सर्ग 60: कुम्भकर्ण को जगाना

स प्रविश्य पुरीं लङ्कां रामबाणभयार्दितः ।
भग्नदर्पस्तदा राजा बभूव व्यथितेन्द्रियः

sa praviśya purīṃ laṅkāṃ rāmabāṇabhayārditaḥ |
bhagnadarpastadā rājā babhūva vyathitendriyaḥ

मातंग इव सिंहेन गरुडेनेव पन्नगः ।
अभिभूतोऽभवद् राजा राघवेण महात्मना

mātaṃga iva siṃhena garuḍeneva pannagaḥ |
abhibhūto'bhavad rājā rāghaveṇa mahātmanā

ब्रह्मदण्डप्रतीकानां विद्युच्चलितवर्चसाम् ।
स्मरन् राघवबाणानां विव्यथे राक्षसेश्वरः

brahmadaṇḍapratīkānāṃ vidyuccalitavarcasām |
smaran rāghavabāṇānāṃ vivyathe rākṣaseśvaraḥ

स काञ्चनमयं दिव्यमाश्रित्य परमासनम् ।
विप्रेक्षमाणो रक्षांसि रावणो वाक्यमब्रवीत्

sa kāñcanamayaṃ divyamāśritya paramāsanam |
viprekṣamāṇo rakṣāṃsi rāvaṇo vākyamabravīt

सर्वं तत् खलु मे मोघं यत् तप्तं परमं तपः ।
यत् समानो महेन्द्रेण मानुषेण विनिर्जितः

sarvaṃ tat khalu me moghaṃ yat taptaṃ paramaṃ tapaḥ |
yat samāno mahendreṇa mānuṣeṇa vinirjitaḥ

इदं तद् ब्रह्मणो घोरं वाक्यं मामभ्युपस्थितम् ।
मानुषेभ्यो विजानीहि भयं त्वमिति तत्तथा

idaṃ tad brahmaṇo ghoraṃ vākyaṃ māmabhyupasthitam |
mānuṣebhyo vijānīhi bhayaṃ tvamiti tattathā

देवदानवगन्धर्वैर्यक्षराक्षसपन्नगैः ।
अवध्यत्वं मया प्रोक्तं मानुषेभ्यो न याचितम्

devadānavagandharvairyakṣarākṣasapannagaiḥ |
avadhyatvaṃ mayā proktaṃ mānuṣebhyo na yācitam

तमिमं मानुषं मन्ये रामं दशरथात्मजम् ।
इक्ष्वाकुकुलजातेन अनरण्येन यत् पुरा

tamimaṃ mānuṣaṃ manye rāmaṃ daśarathātmajam |
ikṣvākukulajātena anaraṇyena yat purā

उत्पत्स्यति हि मद्वंशपुरुषो राक्षसाधम ।
यस्त्वां सपुत्रं सामात्यं सबलं साश्वसारथिम्

utpatsyati hi madvaṃśapuruṣo rākṣasādhama |
yastvāṃ saputraṃ sāmātyaṃ sabalaṃ sāśvasārathim

निहनिष्यति संग्रामे त्वां कुलाधम दुर्मते ।
शप्तोऽहं वेदवत्या च यथा सा धर्षिता पुरा

nihaniṣyati saṃgrāme tvāṃ kulādhama durmate |
śapto'haṃ vedavatyā ca yathā sā dharṣitā purā

सेयं सीता महाभागा जाता जनकनन्दिनी ।
उमा नन्दीश्वरश्चापि रम्भा वरुणकन्यका

seyaṃ sītā mahābhāgā jātā janakanandinī |
umā nandīśvaraścāpi rambhā varuṇakanyakā

यथोक्तास्तन्मया प्राप्तं न मिथ्या ऋषिभाषितम् ।
एतदेव समागम्य यत्नं कर्तुमिहार्हथ

yathoktāstanmayā prāptaṃ na mithyā ṛṣibhāṣitam |
etadeva samāgamya yatnaṃ kartumihārhatha

राक्षसाश्चापि तिष्ठन्तु चर्यागोपुरमूर्धसु ।
स चाप्रतिमगाम्भीर्यो देवदानवदर्पहा

rākṣasāścāpi tiṣṭhantu caryāgopuramūrdhasu |
sa cāpratimagāmbhīryo devadānavadarpahā

