सर्ग 4: वानर सेना का समुद्र तट की ओर प्रस्थान

श्रुत्वा हनूमतो वाक्यं यथावदनुपूर्वशः ।
ततोऽब्रवीन्महातेजा रामः सत्यपराक्रमः

śrutvā hanūmato vākyaṃ yathāvadanupūrvaśaḥ |
tato'bravīnmahātejā rāmaḥ satyaparākramaḥ

यन्निवेदयसे लङ्कां पुरीं भीमस्य रक्षसः ।
क्षिप्रमेनां वधिष्यामि सत्यमेतद् ब्रवीमि ते

yannivedayase laṅkāṃ purīṃ bhīmasya rakṣasaḥ |
kṣipramenāṃ vadhiṣyāmi satyametad bravīmi te

अस्मिन् मुहूर्ते सुग्रीव प्रयाणमभिरोचय ।
युक्तो मुहूर्ते विजये प्राप्तो मध्यं दिवाकरः

asmin muhūrte sugrīva prayāṇamabhirocaya |
yukto muhūrte vijaye prāpto madhyaṃ divākaraḥ

सीतां हृत्वा तु तद् यातु क्वासौ यास्यति जीवितः ।
सीता श्रुत्वाभियानं मे आशामेष्यति जीविते ।
जीवितान्तेऽमृतं स्पृष्ट्वा पीत्वामृतमिवातुरः

sītāṃ hṛtvā tu tad yātu kvāsau yāsyati jīvitaḥ |
sītā śrutvābhiyānaṃ me āśāmeṣyati jīvite |
jīvitānte'mṛtaṃ spṛṣṭvā pītvāmṛtamivāturaḥ

उत्तराफाल्गुनी ह्यद्य श्वस्तु हस्तेन योक्ष्यते ।
अभिप्रयाम सुग्रीव सर्वानीकसमावृताः

uttarāphālgunī hyadya śvastu hastena yokṣyate |
abhiprayāma sugrīva sarvānīkasamāvṛtāḥ

निमित्तानि च पश्यामि यानि प्रादुर्भवन्ति वै ।
निहत्य रावणं सीतामानयिष्यामि जानकीम्

nimittāni ca paśyāmi yāni prādurbhavanti vai |
nihatya rāvaṇaṃ sītāmānayiṣyāmi jānakīm

उपरिष्टाद्धि नयनं स्फुरमाणमिमं मम ।
विजयं समनुप्राप्तं शंसतीव मनोरथम्

upariṣṭāddhi nayanaṃ sphuramāṇamimaṃ mama |
vijayaṃ samanuprāptaṃ śaṃsatīva manoratham

ततो वानरराजेन लक्ष्मणेन सुपूजितः ।
उवाच रामो धर्मात्मा पुनरप्यर्थकोविदः

tato vānararājena lakṣmaṇena supūjitaḥ |
uvāca rāmo dharmātmā punarapyarthakovidaḥ

अग्रे यातु बलस्यास्य नीलो मार्गमवेक्षितुम् ।
वृतः शतसहस्रेण वानराणां तरस्विनाम्

agre yātu balasyāsya nīlo mārgamavekṣitum |
vṛtaḥ śatasahasreṇa vānarāṇāṃ tarasvinām

फलमूलवता नील शीतकाननवारिणा ।
पथा मधुमता चाशु सेनां सेनापते नय

phalamūlavatā nīla śītakānanavāriṇā |
pathā madhumatā cāśu senāṃ senāpate naya

दूषयेयुर्दुरात्मानः पथि मूलफलोदकम् ।
राक्षसाः पथि रक्षेथास्तेभ्यस्त्वं नित्यमुद्यतः

dūṣayeyurdurātmānaḥ pathi mūlaphalodakam |
rākṣasāḥ pathi rakṣethāstebhyastvaṃ nityamudyataḥ

निम्नेषु वनदुर्गेषु वनेषु च वनौकसः ।
अभिप्लुत्याभिपश्येयुः परेषां निहितं बलम्

nimneṣu vanadurgeṣu vaneṣu ca vanaukasaḥ |
abhiplutyābhipaśyeyuḥ pareṣāṃ nihitaṃ balam

यत्तु फल्गु बलं किंचित् तदत्रैवोपपद्यताम् ।
एतद्धि कृत्यं घोरं नो विक्रमेण प्रयुज्यताम्

yattu phalgu balaṃ kiṃcit tadatraivopapadyatām |
etaddhi kṛtyaṃ ghoraṃ no vikrameṇa prayujyatām

सागरौघनिभं भीममग्रानीकं महाबलाः ।
कपिसिंहाः प्रकर्षन्तु शतशोऽथ सहस्रशः

sāgaraughanibhaṃ bhīmamagrānīkaṃ mahābalāḥ |
kapisiṃhāḥ prakarṣantu śataśo'tha sahasraśaḥ

गजश्च गिरिसंकाशो गवयश्च महाबलः ।
गवाक्षश्चाग्रतो यातु गवां दृप्त इवर्षभः

gajaśca girisaṃkāśo gavayaśca mahābalaḥ |
gavākṣaścāgrato yātu gavāṃ dṛpta ivarṣabhaḥ

