सर्ग 49: लक्ष्मण के लिए श्रीराम का शोक

घोरेण शरबन्धेन बद्धौ दशरथात्मजौ ।
निःश्वसन्तौ यथा नागौ शयानौ रुधिरोक्षितौ

ghoreṇa śarabandhena baddhau daśarathātmajau |
niḥśvasantau yathā nāgau śayānau rudhirokṣitau

सर्वे ते वानरश्रेष्ठाः ससुग्रीवमहाबलाः ।
परिवार्य महात्मानौ तस्थुः शोकपरिप्लुताः

sarve te vānaraśreṣṭhāḥ sasugrīvamahābalāḥ |
parivārya mahātmānau tasthuḥ śokapariplutāḥ

एतस्मिन्नन्तरे रामः प्रत्यबुध्यत वीर्यवान् ।
स्थिरत्वात् सत्त्वयोगाच्च शरैः संदानितोऽपि सन्

etasminnantare rāmaḥ pratyabudhyata vīryavān |
sthiratvāt sattvayogācca śaraiḥ saṃdānito'pi san

ततो दृष्ट्वा सरुधिरं निषण्णं गाढमर्पितम् ।
भ्रातरं दीनवदनं पर्यदेवयदातुरः

tato dṛṣṭvā sarudhiraṃ niṣaṇṇaṃ gāḍhamarpitam |
bhrātaraṃ dīnavadanaṃ paryadevayadāturaḥ

किं नु मे सीतया कार्यं लब्धया जीवितेन वा ।
शयानं योऽद्य पश्यामि भ्रातरं युधि निर्जितम्

kiṃ nu me sītayā kāryaṃ labdhayā jīvitena vā |
śayānaṃ yo'dya paśyāmi bhrātaraṃ yudhi nirjitam

शक्या सीतासमा नारी मर्त्यलोके विचिन्वता ।
न लक्ष्मणसमो भ्राता सचिवः साम्परायिकः

śakyā sītāsamā nārī martyaloke vicinvatā |
na lakṣmaṇasamo bhrātā sacivaḥ sāmparāyikaḥ

परित्यक्ष्याम्यहं प्राणान् वानराणां तु पश्यताम् ।
यदि पञ्चत्वमापन्नः सुमित्रानन्दवर्धनः

parityakṣyāmyahaṃ prāṇān vānarāṇāṃ tu paśyatām |
yadi pañcatvamāpannaḥ sumitrānandavardhanaḥ

किं नु वक्ष्यामि कौसल्यां मातरं किं नु कैकयीम् ।
कथमम्बां सुमित्रां च पुत्रदर्शनलालसाम्

kiṃ nu vakṣyāmi kausalyāṃ mātaraṃ kiṃ nu kaikayīm |
kathamambāṃ sumitrāṃ ca putradarśanalālasām

विवत्सां वेपमानां च वेपन्तीं कुररीमिव ।
कथमाश्वासयिष्यामि यदि यास्यामि तं विना

vivatsāṃ vepamānāṃ ca vepantīṃ kurarīmiva |
kathamāśvāsayiṣyāmi yadi yāsyāmi taṃ vinā

कथं वक्ष्यामि शत्रुघ्नं भरतं च यशस्विनम् ।
मया सह वनं यातो विना तेनाहमागतः

kathaṃ vakṣyāmi śatrughnaṃ bharataṃ ca yaśasvinam |
mayā saha vanaṃ yāto vinā tenāhamāgataḥ

उपालम्भं न शक्ष्यामि सोढुमम्बासुमित्रया ।
इहैव देहं त्यक्ष्यामि नहि जीवितुमुत्सहे

upālambhaṃ na śakṣyāmi soḍhumambāsumitrayā |
ihaiva dehaṃ tyakṣyāmi nahi jīvitumutsahe

धिङ्मां दुष्कृतकर्माणमनार्यं यत्कृते ह्यसौ ।
लक्ष्मणः पतितः शेते शरतल्पे गतासुवत्

dhiṅmāṃ duṣkṛtakarmāṇamanāryaṃ yatkṛte hyasau |
lakṣmaṇaḥ patitaḥ śete śaratalpe gatāsuvat

त्वं नित्यं सुविषण्णं मामाश्वासयसि लक्ष्मण ।
गतासुर्नाद्य शक्तोऽसि मामार्तमभिभाषितुम्

tvaṃ nityaṃ suviṣaṇṇaṃ māmāśvāsayasi lakṣmaṇa |
gatāsurnādya śakto'si māmārtamabhibhāṣitum

येनाद्य बहवो युद्धे निहता राक्षसाः क्षितौ ।
तस्यामेवाद्य शूरस्त्वं शेषे विनिहतः शनैः

yenādya bahavo yuddhe nihatā rākṣasāḥ kṣitau |
tasyāmevādya śūrastvaṃ śeṣe vinihataḥ śanaiḥ

शयानः शरतल्पेऽस्मिन् सशोणितपरिस्रुतः ।
शरभूतस्ततो भासि भास्करोऽस्तमिव व्रजन्

śayānaḥ śaratalpe'smin saśoṇitaparisrutaḥ |
śarabhūtastato bhāsi bhāskaro'stamiva vrajan

बाणाभिहतमर्मत्वान्न शक्नोषीह भाषितुम् ।
रुजा चाब्रुवतो यस्य दृष्टिरागेण सूच्यते

bāṇābhihatamarmatvānna śaknoṣīha bhāṣitum |
rujā cābruvato yasya dṛṣṭirāgeṇa sūcyate