ब्रह्मशापाभिभूतस्तु कुम्भकर्णो विबोध्यताम् ।
समरे जितमात्मानं प्रहस्तं च निषूदितम्

brahmaśāpābhibhūtastu kumbhakarṇo vibodhyatām |
samare jitamātmānaṃ prahastaṃ ca niṣūditam

ज्ञात्वा रक्षोबलं भीममादिदेश महाबलः ।
द्वारेषु यत्नः क्रियतां प्राकारश्चाधिरुह्यताम्

jñātvā rakṣobalaṃ bhīmamādideśa mahābalaḥ |
dvāreṣu yatnaḥ kriyatāṃ prākāraścādhiruhyatām

निद्रावशसमाविष्टः कुम्भकर्णो विबोध्यताम् ।
सुखं स्वपिति निश्चिन्तः कामोपहतचेतनः

nidrāvaśasamāviṣṭaḥ kumbhakarṇo vibodhyatām |
sukhaṃ svapiti niścintaḥ kāmopahatacetanaḥ

नव सप्त दशाष्टौ च मासान् स्वपिति राक्षसः ।
मन्त्रं कृत्वा प्रसुप्तोऽयमितस्तु नवमेऽहनि

nava sapta daśāṣṭau ca māsān svapiti rākṣasaḥ |
mantraṃ kṛtvā prasupto'yamitastu navame'hani

तं तु बोधयत क्षिप्रं कुम्भकर्णं महाबलम् ।
स हि संख्ये महाबाहुः ककुदं सर्वरक्षसाम् ।
वानरान् राजपुत्रौ च क्षिप्रमेव हनिष्यति

taṃ tu bodhayata kṣipraṃ kumbhakarṇaṃ mahābalam |
sa hi saṃkhye mahābāhuḥ kakudaṃ sarvarakṣasām |
vānarān rājaputrau ca kṣiprameva haniṣyati

एष केतुः परं संख्ये मुख्यो वै सर्वरक्षसाम् ।
कुम्भकर्णः सदा शेते मूढो ग्राम्यसुखे रतः

eṣa ketuḥ paraṃ saṃkhye mukhyo vai sarvarakṣasām |
kumbhakarṇaḥ sadā śete mūḍho grāmyasukhe rataḥ

रामेणाभिनिरस्तस्य संग्रामेऽस्मिन् सुदारुणे ।
भविष्यति न मे शोकः कुम्भकर्णे विबोधिते

rāmeṇābhinirastasya saṃgrāme'smin sudāruṇe |
bhaviṣyati na me śokaḥ kumbhakarṇe vibodhite

किं करिष्याम्यहं तेन शक्रतुल्यबलेन हि ।
ईदृशे व्यसने घोरे यो न साह्याय कल्पते

kiṃ kariṣyāmyahaṃ tena śakratulyabalena hi |
īdṛśe vyasane ghore yo na sāhyāya kalpate

ते तु तद् वचनं श्रुत्वा राक्षसेन्द्रस्य राक्षसाः ।
जग्मुः परमसम्भ्रान्ताः कुम्भकर्णनिवेशनम्

te tu tad vacanaṃ śrutvā rākṣasendrasya rākṣasāḥ |
jagmuḥ paramasambhrāntāḥ kumbhakarṇaniveśanam

ते रावणसमादिष्टा मांसशोणितभोजनाः ।
गन्धं माल्यं महद्भक्ष्यमादाय सहसा ययुः

te rāvaṇasamādiṣṭā māṃsaśoṇitabhojanāḥ |
gandhaṃ mālyaṃ mahadbhakṣyamādāya sahasā yayuḥ

तां प्रविश्य महाद्वारां सर्वतो योजनायताम् ।
कुम्भकर्णगुहां रम्यां पुष्पगन्धप्रवाहिनीम्

tāṃ praviśya mahādvārāṃ sarvato yojanāyatām |
kumbhakarṇaguhāṃ ramyāṃ puṣpagandhapravāhinīm

कुम्भकर्णस्य निःश्वासादवधूता महाबलाः ।
प्रतिष्ठमानाः कृच्छ्रेण यत्नात् प्रविविशुर्गुहाम्

kumbhakarṇasya niḥśvāsādavadhūtā mahābalāḥ |
pratiṣṭhamānāḥ kṛcchreṇa yatnāt praviviśurguhām

तां प्रविश्य गुहां रम्यां रत्नकाञ्चनकुट्टिमाम् ।
ददृशुर्नैर्ऋतव्याघ्राः शयानं भीमविक्रमम्

tāṃ praviśya guhāṃ ramyāṃ ratnakāñcanakuṭṭimām |
dadṛśurnairṛtavyāghrāḥ śayānaṃ bhīmavikramam