यातु वानरवाहिन्या वानरः प्लवतां पतिः ।
पालयन् दक्षिणं पार्श्वमृषभो वानरर्षभः

yātu vānaravāhinyā vānaraḥ plavatāṃ patiḥ |
pālayan dakṣiṇaṃ pārśvamṛṣabho vānararṣabhaḥ

गन्धहस्तीव दुर्धर्षस्तरस्वी गन्धमादनः ।
यातु वानरवाहिन्याः सव्यं पार्श्वमधिष्ठितः

gandhahastīva durdharṣastarasvī gandhamādanaḥ |
yātu vānaravāhinyāḥ savyaṃ pārśvamadhiṣṭhitaḥ

यास्यामि बलमध्येऽहं बलौघमभिहर्षयन् ।
अधिरुह्य हनूमन्तमैरावतमिवेश्वरः

yāsyāmi balamadhye'haṃ balaughamabhiharṣayan |
adhiruhya hanūmantamairāvatamiveśvaraḥ

अङ्गदेनैष संयातु लक्ष्मणश्चान्तकोपमः ।
सार्वभौमेन भूतेशो द्रविणाधिपतिर्यथा

aṅgadenaiṣa saṃyātu lakṣmaṇaścāntakopamaḥ |
sārvabhaumena bhūteśo draviṇādhipatiryathā

जाम्बवांश्च सुषेणश्च वेगदर्शी च वानरः ।
ऋक्षराजो महाबाहुः कुक्षिं रक्षन्तु ते त्रयः

jāmbavāṃśca suṣeṇaśca vegadarśī ca vānaraḥ |
ṛkṣarājo mahābāhuḥ kukṣiṃ rakṣantu te trayaḥ

राघवस्य वचः श्रुत्वा सुग्रीवो वाहिनीपतिः ।
व्यादिदेश महावीर्यो वानरान् वानरर्षभः

rāghavasya vacaḥ śrutvā sugrīvo vāhinīpatiḥ |
vyādideśa mahāvīryo vānarān vānararṣabhaḥ

ते वानरगणाः सर्वे समुत्पत्य महौजसः ।
गुहाभ्यः शिखरेभ्यश्च आशु पुप्लुविरे तदा

te vānaragaṇāḥ sarve samutpatya mahaujasaḥ |
guhābhyaḥ śikharebhyaśca āśu pupluvire tadā

ततो वानरराजेन लक्ष्मणेन च पूजितः ।
जगाम रामो धर्मात्मा ससैन्यो दक्षिणां दिशम्

tato vānararājena lakṣmaṇena ca pūjitaḥ |
jagāma rāmo dharmātmā sasainyo dakṣiṇāṃ diśam

शतैः शतसहस्रैश्च कोटिभिश्चायुतैरपि ।
वारणाभैश्च हरिभिर्ययौ परिवृतस्तदा

śataiḥ śatasahasraiśca koṭibhiścāyutairapi |
vāraṇābhaiśca haribhiryayau parivṛtastadā

तं यान्तमनुयान्ती सा महती हरिवाहिनी ।
हृष्टाः प्रमुदिताः सर्वे सुग्रीवेणापि पालिताः

taṃ yāntamanuyāntī sā mahatī harivāhinī |
hṛṣṭāḥ pramuditāḥ sarve sugrīveṇāpi pālitāḥ

आप्लवन्तः प्लवन्तश्च गर्जन्तश्च प्लवंगमाः ।
क्ष्वेलन्तो निनदन्तश्च जग्मुर्वै दक्षिणां दिशम्

āplavantaḥ plavantaśca garjantaśca plavaṃgamāḥ |
kṣvelanto ninadantaśca jagmurvai dakṣiṇāṃ diśam

भक्षयन्तः सुगन्धीनि मधूनि च फलानि च ।
उद्वहन्तो महावृक्षान् मञ्जरीपुञ्जधारिणः

bhakṣayantaḥ sugandhīni madhūni ca phalāni ca |
udvahanto mahāvṛkṣān mañjarīpuñjadhāriṇaḥ

अन्योन्यं सहसा दृप्ता निर्वहन्ति क्षिपन्ति च ।
पतन्तश्चोत्पतन्त्यन्ये पातयन्त्यपरे परान्

anyonyaṃ sahasā dṛptā nirvahanti kṣipanti ca |
patantaścotpatantyanye pātayantyapare parān

रावणो नो निहन्तव्यः सर्वे च रजनीचराः ।
इति गर्जन्ति हरयो राघवस्य समीपतः

rāvaṇo no nihantavyaḥ sarve ca rajanīcarāḥ |
iti garjanti harayo rāghavasya samīpataḥ

पुरस्तादृषभो नीलो वीरः कुमुद एव च ।
पन्थानं शोधयन्ति स्म वानरैर्बहुभिः सह

purastādṛṣabho nīlo vīraḥ kumuda eva ca |
panthānaṃ śodhayanti sma vānarairbahubhiḥ saha

मध्ये तु राजा सुग्रीवो रामो लक्ष्मण एव च ।
बलिभिर्बहुभिर्भीमैर्वृतः शत्रुनिबर्हणः

madhye tu rājā sugrīvo rāmo lakṣmaṇa eva ca |
balibhirbahubhirbhīmairvṛtaḥ śatrunibarhaṇaḥ

