सर्ग 61: विभीषण द्वारा कुम्भकर्ण का परिचय

ततो रामो महातेजा धनुरादाय वीर्यवान् ।
किरीटिनं महाकायं कुम्भकर्णं ददर्श ह

tato rāmo mahātejā dhanurādāya vīryavān |
kirīṭinaṃ mahākāyaṃ kumbhakarṇaṃ dadarśa ha

तं दृष्ट्वा राक्षसश्रेष्ठं पर्वताकारदर्शनम् ।
क्रममाणमिवाकाशं पुरा नारायणं यथा

taṃ dṛṣṭvā rākṣasaśreṣṭhaṃ parvatākāradarśanam |
kramamāṇamivākāśaṃ purā nārāyaṇaṃ yathā

सतोयाम्बुदसंकाशं काञ्चनाङ्गदभूषणम् ।
दृष्ट्वा पुनः प्रदुद्राव वानराणां महाचमूः

satoyāmbudasaṃkāśaṃ kāñcanāṅgadabhūṣaṇam |
dṛṣṭvā punaḥ pradudrāva vānarāṇāṃ mahācamūḥ

विद्रुतां वाहिनीं दृष्ट्वा वर्धमानं च राक्षसम् ।
सविस्मितमिदं रामो विभीषणमुवाच ह

vidrutāṃ vāhinīṃ dṛṣṭvā vardhamānaṃ ca rākṣasam |
savismitamidaṃ rāmo vibhīṣaṇamuvāca ha

कोऽसौ पर्वतसंकाशः किरीटी हरिलोचनः ।
लङ्कायां दृश्यते वीरः सविद्युदिव तोयदः

ko'sau parvatasaṃkāśaḥ kirīṭī harilocanaḥ |
laṅkāyāṃ dṛśyate vīraḥ savidyudiva toyadaḥ

पृथिव्यां केतुभूतोऽसौ महानेकोऽत्र दृश्यते ।
यं दृष्ट्वा वानराः सर्वे विद्रवन्ति ततस्ततः

pṛthivyāṃ ketubhūto'sau mahāneko'tra dṛśyate |
yaṃ dṛṣṭvā vānarāḥ sarve vidravanti tatastataḥ

आचक्ष्व सुमहान् कोऽसौ रक्षो वा यदि वासुरः ।
न मयैवंविधं भूतं दृष्टपूर्वं कदाचन

ācakṣva sumahān ko'sau rakṣo vā yadi vāsuraḥ |
na mayaivaṃvidhaṃ bhūtaṃ dṛṣṭapūrvaṃ kadācana

सम्पृष्टो राजपुत्रेण रामेणाक्लिष्टकर्मणा ।
विभीषणो महाप्राज्ञः काकुत्स्थमिदमब्रवीत्

sampṛṣṭo rājaputreṇa rāmeṇākliṣṭakarmaṇā |
vibhīṣaṇo mahāprājñaḥ kākutsthamidamabravīt

येन वैवस्वतो युद्धे वासवश्च पराजितः ।
सैष विश्रवसः पुत्रः कुम्भकर्णः प्रतापवान् ।
अस्य प्रमाणसदृशो राक्षसोऽन्यो न विद्यते

yena vaivasvato yuddhe vāsavaśca parājitaḥ |
saiṣa viśravasaḥ putraḥ kumbhakarṇaḥ pratāpavān |
asya pramāṇasadṛśo rākṣaso'nyo na vidyate

एतेन देवा युधि दानवाश्च
यक्षा भुजंगाः पिशिताशनाश्च ।
गन्धर्वविद्याधरकिंनराश्च
सहस्रशो राघव सम्प्रभग्नाः

etena devā yudhi dānavāśca
yakṣā bhujaṃgāḥ piśitāśanāśca |
gandharvavidyādharakiṃnarāśca
sahasraśo rāghava samprabhagnāḥ

शूलपाणिं विरूपाक्षं कुम्भकर्णं महाबलम् ।
हन्तुं न शेकुस्त्रिदशाः कालोऽयमिति मोहिताः

śūlapāṇiṃ virūpākṣaṃ kumbhakarṇaṃ mahābalam |
hantuṃ na śekustridaśāḥ kālo'yamiti mohitāḥ

प्रकृत्या ह्येष तेजस्वी कुम्भकर्णो महाबलः ।
अन्येषां राक्षसेन्द्राणां वरदानकृतं बलम्

prakṛtyā hyeṣa tejasvī kumbhakarṇo mahābalaḥ |
anyeṣāṃ rākṣasendrāṇāṃ varadānakṛtaṃ balam

बालेन जातमात्रेण क्षुधार्तेन महात्मना ।
भक्षितानि सहस्राणि प्रजानां सुबहून्यपि

bālena jātamātreṇa kṣudhārtena mahātmanā |
bhakṣitāni sahasrāṇi prajānāṃ subahūnyapi