ते तु तं विकृतं सुप्तं विकीर्णमिव पर्वतम् ।
कुम्भकर्णं महानिद्रं समेताः प्रत्यबोधयन्

te tu taṃ vikṛtaṃ suptaṃ vikīrṇamiva parvatam |
kumbhakarṇaṃ mahānidraṃ sametāḥ pratyabodhayan

ऊर्ध्वलोमाञ्चिततनुं श्वसन्तमिव पन्नगम् ।
भ्रामयन्तं विनिःश्वासैः शयानं भीमविक्रमम्

ūrdhvalomāñcitatanuṃ śvasantamiva pannagam |
bhrāmayantaṃ viniḥśvāsaiḥ śayānaṃ bhīmavikramam

भीमनासापुटं तं तु पातालविपुलाननम् ।
शयने न्यस्तसर्वाङ्गं मेदोरुधिरगन्धिनम्

bhīmanāsāpuṭaṃ taṃ tu pātālavipulānanam |
śayane nyastasarvāṅgaṃ medorudhiragandhinam

काञ्चनाङ्गदनद्धाङ्गं किरीटेनार्कवर्चसम् ।
ददृशुर्नैर्ऋतव्याघ्रं कुम्भकर्णमरिंदमम्

kāñcanāṅgadanaddhāṅgaṃ kirīṭenārkavarcasam |
dadṛśurnairṛtavyāghraṃ kumbhakarṇamariṃdamam

ततश्चक्रुर्महात्मानः कुम्भकर्णस्य चाग्रतः ।
भूतानां मेरुसंकाशं राशिं परमतर्पणम्

tataścakrurmahātmānaḥ kumbhakarṇasya cāgrataḥ |
bhūtānāṃ merusaṃkāśaṃ rāśiṃ paramatarpaṇam

मृगाणां महिषाणां च वराहाणां च संचयान् ।
चक्रुर्नैर्ऋतशार्दूला राशिमन्नस्य चाद्भुतम्

mṛgāṇāṃ mahiṣāṇāṃ ca varāhāṇāṃ ca saṃcayān |
cakrurnairṛtaśārdūlā rāśimannasya cādbhutam

ततः शोणितकुम्भांश्च मांसानि विविधानि च ।
पुरस्तात् कुम्भकर्णस्य चक्रुस्त्रिदशशत्रवः

tataḥ śoṇitakumbhāṃśca māṃsāni vividhāni ca |
purastāt kumbhakarṇasya cakrustridaśaśatravaḥ

लिलिपुश्च परार्घ्येन चन्दनेन परंतपम् ।
दिव्यैराश्वासयामासुर्माल्यैर्गन्धैश्च गन्धिभिः

lilipuśca parārghyena candanena paraṃtapam |
divyairāśvāsayāmāsurmālyairgandhaiśca gandhibhiḥ

धूपगन्धांश्च ससृजुस्तुष्टुवुश्च परंतपम् ।
जलदा इव चानेदुर्यातुधानास्ततस्ततः

dhūpagandhāṃśca sasṛjustuṣṭuvuśca paraṃtapam |
jaladā iva cāneduryātudhānāstatastataḥ

शङ्खांश्च पूरयामासुः शशाङ्कसदृशप्रभान् ।
तुमुलं युगपच्चापि विनेदुश्चाप्यमर्षिताः

śaṅkhāṃśca pūrayāmāsuḥ śaśāṅkasadṛśaprabhān |
tumulaṃ yugapaccāpi vineduścāpyamarṣitāḥ

नेदुरास्फोटयामासुश्चिक्षिपुस्ते निशाचराः ।
कुम्भकर्णविबोधार्थं चक्रुस्ते विपुलं स्वरम्

nedurāsphoṭayāmāsuścikṣipuste niśācarāḥ |
kumbhakarṇavibodhārthaṃ cakruste vipulaṃ svaram

सशङ्खभेरीपणवप्रणादं
सास्फोटितक्ष्वेलितसिंहनादम् ।
दिशो द्रवन्तस्त्रिदिवं किरन्तः
श्रुत्वा विहंगाः सहसा निपेतुः

saśaṅkhabherīpaṇavapraṇādaṃ
sāsphoṭitakṣvelitasiṃhanādam |
diśo dravantastridivaṃ kirantaḥ
śrutvā vihaṃgāḥ sahasā nipetuḥ