हरिः शतबलिर्वीरः कोटिभिर्दशभिर्वृतः ।
सर्वामेको ह्यवष्टभ्य ररक्ष हरिवाहिनीम्

hariḥ śatabalirvīraḥ koṭibhirdaśabhirvṛtaḥ |
sarvāmeko hyavaṣṭabhya rarakṣa harivāhinīm

कोटीशतपरीवारः केसरी पनसो गजः ।
अर्कश्च बहुभिः पार्श्वमेकं तस्याभिरक्षति

koṭīśataparīvāraḥ kesarī panaso gajaḥ |
arkaśca bahubhiḥ pārśvamekaṃ tasyābhirakṣati

सुषेणो जाम्बवांश्चैव ऋक्षैर्बहुभिरावृतौ ।
सुग्रीवं पुरतः कृत्वा जघनं संररक्षतुः

suṣeṇo jāmbavāṃścaiva ṛkṣairbahubhirāvṛtau |
sugrīvaṃ purataḥ kṛtvā jaghanaṃ saṃrarakṣatuḥ

तेषां सेनापतिर्वीरो नीलो वानरपुंगवः ।
सम्पतन् प्लवतां श्रेष्ठस्तद् बलं पर्यवारयत्

teṣāṃ senāpatirvīro nīlo vānarapuṃgavaḥ |
sampatan plavatāṃ śreṣṭhastad balaṃ paryavārayat

दरीमुखः प्रजङ्घश्च जम्भोऽथ रभसः कपिः ।
सर्वतश्च ययुर्वीरास्त्वरयन्तः प्लवंगमान्

darīmukhaḥ prajaṅghaśca jambho'tha rabhasaḥ kapiḥ |
sarvataśca yayurvīrāstvarayantaḥ plavaṃgamān

एवं ते हरिशार्दूला गच्छन्ति बलदर्पिताः ।
अपश्यन्त गिरिश्रेष्ठं सह्यं गिरिशतायुतम्

evaṃ te hariśārdūlā gacchanti baladarpitāḥ |
apaśyanta giriśreṣṭhaṃ sahyaṃ giriśatāyutam

सरांसि च सुफुल्लानि तटाकानि वराणि च ।
रामस्य शासनं ज्ञात्वा भीमकोपस्य भीतवत्

sarāṃsi ca suphullāni taṭākāni varāṇi ca |
rāmasya śāsanaṃ jñātvā bhīmakopasya bhītavat

वर्जयन् नागराभ्याशांस्तथा जनपदानपि ।
सागरौघनिभं भीमं तद् वानरबलं महत्

varjayan nāgarābhyāśāṃstathā janapadānapi |
sāgaraughanibhaṃ bhīmaṃ tad vānarabalaṃ mahat

निःससर्प महाघोरं भीमघोषमिवार्णवम् ।
तस्य दाशरथेः पार्श्वे शूरास्ते कपिकुञ्जराः

niḥsasarpa mahāghoraṃ bhīmaghoṣamivārṇavam |
tasya dāśaratheḥ pārśve śūrāste kapikuñjarāḥ

तूर्णमापुप्लुवुः सर्वे सदश्वा इव चोदिताः ।
कपिभ्यामुह्यमानौ तौ शुशुभाते नरर्षभौ

tūrṇamāpupluvuḥ sarve sadaśvā iva coditāḥ |
kapibhyāmuhyamānau tau śuśubhāte nararṣabhau

महद्भ्यामिव संस्पृष्टौ ग्रहाभ्यां चन्द्रभास्करौ ।
ततो वानरराजेन लक्ष्मणेन सुपूजितः

mahadbhyāmiva saṃspṛṣṭau grahābhyāṃ candrabhāskarau |
tato vānararājena lakṣmaṇena supūjitaḥ

जगाम रामो धर्मात्मा ससैन्यो दक्षिणां दिशम् ।
तमङ्गदगतो रामं लक्ष्मणः शुभया गिरा

jagāma rāmo dharmātmā sasainyo dakṣiṇāṃ diśam |
tamaṅgadagato rāmaṃ lakṣmaṇaḥ śubhayā girā

उवाच परिपूर्णार्थं पूर्णार्थप्रतिभानवान् ।
हृतामवाप्य वैदेहीं क्षिप्रं हत्वा च रावणम्

uvāca paripūrṇārthaṃ pūrṇārthapratibhānavān |
hṛtāmavāpya vaidehīṃ kṣipraṃ hatvā ca rāvaṇam

समृद्धार्थः समृद्धार्थामयोध्यां प्रतियास्यसि ।
महान्ति च निमित्तानि दिवि भूमौ च राघव

samṛddhārthaḥ samṛddhārthāmayodhyāṃ pratiyāsyasi |
mahānti ca nimittāni divi bhūmau ca rāghava

शुभानि तव पश्यामि सर्वाण्येवार्थसिद्धये ।
अनुवाति शिवो वायुः सेनां मृदुहितः सुखः

śubhāni tava paśyāmi sarvāṇyevārthasiddhaye |
anuvāti śivo vāyuḥ senāṃ mṛduhitaḥ sukhaḥ

