सर्ग 48: सीता का विलाप और त्रिजटा की सांत्वना

भर्तारं निहतं दृष्ट्वा लक्ष्मणं च महाबलम् ।
विललाप भृशं सीता करुणं शोककर्शिता

bhartāraṃ nihataṃ dṛṣṭvā lakṣmaṇaṃ ca mahābalam |
vilalāpa bhṛśaṃ sītā karuṇaṃ śokakarśitā

ऊचुर्लाक्षणिका ये मां पुत्रिण्यविधवेति च ।
तेऽद्य सर्वे हते रामे ज्ञानिनोऽनृतवादिनः

ūcurlākṣaṇikā ye māṃ putriṇyavidhaveti ca |
te'dya sarve hate rāme jñānino'nṛtavādinaḥ

यज्वनो महिषीं ये मामूचुः पत्नीं च सत्रिणः ।
तेऽद्य सर्वे हते रामे ज्ञानिनोऽनृतवादिनः

yajvano mahiṣīṃ ye māmūcuḥ patnīṃ ca satriṇaḥ |
te'dya sarve hate rāme jñānino'nṛtavādinaḥ

वीरपार्थिवपत्नीनां ये विदुर्भर्तृपूजिताम् ।
तेऽद्य सर्वे हते रामे ज्ञानिनोऽनृतवादिनः

vīrapārthivapatnīnāṃ ye vidurbhartṛpūjitām |
te'dya sarve hate rāme jñānino'nṛtavādinaḥ

ऊचुः संश्रवणे ये मां द्विजाः कार्तान्तिकाः शुभाम् ।
तेऽद्य सर्वे हते रामे ज्ञानिनोऽनृतवादिनः

ūcuḥ saṃśravaṇe ye māṃ dvijāḥ kārtāntikāḥ śubhām |
te'dya sarve hate rāme jñānino'nṛtavādinaḥ

इमानि खलु पद्मानि पादयोर्वै कुलस्त्रियः ।
आधिराज्येऽभिषिच्यन्ते नरेन्द्रैः पतिभिः सह

imāni khalu padmāni pādayorvai kulastriyaḥ |
ādhirājye'bhiṣicyante narendraiḥ patibhiḥ saha

वैधव्यं यान्ति यैर्नार्योऽलक्षणैर्भाग्यदुर्लभाः ।
नात्मनस्तानि पश्यामि पश्यन्ती हतलक्षणा

vaidhavyaṃ yānti yairnāryo'lakṣaṇairbhāgyadurlabhāḥ |
nātmanastāni paśyāmi paśyantī hatalakṣaṇā

सत्यनामानि पद्मानि स्त्रीणामुक्तानि लक्षणैः ।
तान्यद्य निहते रामे वितथानि भवन्ति मे

satyanāmāni padmāni strīṇāmuktāni lakṣaṇaiḥ |
tānyadya nihate rāme vitathāni bhavanti me

केशाः सूक्ष्माः समा नीला भ्रुवौ चासंहते मम ।
वृत्ते चारोमके जङ्घे दन्ताश्चाविरला मम

keśāḥ sūkṣmāḥ samā nīlā bhruvau cāsaṃhate mama |
vṛtte cāromake jaṅghe dantāścāviralā mama

शङ्खे नेत्रे करौ पादौ गुल्फावूरू समौ चितौ ।
अनुवृत्तनखाः स्निग्धाः समाश्चाङ्गुलयो मम

śaṅkhe netre karau pādau gulphāvūrū samau citau |
anuvṛttanakhāḥ snigdhāḥ samāścāṅgulayo mama

स्तनौ चाविरलौ पीनौ मामकौ मग्नचूचुकौ ।
मग्ना चोत्सेधनी नाभिः पार्श्वोरस्कं च मे चितम्

stanau cāviralau pīnau māmakau magnacūcukau |
magnā cotsedhanī nābhiḥ pārśvoraskaṃ ca me citam

मम वर्णो मणिनिभो मृदून्यङ्गरुहाणि च ।
प्रतिष्ठितां द्वादशभिर्मामूचुः शुभलक्षणाम्

mama varṇo maṇinibho mṛdūnyaṅgaruhāṇi ca |
pratiṣṭhitāṃ dvādaśabhirmāmūcuḥ śubhalakṣaṇām