यदा भृशं तैर्निनदैर्महात्मा
न कुम्भकर्णो बुबुधे प्रसुप्तः ।
ततो भुशुण्डीर्मुसलानि सर्वे
रक्षोगणास्ते जगृहुर्गदाश्च

yadā bhṛśaṃ tairninadairmahātmā
na kumbhakarṇo bubudhe prasuptaḥ |
tato bhuśuṇḍīrmusalāni sarve
rakṣogaṇāste jagṛhurgadāśca

तं शैलशृङ्गैर्मुसलैर्गदाभि-
र्वक्षःस्थले मुद्गरमुष्टिभिश्च ।
सुखप्रसुप्तं भुवि कुम्भकर्णं
रक्षांस्युदग्राणि तदा निजघ्नुः

taṃ śailaśṛṅgairmusalairgadābhi-
rvakṣaḥsthale mudgaramuṣṭibhiśca |
sukhaprasuptaṃ bhuvi kumbhakarṇaṃ
rakṣāṃsyudagrāṇi tadā nijaghnuḥ

तस्य निःश्वासवातेन कुम्भकर्णस्य रक्षसः ।
राक्षसाः कुम्भकर्णस्य स्थातुं शेकुर्न चाग्रतः

tasya niḥśvāsavātena kumbhakarṇasya rakṣasaḥ |
rākṣasāḥ kumbhakarṇasya sthātuṃ śekurna cāgrataḥ

ततः परिहिता गाढं राक्षसा भीमविक्रमाः ।
मृदङ्गपणवान् भेरीः शङ्खकुम्भगणांस्तथा

tataḥ parihitā gāḍhaṃ rākṣasā bhīmavikramāḥ |
mṛdaṅgapaṇavān bherīḥ śaṅkhakumbhagaṇāṃstathā

दश राक्षससाहस्रं युगपत्पर्यवारयत् ।
नीलाञ्जनचयाकारं ते तु तं प्रत्यबोधयन्

daśa rākṣasasāhasraṃ yugapatparyavārayat |
nīlāñjanacayākāraṃ te tu taṃ pratyabodhayan

अभिघ्नन्तो नदन्तश्च न च सम्बुबुधे तदा ।
यदा चैनं न शेकुस्ते प्रतिबोधयितुं तदा

abhighnanto nadantaśca na ca sambubudhe tadā |
yadā cainaṃ na śekuste pratibodhayituṃ tadā

ततो गुरुतरं यत्नं दारुणं समुपाक्रमन् ।
अश्वानुष्ट्रान् खरान् नागाञ्जघ्नुर्दण्डकशाङ्कुशैः

tato gurutaraṃ yatnaṃ dāruṇaṃ samupākraman |
aśvānuṣṭrān kharān nāgāñjaghnurdaṇḍakaśāṅkuśaiḥ

भेरीशङ्खमृदङ्गांश्च सर्वप्राणैरवादयन् ।
निजघ्नुश्चास्य गात्राणि महाकाष्ठकटंकरैः

bherīśaṅkhamṛdaṅgāṃśca sarvaprāṇairavādayan |
nijaghnuścāsya gātrāṇi mahākāṣṭhakaṭaṃkaraiḥ

मुद्गरैर्मुसलैश्चापि सर्वप्राणसमुद्यतैः ।
तेन नादेन महता लङ्का सर्वा प्रपूरिता ।
सपर्वतवना सर्वा सोऽपि नैव प्रबुध्यते

mudgarairmusalaiścāpi sarvaprāṇasamudyataiḥ |
tena nādena mahatā laṅkā sarvā prapūritā |
saparvatavanā sarvā so'pi naiva prabudhyate

ततो भेरीसहस्रं तु युगपत् समहन्यत ।
मृष्टकाञ्चनकोणानामसक्तानां समन्ततः

tato bherīsahasraṃ tu yugapat samahanyata |
mṛṣṭakāñcanakoṇānāmasaktānāṃ samantataḥ

एवमप्यतिनिद्रस्तु यदा नैव प्रबुध्यते ।
शापस्य वशमापन्नस्ततः क्रुद्धा निशाचराः

evamapyatinidrastu yadā naiva prabudhyate |
śāpasya vaśamāpannastataḥ kruddhā niśācarāḥ