पूर्णवल्गुस्वराश्चेमे प्रवदन्ति मृगद्विजाः ।
प्रसन्नाश्च दिशः सर्वा विमलश्च दिवाकरः

pūrṇavalgusvarāśceme pravadanti mṛgadvijāḥ |
prasannāśca diśaḥ sarvā vimalaśca divākaraḥ

उशना च प्रसन्नार्चिरनु त्वां भार्गवो गतः ।
ब्रह्मराशिर्विशुद्धश्च शुद्धाश्च परमर्षयः ।
अर्चिष्मन्तः प्रकाशन्ते ध्रुवं सर्वे प्रदक्षिणम्

uśanā ca prasannārciranu tvāṃ bhārgavo gataḥ |
brahmarāśirviśuddhaśca śuddhāśca paramarṣayaḥ |
arciṣmantaḥ prakāśante dhruvaṃ sarve pradakṣiṇam

त्रिशङ्कुर्विमलो भाति राजर्षिः सपुरोहितः ।
पितामहः पुरोऽस्माकमिक्ष्वाकूणां महात्मनाम्

triśaṅkurvimalo bhāti rājarṣiḥ sapurohitaḥ |
pitāmahaḥ puro'smākamikṣvākūṇāṃ mahātmanām

विमले च प्रकाशेते विशाखे निरुपद्रवे ।
नक्षत्रं परमस्माकमिक्ष्वाकूणां महात्मनाम्

vimale ca prakāśete viśākhe nirupadrave |
nakṣatraṃ paramasmākamikṣvākūṇāṃ mahātmanām

नैर्ऋतं नैर्ऋतानां च नक्षत्रमतिपीड्यते ।
मूलो मूलवता स्पृष्टो धूप्यते धूमकेतुना

nairṛtaṃ nairṛtānāṃ ca nakṣatramatipīḍyate |
mūlo mūlavatā spṛṣṭo dhūpyate dhūmaketunā

सर्वं चैतद् विनाशाय राक्षसानामुपस्थितम् ।
काले कालगृहीतानां नक्षत्रं ग्रहपीडितम्

sarvaṃ caitad vināśāya rākṣasānāmupasthitam |
kāle kālagṛhītānāṃ nakṣatraṃ grahapīḍitam

प्रसन्नाः सुरसाश्चापो वनानि फलवन्ति च ।
प्रवान्ति नाधिका गन्धा यथर्तुकुसुमा द्रुमाः

prasannāḥ surasāścāpo vanāni phalavanti ca |
pravānti nādhikā gandhā yathartukusumā drumāḥ

व्यूढानि कपिसैन्यानि प्रकाशन्तेऽधिकं प्रभो ।
देवानामिव सैन्यानि संग्रामे तारकामये ।
एवमार्य समीक्ष्यैतत् प्रीतो भवितुमर्हसि

vyūḍhāni kapisainyāni prakāśante'dhikaṃ prabho |
devānāmiva sainyāni saṃgrāme tārakāmaye |
evamārya samīkṣyaitat prīto bhavitumarhasi

इति भ्रातरमाश्वास्य हृष्टः सौमित्रिरब्रवीत् ।
अथावृत्य महीं कृत्स्नां जगाम हरिवाहिनी

iti bhrātaramāśvāsya hṛṣṭaḥ saumitrirabravīt |
athāvṛtya mahīṃ kṛtsnāṃ jagāma harivāhinī

ऋक्षवानरशार्दूलैर्नखद्रंष्ट्रायुधैरपि ।
कराग्रैश्चरणाग्रैश्च वानरैरुद्धतं रजः

ṛkṣavānaraśārdūlairnakhadraṃṣṭrāyudhairapi |
karāgraiścaraṇāgraiśca vānarairuddhataṃ rajaḥ

भीममन्तर्दधे लोकं निवार्य सवितुः प्रभाम् ।
सपर्वतवनाकाशं दक्षिणां हरिवाहिनी

bhīmamantardadhe lokaṃ nivārya savituḥ prabhām |
saparvatavanākāśaṃ dakṣiṇāṃ harivāhinī

छादयन्ती ययौ भीमा द्यामिवाम्बुदसंततिः ।
उत्तरन्त्याश्च सेनायाः सततं बहुयोजनम्

chādayantī yayau bhīmā dyāmivāmbudasaṃtatiḥ |
uttarantyāśca senāyāḥ satataṃ bahuyojanam

नदीस्रोतांसि सर्वाणि सस्यन्दुर्विपरीतवत् ।
सरांसि विमलाम्भांसि द्रुमाकीर्णांश्च पर्वतान्

nadīsrotāṃsi sarvāṇi sasyandurviparītavat |
sarāṃsi vimalāmbhāṃsi drumākīrṇāṃśca parvatān

समान् भूमिप्रदेशांश्च वनानि फलवन्ति च ।
मध्येन च समन्ताच्च तिर्यक् चाधश्च साविशत्

samān bhūmipradeśāṃśca vanāni phalavanti ca |
madhyena ca samantācca tiryak cādhaśca sāviśat