समग्रयवमच्छिद्रं पाणिपादं च वर्णवत् ।
मन्दस्मितेत्येव च मां कन्यालाक्षणिका विदुः

samagrayavamacchidraṃ pāṇipādaṃ ca varṇavat |
mandasmitetyeva ca māṃ kanyālākṣaṇikā viduḥ

आधिराज्येऽभिषेको मे ब्राह्मणैः पतिना सह ।
कृतान्तकुशलैरुक्तं तत् सर्वं वितथीकृतम्

ādhirājye'bhiṣeko me brāhmaṇaiḥ patinā saha |
kṛtāntakuśalairuktaṃ tat sarvaṃ vitathīkṛtam

शोधयित्वा जनस्थानं प्रवृत्तिमुपलभ्य च ।
तीर्त्वा सागरमक्षोभ्यं भ्रातरौ गोष्पदे हतौ

śodhayitvā janasthānaṃ pravṛttimupalabhya ca |
tīrtvā sāgaramakṣobhyaṃ bhrātarau goṣpade hatau

ननु वारुणमाग्नेयमैन्द्रं वायव्यमेव च ।
अस्त्रं ब्रह्मशिरश्चैव राघवौ प्रत्यपद्यत

nanu vāruṇamāgneyamaindraṃ vāyavyameva ca |
astraṃ brahmaśiraścaiva rāghavau pratyapadyata

अदृश्यमानेन रणे मायया वासवोपमौ ।
मम नाथावनाथाया निहतौ रामलक्ष्मणौ

adṛśyamānena raṇe māyayā vāsavopamau |
mama nāthāvanāthāyā nihatau rāmalakṣmaṇau

नहि दृष्टिपथं प्राप्य राघवस्य रणे रिपुः ।
जीवन् प्रतिनिवर्तेत यद्यपि स्यान्मनोजवः

nahi dṛṣṭipathaṃ prāpya rāghavasya raṇe ripuḥ |
jīvan pratinivarteta yadyapi syānmanojavaḥ

न कालस्यातिभारोऽस्ति कृतान्तश्च सुदुर्जयः ।
यत्र रामः सह भ्रात्रा शेते युधि निपातितः

na kālasyātibhāro'sti kṛtāntaśca sudurjayaḥ |
yatra rāmaḥ saha bhrātrā śete yudhi nipātitaḥ

न शोचामि तथा रामं लक्ष्मणं च महारथम् ।
नात्मानं जननीं चापि यथा श्वश्रूं तपस्विनीम्

na śocāmi tathā rāmaṃ lakṣmaṇaṃ ca mahāratham |
nātmānaṃ jananīṃ cāpi yathā śvaśrūṃ tapasvinīm

सा तु चिन्तयते नित्यं समाप्तव्रतमागतम् ।
कदा द्रक्ष्यामि सीतां च लक्ष्मणं च सराघवम्

sā tu cintayate nityaṃ samāptavratamāgatam |
kadā drakṣyāmi sītāṃ ca lakṣmaṇaṃ ca sarāghavam

परिदेवयमानां तां राक्षसी त्रिजटाब्रवीत् ।
मा विषादं कृथा देवि भर्तायं तव जीवति

paridevayamānāṃ tāṃ rākṣasī trijaṭābravīt |
mā viṣādaṃ kṛthā devi bhartāyaṃ tava jīvati

कारणनि च वक्ष्यामि महान्ति सदृशानि च ।
यथेमौ जीवतो देवि भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ

kāraṇani ca vakṣyāmi mahānti sadṛśāni ca |
yathemau jīvato devi bhrātarau rāmalakṣmaṇau

नहि कोपपरीतानि हर्षपर्युत्सुकानि च ।
भवन्ति युधि योधानां मुखानि निहते पतौ

nahi kopaparītāni harṣaparyutsukāni ca |
bhavanti yudhi yodhānāṃ mukhāni nihate patau

इदं विमानं वैदेहि पुष्पकं नाम नामतः ।
दिव्यं त्वां धारयेन् नेदं यद्येतौ गतजीवितौ

idaṃ vimānaṃ vaidehi puṣpakaṃ nāma nāmataḥ |
divyaṃ tvāṃ dhārayen nedaṃ yadyetau gatajīvitau