तेषु सम्भक्ष्यमाणेषु प्रजा भयनिपीडिताः ।
यान्त स्म शरणं शक्रं तमप्यर्थं न्यवेदयन्

teṣu sambhakṣyamāṇeṣu prajā bhayanipīḍitāḥ |
yānta sma śaraṇaṃ śakraṃ tamapyarthaṃ nyavedayan

स कुम्भकर्णं कुपितो महेन्द्रो
जघान वज्रेण शितेन वज्री ।
स शक्रवज्राभिहतो महात्मा
चचाल कोपाच्च भृशं ननाद

sa kumbhakarṇaṃ kupito mahendro
jaghāna vajreṇa śitena vajrī |
sa śakravajrābhihato mahātmā
cacāla kopācca bhṛśaṃ nanāda

तस्य नानद्यमानस्य कुम्भकर्णस्य रक्षसः ।
श्रुत्वा निनादं वित्रस्ताः प्रजा भूयो वितत्रसुः

tasya nānadyamānasya kumbhakarṇasya rakṣasaḥ |
śrutvā ninādaṃ vitrastāḥ prajā bhūyo vitatrasuḥ

ततः क्रुद्धो महेन्द्रस्य कुम्भकर्णो महाबलः ।
निष्कृष्यैरावताद् दन्तं जघानोरसि वासवम्

tataḥ kruddho mahendrasya kumbhakarṇo mahābalaḥ |
niṣkṛṣyairāvatād dantaṃ jaghānorasi vāsavam

कुम्भकर्णप्रहारार्तो विजज्वाल स वासवः ।
ततो विषेदुः सहसा देवा ब्रह्मर्षिदानवाः

kumbhakarṇaprahārārto vijajvāla sa vāsavaḥ |
tato viṣeduḥ sahasā devā brahmarṣidānavāḥ

प्रजाभिः सह शक्रश्च ययौ स्थानं स्वयंभुवः ।
कुम्भकर्णस्य दौरात्म्यं शशंसुस्ते प्रजापतेः

prajābhiḥ saha śakraśca yayau sthānaṃ svayaṃbhuvaḥ |
kumbhakarṇasya daurātmyaṃ śaśaṃsuste prajāpateḥ

प्रजानां भक्षणं चापि देवानां चापि धर्षणम् ।
आश्रमध्वंसनं चापि परस्त्रीहरणं भृशम्

prajānāṃ bhakṣaṇaṃ cāpi devānāṃ cāpi dharṣaṇam |
āśramadhvaṃsanaṃ cāpi parastrīharaṇaṃ bhṛśam

एवं प्रजा यदि त्वेष भक्षयिष्यति नित्यशः ।
अचिरेणैव कालेन शून्यो लोको भविष्यति

evaṃ prajā yadi tveṣa bhakṣayiṣyati nityaśaḥ |
acireṇaiva kālena śūnyo loko bhaviṣyati

वासवस्य वचः श्रुत्वा सर्वलोकपितामहः ।
रक्षांस्यावाहयामास कुम्भकर्णं ददर्श ह

vāsavasya vacaḥ śrutvā sarvalokapitāmahaḥ |
rakṣāṃsyāvāhayāmāsa kumbhakarṇaṃ dadarśa ha

कुम्भकर्णं समीक्ष्यैव वितत्रास प्रजापतिः ।
कुम्भकर्णमथाश्वास्तः स्वयंभूरिदमब्रवीत्

kumbhakarṇaṃ samīkṣyaiva vitatrāsa prajāpatiḥ |
kumbhakarṇamathāśvāstaḥ svayaṃbhūridamabravīt

ध्रुवं लोकविनाशाय पौलस्त्येनासि निर्मितः ।
तस्मात् त्वमद्यप्रभृति मृतकल्पः शयिष्यसे

dhruvaṃ lokavināśāya paulastyenāsi nirmitaḥ |
tasmāt tvamadyaprabhṛti mṛtakalpaḥ śayiṣyase

ब्रह्मशापाभिभूतोऽथ निपपाताग्रतः प्रभोः ।
ततः परमसम्भ्रान्तो रावणो वाक्यमब्रवीत्

brahmaśāpābhibhūto'tha nipapātāgrataḥ prabhoḥ |
tataḥ paramasambhrānto rāvaṇo vākyamabravīt

प्रवृद्धः काञ्चनो वृक्षः फलकाले निकृत्यते ।
न नप्तारं स्वकं न्याय्यं शप्तुमेवं प्रजापते

pravṛddhaḥ kāñcano vṛkṣaḥ phalakāle nikṛtyate |
na naptāraṃ svakaṃ nyāyyaṃ śaptumevaṃ prajāpate