ततः कोपसमाविष्टाः सर्वे भीमपराक्रमाः ।
तद् रक्षो बोधयिष्यन्तश्चक्रुरन्ये पराक्रमम्

tataḥ kopasamāviṣṭāḥ sarve bhīmaparākramāḥ |
tad rakṣo bodhayiṣyantaścakruranye parākramam

अन्ये भेरीः समाजघ्नुरन्ये चक्रुर्महास्वनम् ।
केशानन्ये प्रलुलुपुः कर्णानन्ये दशन्ति च

anye bherīḥ samājaghnuranye cakrurmahāsvanam |
keśānanye pralulupuḥ karṇānanye daśanti ca

उदकुम्भशतानन्ये समसिञ्चन्त कर्णयोः ।
न कुम्भकर्णः पस्पन्दे महानिद्रावशं गतः

udakumbhaśatānanye samasiñcanta karṇayoḥ |
na kumbhakarṇaḥ paspande mahānidrāvaśaṃ gataḥ

अन्ये च बलिनस्तस्य कूटमुद्गरपाणयः ।
मूर्ध्नि वक्षसि गात्रेषु पातयन् कूटमुद्गरान्

anye ca balinastasya kūṭamudgarapāṇayaḥ |
mūrdhni vakṣasi gātreṣu pātayan kūṭamudgarān

रज्जुबन्धनबद्धाभिः शतघ्नीभिश्च सर्वतः ।
वध्यमानो महाकायो न प्राबुध्यत राक्षसः

rajjubandhanabaddhābhiḥ śataghnībhiśca sarvataḥ |
vadhyamāno mahākāyo na prābudhyata rākṣasaḥ

वारणानां सहस्रं च शरीरेऽस्य प्रधावितम् ।
कुम्भकर्णस्तदा बुद्ध्वा स्पर्शं परमबुध्यत

vāraṇānāṃ sahasraṃ ca śarīre'sya pradhāvitam |
kumbhakarṇastadā buddhvā sparśaṃ paramabudhyata

स पात्यमानैर्गिरिशृङ्गवृक्षै-
रचिन्तयंस्तान् विपुलान् प्रहारान् ।
निद्राक्षयात् क्षुद्भयपीडितश्च
विजृम्भमाणः सहसोत्पपात

sa pātyamānairgiriśṛṅgavṛkṣai-
racintayaṃstān vipulān prahārān |
nidrākṣayāt kṣudbhayapīḍitaśca
vijṛmbhamāṇaḥ sahasotpapāta

स नागभोगाचलशृङ्गकल्पौ
विक्षिप्य बाहू जितवज्रसारौ ।
विवृत्य वक्त्रं वडवामुखाभं
निशाचरोऽसौ विकृतं जजृम्भे

sa nāgabhogācalaśṛṅgakalpau
vikṣipya bāhū jitavajrasārau |
vivṛtya vaktraṃ vaḍavāmukhābhaṃ
niśācaro'sau vikṛtaṃ jajṛmbhe

तस्य जाजृम्भमाणस्य वक्त्रं पातालसंनिभम् ।
ददृशे मेरुशृङ्गाग्रे दिवाकर इवोदितः

tasya jājṛmbhamāṇasya vaktraṃ pātālasaṃnibham |
dadṛśe meruśṛṅgāgre divākara ivoditaḥ

स जृम्भमाणोऽतिबलः प्रबुद्धस्तु निशाचरः ।
निःश्वासश्चास्य संजज्ञे पर्वतादिव मारुतः

sa jṛmbhamāṇo'tibalaḥ prabuddhastu niśācaraḥ |
niḥśvāsaścāsya saṃjajñe parvatādiva mārutaḥ

रूपमुत्तिष्ठतस्तस्य कुम्भकर्णस्य तद् बभौ ।
युगान्ते सर्वभूतानि कालस्येव दिधक्षतः

rūpamuttiṣṭhatastasya kumbhakarṇasya tad babhau |
yugānte sarvabhūtāni kālasyeva didhakṣataḥ

तस्य दीप्ताग्निसदृशे विद्युत्सदृशवर्चसी ।
ददृशाते महानेत्रे दीप्ताविव महाग्रहौ

tasya dīptāgnisadṛśe vidyutsadṛśavarcasī |
dadṛśāte mahānetre dīptāviva mahāgrahau

ततस्त्वदर्शयन् सर्वान् भक्ष्यांश्च विविधान् बहून् ।
वराहान् महिषांश्चैव बभक्ष स महाबलः

tatastvadarśayan sarvān bhakṣyāṃśca vividhān bahūn |
varāhān mahiṣāṃścaiva babhakṣa sa mahābalaḥ

