सर्ग 5: सागर तट पर श्रीराम का सीता-विरह

सा तु नीलेन विधिवत्स्वारक्षा सुसमाहिता ।
सागरस्योत्तरे तीरे साधु सा विनिवेशिता

sā tu nīlena vidhivatsvārakṣā susamāhitā |
sāgarasyottare tīre sādhu sā viniveśitā

मैन्दश्च द्विविदश्चोभौ तत्र वानरपुङ्गवौ ।
विचेरतुश्च तां सेनां रक्षार्थं सर्वतोदिशम्

maindaśca dvividaścobhau tatra vānarapuṅgavau |
viceratuśca tāṃ senāṃ rakṣārthaṃ sarvatodiśam

निविष्टायां तु सेनायां तीरे नदनदीपतेः ।
पार्श्वस्थं लक्ष्मणं दृष्ट्वा रामो वचनमब्रवीत्

niviṣṭāyāṃ tu senāyāṃ tīre nadanadīpateḥ |
pārśvasthaṃ lakṣmaṇaṃ dṛṣṭvā rāmo vacanamabravīt

शोकश्च किल कालेन गच्छता ह्यपगच्छति ।
मम चापश्यतः कान्तामहन्यहनि वर्धते

śokaśca kila kālena gacchatā hyapagacchati |
mama cāpaśyataḥ kāntāmahanyahani vardhate

न मे दुःखं प्रिया दूरे न मे दुःखं हृतेति च ।
एतदेवानुशोचामि वयोऽस्या ह्यतिवर्तते

na me duḥkhaṃ priyā dūre na me duḥkhaṃ hṛteti ca |
etadevānuśocāmi vayo'syā hyativartate

वाहि वात यतः कान्ता तां स्पृष्ट्वा मामपि स्पृश ।
त्वयि मे गात्रसंस्पर्शश्चन्द्रे दृष्टिसमागमः

vāhi vāta yataḥ kāntā tāṃ spṛṣṭvā māmapi spṛśa |
tvayi me gātrasaṃsparśaścandre dṛṣṭisamāgamaḥ

तन्मे दहति गात्राणि विषं पीतमिवाशये ।
हा नाथेति प्रिया सा मां ह्रियमाणा यदब्रवीत्

tanme dahati gātrāṇi viṣaṃ pītamivāśaye |
hā nātheti priyā sā māṃ hriyamāṇā yadabravīt

तद्वियोगेन्धनवता तच्चिन्ताविमलार्चिषा ।
रात्रिंदिवं शरीरं मे दह्यते मदनाग्निना

tadviyogendhanavatā taccintāvimalārciṣā |
rātriṃdivaṃ śarīraṃ me dahyate madanāgninā

अवगाह्यार्णवं स्वप्स्ये सौमित्रे भवता विना ।
एवं च प्रज्वलन् कामो न मा सुप्तं जले दहेत्

avagāhyārṇavaṃ svapsye saumitre bhavatā vinā |
evaṃ ca prajvalan kāmo na mā suptaṃ jale dahet

बह्वेतत् कामयानस्य शक्यमेतेन जीवितुम् ।
यदहं सा च वामोरुरेकां धरणिमाश्रितौ

bahvetat kāmayānasya śakyametena jīvitum |
yadahaṃ sā ca vāmorurekāṃ dharaṇimāśritau

केदारस्येवाकेदारः सोदकस्य निरूदकः ।
उपस्नेहेन जीवामि जीवन्तीं यच्छृणोमि ताम्

kedārasyevākedāraḥ sodakasya nirūdakaḥ |
upasnehena jīvāmi jīvantīṃ yacchṛṇomi tām

कदा नु खलु सुश्रोणीं शतपत्रायतेक्षणाम् ।
विजित्य शत्रून् द्रक्ष्यामि सीतां स्फीतामिव श्रियम्

kadā nu khalu suśroṇīṃ śatapatrāyatekṣaṇām |
vijitya śatrūn drakṣyāmi sītāṃ sphītāmiva śriyam

कदा सुचारुदन्तोष्ठं तस्याः पद्ममिवाननम् ।
ईषदुन्नाम्य पास्यामि रसायनमिवातुरः

kadā sucārudantoṣṭhaṃ tasyāḥ padmamivānanam |
īṣadunnāmya pāsyāmi rasāyanamivāturaḥ

तौ तस्याः सहितौ पीनौ स्तनौ तालफलोपमौ ।
कदा न खलु सोत्कम्पौ श्लिष्यन्त्या मां भजिष्यतः

tau tasyāḥ sahitau pīnau stanau tālaphalopamau |
kadā na khalu sotkampau śliṣyantyā māṃ bhajiṣyataḥ

सा नूनमसितापाङ्गी रक्षोमध्यगता सती ।
मन्नाथा नाथहीनेव त्रातारं नाधिगच्छति

sā nūnamasitāpāṅgī rakṣomadhyagatā satī |
mannāthā nāthahīneva trātāraṃ nādhigacchati

कथं जनकराजस्य दुहिता मम च प्रिया ।
राक्षसीमध्यगा शेते स्नुषा दशरथस्य च

kathaṃ janakarājasya duhitā mama ca priyā |
rākṣasīmadhyagā śete snuṣā daśarathasya ca

अविक्षोभ्याणि रक्षांसि सा विधूयोत्पतिष्यति ।
विधूय जलदान् नीलान् शशिलेखा शरत्स्विव

avikṣobhyāṇi rakṣāṃsi sā vidhūyotpatiṣyati |
vidhūya jaladān nīlān śaśilekhā śaratsviva

स्वभावतनुका नूनं शोकेनानशनेन च ।
भूयस्तनुतरा सीता देशकालविपर्ययात्

svabhāvatanukā nūnaṃ śokenānaśanena ca |
bhūyastanutarā sītā deśakālaviparyayāt

कदा नु राक्षसेन्द्रस्य निधायोरसि सायकान् ।
शोकं प्रत्याहरिष्यामि शोकमुत्सृज्य मानसम्

kadā nu rākṣasendrasya nidhāyorasi sāyakān |
śokaṃ pratyāhariṣyāmi śokamutsṛjya mānasam

कदा नु खलु मे साध्वी सीतामरसुतोपमा ।
सोत्कण्ठा कण्ठमालम्ब्य मोक्ष्यत्यानन्दजं जलम्

kadā nu khalu me sādhvī sītāmarasutopamā |
sotkaṇṭhā kaṇṭhamālambya mokṣyatyānandajaṃ jalam

कदा शोकमिमं घोरं मैथिलीविप्रयोगजम् ।
सहसा विप्रमोक्ष्यामि वासः शुक्लेतरं यथा

kadā śokamimaṃ ghoraṃ maithilīviprayogajam |
sahasā vipramokṣyāmi vāsaḥ śukletaraṃ yathā

एवं विलपतस्तस्य तत्र रामस्य धीमतः ।
दिनक्षयान्मन्दवपुर्भास्करोऽस्तमुपागमत्

evaṃ vilapatastasya tatra rāmasya dhīmataḥ |
dinakṣayānmandavapurbhāskaro'stamupāgamat

आश्वासितो लक्ष्मणेन रामः संध्यामुपासत ।
स्मरन् कमलपत्राक्षीं सीतां शोकाकुलीकृतः

āśvāsito lakṣmaṇena rāmaḥ saṃdhyāmupāsata |
smaran kamalapatrākṣīṃ sītāṃ śokākulīkṛtaḥ