न मिथ्यावचनश्च त्वं स्वप्स्यत्येव न संशयः ।
कालस्तु क्रियतामस्य शयने जागरे तथा

na mithyāvacanaśca tvaṃ svapsyatyeva na saṃśayaḥ |
kālastu kriyatāmasya śayane jāgare tathā

रावणस्य वचः श्रुत्वा स्वयंभूरिदमब्रवीत् ।
शयिता ह्येष षण्मासमेकाहं जागरिष्यति

rāvaṇasya vacaḥ śrutvā svayaṃbhūridamabravīt |
śayitā hyeṣa ṣaṇmāsamekāhaṃ jāgariṣyati

एकेनाह्ना त्वसौ वीरश्चरन् भूमिं बुभुक्षितः ।
व्यात्तास्यो भक्षयेल्लोकान् संवृद्ध इव पावकः

ekenāhnā tvasau vīraścaran bhūmiṃ bubhukṣitaḥ |
vyāttāsyo bhakṣayellokān saṃvṛddha iva pāvakaḥ

सोऽसौ व्यसनमापन्नः कुम्भकर्णमबोधयत् ।
त्वत्पराक्रमभीतश्च राजा सम्प्रति रावणः

so'sau vyasanamāpannaḥ kumbhakarṇamabodhayat |
tvatparākramabhītaśca rājā samprati rāvaṇaḥ

स एष निर्गतो वीरः शिबिराद् भीमविक्रमः ।
वानरान् भृशसंक्रुद्धो भक्षयन् परिधावति

sa eṣa nirgato vīraḥ śibirād bhīmavikramaḥ |
vānarān bhṛśasaṃkruddho bhakṣayan paridhāvati

कुम्भकर्णं समीक्ष्यैव हरयोऽद्य प्रदुद्रुवुः ।
कथमेनं रणे क्रुद्धं वारयिष्यन्ति वानराः

kumbhakarṇaṃ samīkṣyaiva harayo'dya pradudruvuḥ |
kathamenaṃ raṇe kruddhaṃ vārayiṣyanti vānarāḥ

उच्यन्तां वानराः सर्वे यन्त्रमेतत् समुच्छ्रितम् ।
इति विज्ञाय हरयो भविष्यन्तीह निर्भयाः

ucyantāṃ vānarāḥ sarve yantrametat samucchritam |
iti vijñāya harayo bhaviṣyantīha nirbhayāḥ

विभीषणवचः श्रुत्वा हेतुमत् सुमुखोद्गतम् ।
उवाच राघवो वाक्यं नीलं सेनापतिं तदा

vibhīṣaṇavacaḥ śrutvā hetumat sumukhodgatam |
uvāca rāghavo vākyaṃ nīlaṃ senāpatiṃ tadā

गच्छ सैन्यानि सर्वाणि व्यूह्य तिष्ठस्व पावके ।
द्वाराण्यादाय लङ्कायाश्चर्याश्चास्याथ संक्रमान्

gaccha sainyāni sarvāṇi vyūhya tiṣṭhasva pāvake |
dvārāṇyādāya laṅkāyāścaryāścāsyātha saṃkramān

शैलशृङ्गाणि वृक्षांश्च शिलाश्चाप्युपसंहरन् ।
भवन्तः सायुधाः सर्वे वानराः शैलपाणयः

śailaśṛṅgāṇi vṛkṣāṃśca śilāścāpyupasaṃharan |
bhavantaḥ sāyudhāḥ sarve vānarāḥ śailapāṇayaḥ

राघवेण समादिष्टो नीलो हरिचमूपतिः ।
शशास वानरानीकं यथावत् कपिकुञ्जरः

rāghaveṇa samādiṣṭo nīlo haricamūpatiḥ |
śaśāsa vānarānīkaṃ yathāvat kapikuñjaraḥ

ततो गवाक्षः शरभो हनूमानङ्गदस्तथा ।
शैलशृङ्गाणि शैलाभा गृहीत्वा द्वारमभ्ययुः

tato gavākṣaḥ śarabho hanūmānaṅgadastathā |
śailaśṛṅgāṇi śailābhā gṛhītvā dvāramabhyayuḥ

रामवाक्यमुपश्रुत्य हरयो जितकाशिनः ।
पादपैरर्दयन् वीरा वानराः परवाहिनीम्

rāmavākyamupaśrutya harayo jitakāśinaḥ |
pādapairardayan vīrā vānarāḥ paravāhinīm

ततो हरीणां तदनीकमुग्रं
रराज शैलोद्यतवृक्षहस्तम् ।
गिरेः समीपानुगतं यथैव
महन्महाम्भोधरजालमुग्रम्

tato harīṇāṃ tadanīkamugraṃ
rarāja śailodyatavṛkṣahastam |
gireḥ samīpānugataṃ yathaiva
mahanmahāmbhodharajālamugram