समावृत्य महीं कृत्स्नां जगाम महती चमूः ।
ते हृष्टवदनाः सर्वे जग्मुर्मारुतरंहसः

samāvṛtya mahīṃ kṛtsnāṃ jagāma mahatī camūḥ |
te hṛṣṭavadanāḥ sarve jagmurmārutaraṃhasaḥ

हरयो राघवस्यार्थे समारोपितविक्रमाः ।
हर्षं वीर्यं बलोद्रेकान् दर्शयन्तः परस्परम्

harayo rāghavasyārthe samāropitavikramāḥ |
harṣaṃ vīryaṃ balodrekān darśayantaḥ parasparam

यौवनोत्सेकजाद् दर्पाद् विविधांश्चक्रुरध्वनि ।
तत्र केचिद् द्रुतं जग्मुरुत्पेतुश्च तथापरे

yauvanotsekajād darpād vividhāṃścakruradhvani |
tatra kecid drutaṃ jagmurutpetuśca tathāpare

केचित् किलकिलां चक्रुर्वानरा वनगोचराः ।
प्रास्फोटयंश्च पुच्छानि संनिजघ्नुः पदान्यपि

kecit kilakilāṃ cakrurvānarā vanagocarāḥ |
prāsphoṭayaṃśca pucchāni saṃnijaghnuḥ padānyapi

भुजान् विक्षिप्य शैलांश्च द्रुमानन्ये बभञ्जिरे ।
आरोहन्तश्च शृङ्गाणि गिरीणां गिरिगोचराः

bhujān vikṣipya śailāṃśca drumānanye babhañjire |
ārohantaśca śṛṅgāṇi girīṇāṃ girigocarāḥ

महानादान् प्रमुञ्चन्ति क्ष्वेडामन्ये प्रचक्रिरे ।
ऊरुवेगैश्च ममृदुर्लताजालान्यनेकशः

mahānādān pramuñcanti kṣveḍāmanye pracakrire |
ūruvegaiśca mamṛdurlatājālānyanekaśaḥ

जृम्भमाणाश्च विक्रान्ता विचिक्रीडुः शिलाद्रुमैः ।
ततः शतसहस्रैश्च कोटिभिश्च सहस्रशः

jṛmbhamāṇāśca vikrāntā vicikrīḍuḥ śilādrumaiḥ |
tataḥ śatasahasraiśca koṭibhiśca sahasraśaḥ

वानराणां सुघोराणां श्रीमत्परिवृता मही ।
सा स्म याति दिवारात्रं महती हरिवाहिनी

vānarāṇāṃ sughorāṇāṃ śrīmatparivṛtā mahī |
sā sma yāti divārātraṃ mahatī harivāhinī

प्रहृष्टमुदिताः सर्वे सुग्रीवेणाभिपालिताः ।
वानरास्त्वरिता यान्ति सर्वे युद्धाभिनन्दिनः ।
प्रमोक्षयिषवः सीतां मुहूर्तं क्वापि नावसन्

prahṛṣṭamuditāḥ sarve sugrīveṇābhipālitāḥ |
vānarāstvaritā yānti sarve yuddhābhinandinaḥ |
pramokṣayiṣavaḥ sītāṃ muhūrtaṃ kvāpi nāvasan

ततः पादपसम्बाधं नानावनसमायुतम् ।
सह्यपर्वतमासाद्य वानरास्ते समारुहन्

tataḥ pādapasambādhaṃ nānāvanasamāyutam |
sahyaparvatamāsādya vānarāste samāruhan

काननानि विचित्राणि नदीप्रस्रवणानि च ।
पश्यन्नपि ययौ रामः सह्यस्य मलयस्य च

kānanāni vicitrāṇi nadīprasravaṇāni ca |
paśyannapi yayau rāmaḥ sahyasya malayasya ca

चम्पकांस्तिलकांश्चूतानशोकान् सिन्दुवारकान् ।
तिनिशान् करवीरांश्च भञ्जन्ति स्म प्लवंगमाः

campakāṃstilakāṃścūtānaśokān sinduvārakān |
tiniśān karavīrāṃśca bhañjanti sma plavaṃgamāḥ

अङ्कोलांश्च करञ्जांश्च प्लक्षन्यग्रोधपादपान् ।
जम्बूकामलकान् नीपान् भञ्जन्ति स्म प्लवंगमाः

aṅkolāṃśca karañjāṃśca plakṣanyagrodhapādapān |
jambūkāmalakān nīpān bhañjanti sma plavaṃgamāḥ

प्रस्तरेषु च रम्येषु विविधाः काननद्रुमाः ।
वायुवेगप्रचलिताः पुष्पैरवकिरन्ति तान्

prastareṣu ca ramyeṣu vividhāḥ kānanadrumāḥ |
vāyuvegapracalitāḥ puṣpairavakiranti tān

मारुतः सुखसंस्पर्शो वाति चन्दनशीतलः ।
षट्पदैरनुकूजद्भिर्वनेषु मधुगन्धिषु

mārutaḥ sukhasaṃsparśo vāti candanaśītalaḥ |
ṣaṭpadairanukūjadbhirvaneṣu madhugandhiṣu

