca puṇyaṃ ca mahānmahīpate
śriyaṃ ca kīrtiṃ ca ciraṃ samaśnute