आदद् बुभुक्षितो मांसं शोणितं तृषितोऽपिबत् ।
मेदःकुम्भांश्च मद्यांश्च पपौ शक्ररिपुस्तदा

ādad bubhukṣito māṃsaṃ śoṇitaṃ tṛṣito'pibat |
medaḥkumbhāṃśca madyāṃśca papau śakraripustadā

ततस्तृप्त इति ज्ञात्वा समुत्पेतुर्निशाचराः ।
शिरोभिश्च प्रणम्यैनं सर्वतः पर्यवारयन्

tatastṛpta iti jñātvā samutpeturniśācarāḥ |
śirobhiśca praṇamyainaṃ sarvataḥ paryavārayan

निद्राविशदनेत्रस्तु कलुषीकृतलोचनः ।
चारयन् सर्वतो दृष्टिं तान् ददर्श निशाचरान्

nidrāviśadanetrastu kaluṣīkṛtalocanaḥ |
cārayan sarvato dṛṣṭiṃ tān dadarśa niśācarān

स सर्वान् सान्त्वयामास नैर्ऋतान् नैर्ऋतर्षभः ।
बोधनाद् विस्मितश्चापि राक्षसानिदमब्रवीत्

sa sarvān sāntvayāmāsa nairṛtān nairṛtarṣabhaḥ |
bodhanād vismitaścāpi rākṣasānidamabravīt

किमर्थमहमादृत्य भवद्भिः प्रतिबोधितः ।
कच्चित् सुकुशलं राज्ञो भयं वा नेह किंचन

kimarthamahamādṛtya bhavadbhiḥ pratibodhitaḥ |
kaccit sukuśalaṃ rājño bhayaṃ vā neha kiṃcana

अथवा ध्रुवमन्येभ्यो भयं परमुपस्थितम् ।
यदर्थमेव त्वरितैर्भवद्भिः प्रतिबोधितः

athavā dhruvamanyebhyo bhayaṃ paramupasthitam |
yadarthameva tvaritairbhavadbhiḥ pratibodhitaḥ

अद्य राक्षसराजस्य भयमुत्पाटयाम्यहम् ।
दारयिष्ये महेन्द्रं वा शीतयिष्ये तथानलम्

adya rākṣasarājasya bhayamutpāṭayāmyaham |
dārayiṣye mahendraṃ vā śītayiṣye tathānalam

न ह्यल्पकारणे सुप्तं बोधयिष्यति मादृशम् ।
तदाख्यातार्थतत्त्वेन मत्प्रबोधनकारणम्

na hyalpakāraṇe suptaṃ bodhayiṣyati mādṛśam |
tadākhyātārthatattvena matprabodhanakāraṇam

एवं ब्रुवाणं संरब्धं कुम्भकर्णमरिंदमम् ।
यूपाक्षः सचिवो राज्ञः कृताञ्जलिरभाषत

evaṃ bruvāṇaṃ saṃrabdhaṃ kumbhakarṇamariṃdamam |
yūpākṣaḥ sacivo rājñaḥ kṛtāñjalirabhāṣata

न नो देवकृतं किंचिद् भयमस्ति कदाचन ।
मानुषान्नो भयं राजंस्तुमुलं सम्प्रबाधते

na no devakṛtaṃ kiṃcid bhayamasti kadācana |
mānuṣānno bhayaṃ rājaṃstumulaṃ samprabādhate

न दैत्यदानवेभ्यो वा भयमस्ति न नः क्वचित् ।
यादृशं मानुषं राजन् भयमस्मानुपस्थितम्

na daityadānavebhyo vā bhayamasti na naḥ kvacit |
yādṛśaṃ mānuṣaṃ rājan bhayamasmānupasthitam

वानरैः पर्वताकारैर्लङ्केयं परिवारिता ।
सीताहरणसंतप्ताद् रामान्नस्तुमुलं भयम्

vānaraiḥ parvatākārairlaṅkeyaṃ parivāritā |
sītāharaṇasaṃtaptād rāmānnastumulaṃ bhayam

एकेन वानरेणेयं पूर्वं दग्धा महापुरी ।
कुमारो निहतश्चाक्षः सानुयात्रः सकुञ्जरः

ekena vānareṇeyaṃ pūrvaṃ dagdhā mahāpurī |
kumāro nihataścākṣaḥ sānuyātraḥ sakuñjaraḥ