अधिकं शैलराजस्तु धातुभिस्तु विभूषितः ।
धातुभ्यः प्रसृतो रेणुर्वायुवेगेन घट्टितः

adhikaṃ śailarājastu dhātubhistu vibhūṣitaḥ |
dhātubhyaḥ prasṛto reṇurvāyuvegena ghaṭṭitaḥ

सुमहद्वानरानीकं छादयामास सर्वतः ।
गिरिप्रस्थेषु रम्येषु सर्वतः सम्प्रपुष्पिताः

sumahadvānarānīkaṃ chādayāmāsa sarvataḥ |
giriprastheṣu ramyeṣu sarvataḥ samprapuṣpitāḥ

केतक्यः सिन्दुवाराश्च वासन्त्यश्च मनोरमाः ।
माधव्यो गन्धपूर्णाश्च कुन्दगुल्माश्च पुष्पिताः

ketakyaḥ sinduvārāśca vāsantyaśca manoramāḥ |
mādhavyo gandhapūrṇāśca kundagulmāśca puṣpitāḥ

चिरिबिल्वा मधूकाश्च वञ्जुला बकुलास्तथा ।
रञ्जकास्तिलकाश्चैव नागवृक्षाश्च पुष्पिताः

ciribilvā madhūkāśca vañjulā bakulāstathā |
rañjakāstilakāścaiva nāgavṛkṣāśca puṣpitāḥ

चूताः पाटलिकाश्चैव कोविदाराश्च पुष्पिताः ।
मुचुलिन्दार्जुनाश्चैव शिंशपाः कुटजास्तथा

cūtāḥ pāṭalikāścaiva kovidārāśca puṣpitāḥ |
muculindārjunāścaiva śiṃśapāḥ kuṭajāstathā

हिन्तालास्तिनिशाश्चैव चूर्णका नीपकास्तथा ।
नीलाशोकाश्च सरला अङ्कोलाः पद्मकास्तथा

hintālāstiniśāścaiva cūrṇakā nīpakāstathā |
nīlāśokāśca saralā aṅkolāḥ padmakāstathā

प्रीयमाणैः प्लवंगैस्तु सर्वे पर्याकुलीकृताः ।
वाप्यस्तस्मिन् गिरौ रम्याः पल्वलानि तथैव च

prīyamāṇaiḥ plavaṃgaistu sarve paryākulīkṛtāḥ |
vāpyastasmin girau ramyāḥ palvalāni tathaiva ca

चक्रवाकानुचरिताः कारण्डवनिषेविताः ।
प्लवैः क्रौञ्चैश्च संकीर्णा वराहमृगसेविताः

cakravākānucaritāḥ kāraṇḍavaniṣevitāḥ |
plavaiḥ krauñcaiśca saṃkīrṇā varāhamṛgasevitāḥ

ऋक्षैस्तरक्षुभिः सिंहैः शार्दूलैश्च भयावहैः ।
व्यालैश्च बहुभिर्भीमैः सेव्यमानाः समन्ततः

ṛkṣaistarakṣubhiḥ siṃhaiḥ śārdūlaiśca bhayāvahaiḥ |
vyālaiśca bahubhirbhīmaiḥ sevyamānāḥ samantataḥ

पद्मैः सौगन्धिकैः फुल्लैः कुमुदैश्चोत्पलैस्तथा ।
वारिजैर्विविधैः पुष्पै रम्यास्तत्र जलाशयाः

padmaiḥ saugandhikaiḥ phullaiḥ kumudaiścotpalaistathā |
vārijairvividhaiḥ puṣpai ramyāstatra jalāśayāḥ

तस्य सानुषु कूजन्ति नानाद्विजगणास्तथा ।
स्नात्वा पीत्वोदकान्यत्र जले क्रीडन्ति वानराः

tasya sānuṣu kūjanti nānādvijagaṇāstathā |
snātvā pītvodakānyatra jale krīḍanti vānarāḥ

अन्योन्यं प्लावयन्ति स्म शैलमारुह्य वानराः ।
फलान्यमृतगन्धीनि मूलानि कुसुमानि च

anyonyaṃ plāvayanti sma śailamāruhya vānarāḥ |
phalānyamṛtagandhīni mūlāni kusumāni ca

बभञ्जुर्वानरास्तत्र पादपानां मदोत्कटाः ।
द्रोणमात्रप्रमाणानि लम्बमानानि वानराः

babhañjurvānarāstatra pādapānāṃ madotkaṭāḥ |
droṇamātrapramāṇāni lambamānāni vānarāḥ

ययुः पिबन्तः स्वस्थास्ते मधूनि मधुपिङ्गलाः ।
पादपानवभञ्जन्तो विकर्षन्तस्तथा लताः

yayuḥ pibantaḥ svasthāste madhūni madhupiṅgalāḥ |
pādapānavabhañjanto vikarṣantastathā latāḥ

विधमन्तो गिरिवरान् प्रययुः प्लवगर्षभाः ।
वृक्षेभ्योऽन्ये तु कपयो नदन्तो मधु दर्पिताः

vidhamanto girivarān prayayuḥ plavagarṣabhāḥ |
vṛkṣebhyo'nye tu kapayo nadanto madhu darpitāḥ