हतवीरप्रधाना हि गतोत्साहा निरुद्यमा ।
सेना भ्रमति संख्येषु हतकर्णेव नौर्जले

hatavīrapradhānā hi gatotsāhā nirudyamā |
senā bhramati saṃkhyeṣu hatakarṇeva naurjale

इयं पुनरसम्भ्रान्ता निरुद्विग्ना तपस्विनि ।
सेना रक्षति काकुत्स्थौ मया प्रीत्या निवेदितौ

iyaṃ punarasambhrāntā nirudvignā tapasvini |
senā rakṣati kākutsthau mayā prītyā niveditau

सा त्वं भव सुविस्रब्धा अनुमानैः सुखोदयैः ।
अहतौ पश्य काकुत्स्थौ स्नेहादेतद् ब्रवीमि ते

sā tvaṃ bhava suvisrabdhā anumānaiḥ sukhodayaiḥ |
ahatau paśya kākutsthau snehādetad bravīmi te

अनृतं नोक्तपूर्वं मे न च वक्ष्यामि मैथिलि ।
चारित्रसुखशीलत्वात् प्रविष्टासि मनो मम

anṛtaṃ noktapūrvaṃ me na ca vakṣyāmi maithili |
cāritrasukhaśīlatvāt praviṣṭāsi mano mama

नेमौ शक्यौ रणे जेतुं सेन्द्रैरपि सुरासुरैः ।
तादृशं दर्शनं दृष्ट्वा मया चोदीरितं तव

nemau śakyau raṇe jetuṃ sendrairapi surāsuraiḥ |
tādṛśaṃ darśanaṃ dṛṣṭvā mayā codīritaṃ tava

इदं तु सुमहच्चित्रं शरैः पश्यस्व मैथिलि ।
विसंज्ञौ पतितावेतौ नैव लक्ष्मीर्विमुञ्चति

idaṃ tu sumahaccitraṃ śaraiḥ paśyasva maithili |
visaṃjñau patitāvetau naiva lakṣmīrvimuñcati

प्रायेण गतसत्त्वानां पुरुषाणां गतायुषाम् ।
दृश्यमानेषु वक्त्रेषु परं भवति वैकृतम्

prāyeṇa gatasattvānāṃ puruṣāṇāṃ gatāyuṣām |
dṛśyamāneṣu vaktreṣu paraṃ bhavati vaikṛtam

त्यज शोकं च दुःखं च मोहं च जनकात्मजे ।
रामलक्ष्मणयोरर्थे नाद्य शक्यमजीवितुम्

tyaja śokaṃ ca duḥkhaṃ ca mohaṃ ca janakātmaje |
rāmalakṣmaṇayorarthe nādya śakyamajīvitum

श्रुत्वा तु वचनं तस्याः सीता सुरसुतोपमा ।
कृताञ्जलिरुवाचेमामेवमस्त्विति मैथिली

śrutvā tu vacanaṃ tasyāḥ sītā surasutopamā |
kṛtāñjaliruvācemāmevamastviti maithilī

विमानं पुष्पकं तत्तु संनिवर्त्य मनोजवम् ।
दीना त्रिजटया सीता लङ्कामेव प्रवेशिता

vimānaṃ puṣpakaṃ tattu saṃnivartya manojavam |
dīnā trijaṭayā sītā laṅkāmeva praveśitā

ततस्त्रिजटया सार्धं पुष्पकादवरुह्य सा ।
अशोकवनिकामेव राक्षसीभिः प्रवेशिता

tatastrijaṭayā sārdhaṃ puṣpakādavaruhya sā |
aśokavanikāmeva rākṣasībhiḥ praveśitā

प्रविश्य सीता बहुवृक्षखण्डां
तां राक्षसेन्द्रस्य विहारभूमिम् ।
सम्प्रेक्ष्य संचिन्त्य च राजपुत्रौ
परं विषादं समुपाजगाम

praviśya sītā bahuvṛkṣakhaṇḍāṃ
tāṃ rākṣasendrasya vihārabhūmim |
samprekṣya saṃcintya ca rājaputrau
paraṃ viṣādaṃ samupājagāma