स्वयं रक्षोधिपश्चापि पौलस्त्यो देवकण्टकः ।
व्रजेति संयुगे मुक्तो रामेणादित्यवर्चसा

svayaṃ rakṣodhipaścāpi paulastyo devakaṇṭakaḥ |
vrajeti saṃyuge mukto rāmeṇādityavarcasā

यन्न देवैः कृतो राजा नापि दैत्यैर्न दानवैः ।
कृतः स इह रामेण विमुक्तः प्राणसंशयात्

yanna devaiḥ kṛto rājā nāpi daityairna dānavaiḥ |
kṛtaḥ sa iha rāmeṇa vimuktaḥ prāṇasaṃśayāt

स यूपाक्षवचः श्रुत्वा भ्रातुर्युधि पराभवम् ।
कुम्भकर्णो विवृत्ताक्षो यूपाक्षमिदमब्रवीत्

sa yūpākṣavacaḥ śrutvā bhrāturyudhi parābhavam |
kumbhakarṇo vivṛttākṣo yūpākṣamidamabravīt

सर्वमद्यैव यूपाक्ष हरिसैन्यं सलक्ष्मणम् ।
राघवं च रणे जित्वा ततो द्रक्ष्यामि रावणम्

sarvamadyaiva yūpākṣa harisainyaṃ salakṣmaṇam |
rāghavaṃ ca raṇe jitvā tato drakṣyāmi rāvaṇam

राक्षसांस्तर्पयिष्यामि हरीणां मांसशोणितैः ।
रामलक्ष्मणयोश्चापि स्वयं पास्यामि शोणितम्

rākṣasāṃstarpayiṣyāmi harīṇāṃ māṃsaśoṇitaiḥ |
rāmalakṣmaṇayoścāpi svayaṃ pāsyāmi śoṇitam

तत् तस्य वाक्यं ब्रुवतो निशम्य
सगर्वितं रोषविवृद्धदोषम् ।
महोदरो नैर्ऋतयोधमुख्यः
कृताञ्जलिर्वाक्यमिदं बभाषे

tat tasya vākyaṃ bruvato niśamya
sagarvitaṃ roṣavivṛddhadoṣam |
mahodaro nairṛtayodhamukhyaḥ
kṛtāñjalirvākyamidaṃ babhāṣe

रावणस्य वचः श्रुत्वा गुणदोषौ विमृश्य च ।
पश्चादपि महाबाहो शत्रून् युधि विजेष्यसि

rāvaṇasya vacaḥ śrutvā guṇadoṣau vimṛśya ca |
paścādapi mahābāho śatrūn yudhi vijeṣyasi

महोदरवचः श्रुत्वा राक्षसैः परिवारितः ।
कुम्भकर्णो महातेजाः सम्प्रतस्थे महाबलः

mahodaravacaḥ śrutvā rākṣasaiḥ parivāritaḥ |
kumbhakarṇo mahātejāḥ sampratasthe mahābalaḥ

सुप्तमुत्थाप्य भीमाक्षं भीमरूपपराक्रमम् ।
राक्षसास्त्वरिता जग्मुर्दशग्रीवनिवेशनम्

suptamutthāpya bhīmākṣaṃ bhīmarūpaparākramam |
rākṣasāstvaritā jagmurdaśagrīvaniveśanam

तेऽभिगम्य दशग्रीवमासीनं परमासने ।
ऊचुर्बद्धाञ्जलिपुटाः सर्व एव निशाचराः

te'bhigamya daśagrīvamāsīnaṃ paramāsane |
ūcurbaddhāñjalipuṭāḥ sarva eva niśācarāḥ

कुम्भकर्णः प्रबुद्धोऽसौ भ्राता ते राक्षसेश्वर ।
कथं तत्रैव निर्यातु द्रक्ष्यसे तमिहागतम्

kumbhakarṇaḥ prabuddho'sau bhrātā te rākṣaseśvara |
kathaṃ tatraiva niryātu drakṣyase tamihāgatam

रावणस्त्वब्रवीद्धृष्टो राक्षसांस्तानुपस्थितान् ।
द्रष्टुमेनमिहेच्छामि यथान्यायं च पूज्यताम्

rāvaṇastvabravīddhṛṣṭo rākṣasāṃstānupasthitān |
draṣṭumenamihecchāmi yathānyāyaṃ ca pūjyatām