अन्ये वृक्षान् प्रपद्यन्ते प्रपिबन्त्यपि चापरे ।
बभूव वसुधा तैस्तु सम्पूर्णा हरिपुङ्गवैः ।
यथा कमलकेदारैः पक्वैरिव वसुंधरा

anye vṛkṣān prapadyante prapibantyapi cāpare |
babhūva vasudhā taistu sampūrṇā haripuṅgavaiḥ |
yathā kamalakedāraiḥ pakvairiva vasuṃdharā

महेन्द्रमथ सम्प्राप्य रामो राजीवलोचनः ।
आरुरोह महाबाहुः शिखरं द्रुमभूषितम्

mahendramatha samprāpya rāmo rājīvalocanaḥ |
āruroha mahābāhuḥ śikharaṃ drumabhūṣitam

ततः शिखरमारुह्य रामो दशरथात्मजः ।
कूर्ममीनसमाकीर्णमपश्यत् सलिलाशयम्

tataḥ śikharamāruhya rāmo daśarathātmajaḥ |
kūrmamīnasamākīrṇamapaśyat salilāśayam

ते सह्यं समतिक्रम्य मलयं च महागिरिम् ।
आसेदुरानुपूर्व्येण समुद्रं भीमनिःस्वनम्

te sahyaṃ samatikramya malayaṃ ca mahāgirim |
āsedurānupūrvyeṇa samudraṃ bhīmaniḥsvanam

अवरुह्य जगामाशु वेलावनमनुत्तमम् ।
रामो रमयतां श्रेष्ठः ससुग्रीवः सलक्ष्मणः

avaruhya jagāmāśu velāvanamanuttamam |
rāmo ramayatāṃ śreṣṭhaḥ sasugrīvaḥ salakṣmaṇaḥ

अथ धौतोपलतलां तोयौघैः सहसोत्थितैः ।
वेलामासाद्य विपुलां रामो वचनमब्रवीत्

atha dhautopalatalāṃ toyaughaiḥ sahasotthitaiḥ |
velāmāsādya vipulāṃ rāmo vacanamabravīt

एते वयमनुप्राप्ताः सुग्रीव वरुणालयम् ।
इहेदानीं विचिन्ता सा या नः पूर्वमुपस्थिता

ete vayamanuprāptāḥ sugrīva varuṇālayam |
ihedānīṃ vicintā sā yā naḥ pūrvamupasthitā

अतः परमतीरोऽयं सागरः सरितां पतिः ।
न चायमनुपायेन शक्यस्तरितुमर्णवः

ataḥ paramatīro'yaṃ sāgaraḥ saritāṃ patiḥ |
na cāyamanupāyena śakyastaritumarṇavaḥ

तदिहैव निवेशोऽस्तु मन्त्रः प्रस्तूयतामिह ।
यथेदं वानरबलं परं पारमवाप्नुयात्

tadihaiva niveśo'stu mantraḥ prastūyatāmiha |
yathedaṃ vānarabalaṃ paraṃ pāramavāpnuyāt

इतीव स महाबाहुः सीताहरणकर्शितः ।
रामः सागरमासाद्य वासमाज्ञापयत् तदा

itīva sa mahābāhuḥ sītāharaṇakarśitaḥ |
rāmaḥ sāgaramāsādya vāsamājñāpayat tadā

सर्वाः सेना निवेश्यन्तां वेलायां हरिपुङ्गव ।
सम्प्राप्तो मन्त्रकालो नः सागरस्येह लङ्घने

sarvāḥ senā niveśyantāṃ velāyāṃ haripuṅgava |
samprāpto mantrakālo naḥ sāgarasyeha laṅghane

स्वां स्वां सेनां समुत्सृज्य मा च कश्चित् कुतो व्रजेत् ।
गच्छन्तु वानराः शूरा ज्ञेयं छन्नं भयं च नः

svāṃ svāṃ senāṃ samutsṛjya mā ca kaścit kuto vrajet |
gacchantu vānarāḥ śūrā jñeyaṃ channaṃ bhayaṃ ca naḥ

रामस्य वचनं श्रुत्वा सुग्रीवः सहलक्ष्मणः ।
सेनां निवेशयत् तीरे सागरस्य द्रुमायुते

rāmasya vacanaṃ śrutvā sugrīvaḥ sahalakṣmaṇaḥ |
senāṃ niveśayat tīre sāgarasya drumāyute

विरराज समीपस्थं सागरस्य च तद् बलम् ।
मधुपाण्डुजलः श्रीमान् द्वितीय इव सागरः

virarāja samīpasthaṃ sāgarasya ca tad balam |
madhupāṇḍujalaḥ śrīmān dvitīya iva sāgaraḥ

वेलावनमुपागम्य ततस्ते हरिपुङ्गवाः ।
निविष्टाश्च परं पारं काङ्क्षमाणा महोदधेः

velāvanamupāgamya tataste haripuṅgavāḥ |
niviṣṭāśca paraṃ pāraṃ kāṅkṣamāṇā mahodadheḥ