यथैव मां वनं यान्तमनुयातो महाद्युतिः ।
अहमप्यनुयास्यामि तथैवैनं यमक्षयम्

yathaiva māṃ vanaṃ yāntamanuyāto mahādyutiḥ |
ahamapyanuyāsyāmi tathaivainaṃ yamakṣayam

इष्टबन्धुजनो नित्यं मां च नित्यमनुव्रतः ।
इमामद्य गतोऽवस्थां ममानार्यस्य दुर्नयैः

iṣṭabandhujano nityaṃ māṃ ca nityamanuvrataḥ |
imāmadya gato'vasthāṃ mamānāryasya durnayaiḥ

सुरुष्टेनापि वीरेण लक्ष्मणेन न संस्मरे ।
परुषं विप्रियं चापि श्रावितं तु कदाचन

suruṣṭenāpi vīreṇa lakṣmaṇena na saṃsmare |
paruṣaṃ vipriyaṃ cāpi śrāvitaṃ tu kadācana

विससर्जैकवेगेन पञ्चबाणशतानि यः ।
इष्वस्त्रेष्वधिकस्तस्मात् कार्तवीर्याच्च लक्ष्मणः

visasarjaikavegena pañcabāṇaśatāni yaḥ |
iṣvastreṣvadhikastasmāt kārtavīryācca lakṣmaṇaḥ

अस्त्रैरस्त्राणि यो हन्याच्छक्रस्यापि महात्मनः ।
सोऽयमुर्व्यां हतः शेते महार्हशयनोचितः

astrairastrāṇi yo hanyācchakrasyāpi mahātmanaḥ |
so'yamurvyāṃ hataḥ śete mahārhaśayanocitaḥ

तत्तु मिथ्या प्रलप्तं मां प्रधक्ष्यति न संशयः ।
यन्मया न कृतो राजा राक्षसानां विभीषणः

tattu mithyā pralaptaṃ māṃ pradhakṣyati na saṃśayaḥ |
yanmayā na kṛto rājā rākṣasānāṃ vibhīṣaṇaḥ

अस्मिन् मुहूर्ते सुग्रीव प्रतियातुमितोऽर्हसि ।
मत्वा हीनं मया राजन् रावणोऽभिभविष्यति

asmin muhūrte sugrīva pratiyātumito'rhasi |
matvā hīnaṃ mayā rājan rāvaṇo'bhibhaviṣyati

अङ्गदं तु पुरस्कृत्य ससैन्यं सपरिच्छदम् ।
सागरं तर सुग्रीव नीलेन च नलेन च

aṅgadaṃ tu puraskṛtya sasainyaṃ saparicchadam |
sāgaraṃ tara sugrīva nīlena ca nalena ca

कृतं हि सुमहत्कर्म यदन्यैर्दुष्करं रणे ।
ऋक्षराजेन तुष्यामि गोलाङ्गूलाधिपेन च

kṛtaṃ hi sumahatkarma yadanyairduṣkaraṃ raṇe |
ṛkṣarājena tuṣyāmi golāṅgūlādhipena ca

अङ्गदेन कृतं कर्म मैन्देन द्विविदेन च ।
युद्धं केसरिणा संख्ये घोरं सम्पातिना कृतम्

aṅgadena kṛtaṃ karma maindena dvividena ca |
yuddhaṃ kesariṇā saṃkhye ghoraṃ sampātinā kṛtam

गवयेन गवाक्षेण शरभेण गजेन च ।
अन्यैश्च हरिभिर्युद्धं मदर्थे त्यक्तजीवितैः

gavayena gavākṣeṇa śarabheṇa gajena ca |
anyaiśca haribhiryuddhaṃ madarthe tyaktajīvitaiḥ

न चातिक्रमितुं शक्यं दैवं सुग्रीव मानुषैः ।
यत्तु शक्यं वयस्येन सुहृदा वा परं मम

na cātikramituṃ śakyaṃ daivaṃ sugrīva mānuṣaiḥ |
yattu śakyaṃ vayasyena suhṛdā vā paraṃ mama

कृतं सुग्रीव तत् सर्वं भवता धर्मभीरुणा ।
मित्रकार्यं कृतमिदं भवद्भिर्वानरर्षभाः

kṛtaṃ sugrīva tat sarvaṃ bhavatā dharmabhīruṇā |
mitrakāryaṃ kṛtamidaṃ bhavadbhirvānararṣabhāḥ

अनुज्ञाता मया सर्वे यथेष्टं गन्तुमर्हथ ।
शुश्रुवुस्तस्य ये सर्वे वानराः परिदेवितम्

anujñātā mayā sarve yatheṣṭaṃ gantumarhatha |
śuśruvustasya ye sarve vānarāḥ paridevitam

वर्तयांचक्रिरेऽश्रूणि नेत्रैः कृष्णेतरेक्षणाः

vartayāṃcakrire'śrūṇi netraiḥ kṛṣṇetarekṣaṇāḥ

ततः सर्वाण्यनीकानि स्थापयित्वा विभीषणः ।
आजगाम गदापाणिस्त्वरितं यत्र राघवः

tataḥ sarvāṇyanīkāni sthāpayitvā vibhīṣaṇaḥ |
ājagāma gadāpāṇistvaritaṃ yatra rāghavaḥ

तं दृष्ट्वा त्वरितं यान्तं नीलाञ्जनचयोपमम् ।
वानरा दुद्रुवुः सर्वे मन्यमानास्तु रावणिम्

taṃ dṛṣṭvā tvaritaṃ yāntaṃ nīlāñjanacayopamam |
vānarā dudruvuḥ sarve manyamānāstu rāvaṇim