तथेत्युक्त्वा तु ते सर्वे पुनरागम्य राक्षसाः ।
कुम्भकर्णमिदं वाक्यमूचू रावणचोदिताः

tathetyuktvā tu te sarve punarāgamya rākṣasāḥ |
kumbhakarṇamidaṃ vākyamūcū rāvaṇacoditāḥ

द्रष्टुं त्वां काङ्क्षते राजा सर्वराक्षसपुङ्गवः ।
गमने क्रियतां बुद्धिर्भ्रातरं सम्प्रहर्षय

draṣṭuṃ tvāṃ kāṅkṣate rājā sarvarākṣasapuṅgavaḥ |
gamane kriyatāṃ buddhirbhrātaraṃ sampraharṣaya

कुम्भकर्णस्तु दुर्धर्षो भ्रातुराज्ञाय शासनम् ।
तथेत्युक्त्वा महावीर्यः शयनादुत्पपात ह

kumbhakarṇastu durdharṣo bhrāturājñāya śāsanam |
tathetyuktvā mahāvīryaḥ śayanādutpapāta ha

प्रक्षाल्य वदनं हृष्टः स्नातः परमहर्षितः ।
पिपासुस्त्वरयामास पानं बलसमीरणम्

prakṣālya vadanaṃ hṛṣṭaḥ snātaḥ paramaharṣitaḥ |
pipāsustvarayāmāsa pānaṃ balasamīraṇam

ततस्ते त्वरितास्तत्र राक्षसा रावणाज्ञया ।
मद्यं भक्ष्यांश्च विविधान् क्षिप्रमेवोपहारयन्

tataste tvaritāstatra rākṣasā rāvaṇājñayā |
madyaṃ bhakṣyāṃśca vividhān kṣipramevopahārayan

पीत्वा घटसहस्रे द्वे गमनायोपचक्रमे ।
ईषत्समुत्कटो मत्तस्तेजोबलसमन्वितः

pītvā ghaṭasahasre dve gamanāyopacakrame |
īṣatsamutkaṭo mattastejobalasamanvitaḥ

कुम्भकर्णो बभौ रुष्टः कालान्तकयमोपमः ।
भ्रातुः स भवनं गच्छन् रक्षोबलसमन्वितः ।
कुम्भकर्णः पदन्यासैरकम्पयत मेदिनीम्

kumbhakarṇo babhau ruṣṭaḥ kālāntakayamopamaḥ |
bhrātuḥ sa bhavanaṃ gacchan rakṣobalasamanvitaḥ |
kumbhakarṇaḥ padanyāsairakampayata medinīm

स राजमार्गं वपुषा प्रकाशयन्
सहस्ररश्मिर्धरणीमिवांशुभिः ।
जगाम तत्राञ्जलिमालया वृतः
शतक्रतुर्गेहमिव स्वयंभुवः

sa rājamārgaṃ vapuṣā prakāśayan
sahasraraśmirdharaṇīmivāṃśubhiḥ |
jagāma tatrāñjalimālayā vṛtaḥ
śatakraturgehamiva svayaṃbhuvaḥ

तं राजमार्गस्थममित्रघातिनं
वनौकसस्ते सहसा बहिःस्थिताः ।
दृष्ट्वाप्रमेयं गिरिशृङ्गकल्पं
वितत्रसुस्ते सह यूथपालैः

taṃ rājamārgasthamamitraghātinaṃ
vanaukasaste sahasā bahiḥsthitāḥ |
dṛṣṭvāprameyaṃ giriśṛṅgakalpaṃ
vitatrasuste saha yūthapālaiḥ

केचिच्छरण्यं शरणं स्म रामं
व्रजन्ति केचिद् व्यथिताः पतन्ति ।
केचिद् दशश्च व्यथिताः पतन्ति
केचिद् भयार्ता भुवि शेरते स्म

keciccharaṇyaṃ śaraṇaṃ sma rāmaṃ
vrajanti kecid vyathitāḥ patanti |
kecid daśaśca vyathitāḥ patanti
kecid bhayārtā bhuvi śerate sma

तमद्रिशृङ्गप्रतिमं किरीटिनं
स्पृशन्तमादित्यमिवात्मतेजसा ।
वनौकसः प्रेक्ष्य विवृद्धमद्भुतं
भयार्दिता दुद्रुविरे यतस्ततः

tamadriśṛṅgapratimaṃ kirīṭinaṃ
spṛśantamādityamivātmatejasā |
vanaukasaḥ prekṣya vivṛddhamadbhutaṃ
bhayārditā dudruvire yatastataḥ