तेषां निविशमानानां सैन्यसंनाहनिःस्वनः ।
अन्तर्धाय महानादमर्णवस्य प्रशुश्रुवे

teṣāṃ niviśamānānāṃ sainyasaṃnāhaniḥsvanaḥ |
antardhāya mahānādamarṇavasya praśuśruve

सा वानराणां ध्वजिनी सुग्रीवेणाभिपालिता ।
त्रिधा निविष्टा महती रामस्यार्थपराभवत्

sā vānarāṇāṃ dhvajinī sugrīveṇābhipālitā |
tridhā niviṣṭā mahatī rāmasyārthaparābhavat

सा महार्णवमासाद्य हृष्टा वानरवाहिनी ।
वायुवेगसमाधूतं पश्यमाना महार्णवम्

sā mahārṇavamāsādya hṛṣṭā vānaravāhinī |
vāyuvegasamādhūtaṃ paśyamānā mahārṇavam

दूरपारमसम्बाधं रक्षोगणनिषेवितम् ।
पश्यन्तो वरुणावासं निषेदुर्हरियूथपाः

dūrapāramasambādhaṃ rakṣogaṇaniṣevitam |
paśyanto varuṇāvāsaṃ niṣedurhariyūthapāḥ

चण्डनक्रग्राहघोरं क्षपादौ दिवसक्षये ।
हसन्तमिव फेनौघैर्नृत्यन्तमिव चोर्मिभिः

caṇḍanakragrāhaghoraṃ kṣapādau divasakṣaye |
hasantamiva phenaughairnṛtyantamiva cormibhiḥ

चन्द्रोदये समुद्भूतं प्रतिचन्द्रसमाकुलम् ।
चण्डानिलमहाग्राहैः कीर्णं तिमितिमिंगिलैः

candrodaye samudbhūtaṃ praticandrasamākulam |
caṇḍānilamahāgrāhaiḥ kīrṇaṃ timitimiṃgilaiḥ

दीप्तभोगैरिवाकीर्णं भुजङ्गैर्वरुणालयम् ।
अवगाढं महासत्त्वैर्नानाशैलसमाकुलम्

dīptabhogairivākīrṇaṃ bhujaṅgairvaruṇālayam |
avagāḍhaṃ mahāsattvairnānāśailasamākulam

सुदुर्गं दुर्गमार्गं तमगाधमसुरालयम् ।
मकरैर्नागभोगैश्च विगाढा वातलोलिताः ।
उत्पेतुश्च निपेतुश्च प्रहृष्टा जलराशयः

sudurgaṃ durgamārgaṃ tamagādhamasurālayam |
makarairnāgabhogaiśca vigāḍhā vātalolitāḥ |
utpetuśca nipetuśca prahṛṣṭā jalarāśayaḥ

अग्निचूर्णमिवाविद्धं भास्वराम्बुमहोरगम् ।
सुरारिनिलयं घोरं पातालविषयं सदा

agnicūrṇamivāviddhaṃ bhāsvarāmbumahoragam |
surārinilayaṃ ghoraṃ pātālaviṣayaṃ sadā

सागरं चाम्बरप्रख्यमम्बरं सागरोपमम् ।
सागरं चाम्बरं चेति निर्विशेषमदृश्यत

sāgaraṃ cāmbaraprakhyamambaraṃ sāgaropamam |
sāgaraṃ cāmbaraṃ ceti nirviśeṣamadṛśyata

सम्पृक्तं नभसाप्यम्भः सम्पृक्तं च नभोऽम्भसा ।
तादृग्रूपे स्म दृश्येते तारारत्नसमाकुले

sampṛktaṃ nabhasāpyambhaḥ sampṛktaṃ ca nabho'mbhasā |
tādṛgrūpe sma dṛśyete tārāratnasamākule

समुत्पतितमेघस्य वीचिमालाकुलस्य च ।
विशेषो न द्वयोरासीत् सागरस्याम्बरस्य च

samutpatitameghasya vīcimālākulasya ca |
viśeṣo na dvayorāsīt sāgarasyāmbarasya ca

अन्योन्यैरहताः सक्ताः सस्वनुर्भीमनिःस्वनाः ।
ऊर्मयः सिन्धुराजस्य महाभेर्य इवाम्बरे

anyonyairahatāḥ saktāḥ sasvanurbhīmaniḥsvanāḥ |
ūrmayaḥ sindhurājasya mahābherya ivāmbare

रत्नौघजलसंनादं विषक्तमिव वायुना ।
उत्पतन्तमिव क्रुद्धं यादोगणसमाकुलम्

ratnaughajalasaṃnādaṃ viṣaktamiva vāyunā |
utpatantamiva kruddhaṃ yādogaṇasamākulam

ददृशुस्ते महात्मानो वाताहतजलाशयम् ।
अनिलोद्धूतमाकाशे प्रवलान्तमिवोर्मिभिः

dadṛśuste mahātmāno vātāhatajalāśayam |
aniloddhūtamākāśe pravalāntamivormibhiḥ

ततो विस्मयमापन्ना हरयो ददृशुः स्थिताः ।
भ्रान्तोर्मिजालसंनादं प्रलोलमिव सागरम्

tato vismayamāpannā harayo dadṛśuḥ sthitāḥ |
bhrāntormijālasaṃnādaṃ pralolamiva sāgaram