सर्ग 39: वानरों द्वारा लंका का दर्शन

तां रात्रिमुषितास्तत्र सुवेले हरियूथपाः ।
लङ्कायां ददृशुर्वीरा वनान्युपवनानि च

tāṃ rātrimuṣitāstatra suvele hariyūthapāḥ |
laṅkāyāṃ dadṛśurvīrā vanānyupavanāni ca

समसौम्यानि रम्याणि विशालान्यायतानि च ।
दृष्टिरम्याणि ते दृष्ट्वा बभूवुर्जातविस्मयाः

samasaumyāni ramyāṇi viśālānyāyatāni ca |
dṛṣṭiramyāṇi te dṛṣṭvā babhūvurjātavismayāḥ

चम्पकाशोकबकुलशालतालसमाकुला ।
तमालवनसंछन्ना नागमालासमावृता

campakāśokabakulaśālatālasamākulā |
tamālavanasaṃchannā nāgamālāsamāvṛtā

हिन्तालैरर्जुनैर्नीपैः सप्तपर्णैः सुपुष्पितैः ।
तिलकैः कर्णिकारैश्च पाटलैश्च समन्ततः

hintālairarjunairnīpaiḥ saptaparṇaiḥ supuṣpitaiḥ |
tilakaiḥ karṇikāraiśca pāṭalaiśca samantataḥ

शुशुभे पुष्पिताग्रैश्च लतापरिगतैर्द्रुमैः ।
लङ्का बहुविधैर्दिव्यैर्यथेन्द्रस्यामरावती

śuśubhe puṣpitāgraiśca latāparigatairdrumaiḥ |
laṅkā bahuvidhairdivyairyathendrasyāmarāvatī

विचित्रकुसुमोपेतै रक्तकोमलपल्लवैः ।
शाद्वलैश्च तथा नीलैश्चित्राभिर्वनराजिभिः

vicitrakusumopetai raktakomalapallavaiḥ |
śādvalaiśca tathā nīlaiścitrābhirvanarājibhiḥ

गन्धाढ्यान्यतिरम्याणि पुष्पाणि च फलानि च ।
धारयन्त्यगमास्तत्र भूषणानीव मानवाः

gandhāḍhyānyatiramyāṇi puṣpāṇi ca phalāni ca |
dhārayantyagamāstatra bhūṣaṇānīva mānavāḥ

तच्चैत्ररथसंकाशं मनोज्ञं नन्दनोपमम् ।
वनं सर्वर्तुकं रम्यं शुशुभे षट्पदायुतम्

taccaitrarathasaṃkāśaṃ manojñaṃ nandanopamam |
vanaṃ sarvartukaṃ ramyaṃ śuśubhe ṣaṭpadāyutam

दात्यूहकोयष्टिबकैर्नृत्यमानैश्च बर्हिणैः ।
रुतं परभृतानां च शुश्रुवे वननिर्झरे

dātyūhakoyaṣṭibakairnṛtyamānaiśca barhiṇaiḥ |
rutaṃ parabhṛtānāṃ ca śuśruve vananirjhare

नित्यमत्तविहंगानि भ्रमराचरितानि च ।
कोकिलाकुलखण्डानि विहंगाभिरुतानि च

nityamattavihaṃgāni bhramarācaritāni ca |
kokilākulakhaṇḍāni vihaṃgābhirutāni ca

भृङ्गराजाधिगीतानि कुररस्वनितानि च ।
कोणालकविघुष्टानि सारसाभिरुतानि च ।
विविशुस्ते ततस्तानि वनान्युपवनानि च

bhṛṅgarājādhigītāni kurarasvanitāni ca |
koṇālakavighuṣṭāni sārasābhirutāni ca |
viviśuste tatastāni vanānyupavanāni ca

हृष्टाः प्रमुदिता वीरा हरयः कामरूपिणः ।
तेषां प्रविशतां तत्र वानराणां महौजसाम्

hṛṣṭāḥ pramuditā vīrā harayaḥ kāmarūpiṇaḥ |
teṣāṃ praviśatāṃ tatra vānarāṇāṃ mahaujasām

पुष्पसंसर्गसुरभिर्ववौ घ्राणसुखोऽनिलः ।
अन्ये तु हरिवीराणां यूथान्निष्क्रम्य यूथपाः ।
सुग्रीवेणाभ्यनुज्ञाता लङ्कां जग्मुः पताकिनीम्

puṣpasaṃsargasurabhirvavau ghrāṇasukho'nilaḥ |
anye tu harivīrāṇāṃ yūthānniṣkramya yūthapāḥ |
sugrīveṇābhyanujñātā laṅkāṃ jagmuḥ patākinīm

वित्रासयन्तो विहगान् ग्लापयन्तो मृगद्विपान् ।
कम्पयन्तश्च तां लङ्कां नादैः स्वैर्नदतां वराः

vitrāsayanto vihagān glāpayanto mṛgadvipān |
kampayantaśca tāṃ laṅkāṃ nādaiḥ svairnadatāṃ varāḥ

कुर्वन्तस्ते महावेगा महीं चरणपीडिताम् ।
रजश्च सहसैवोर्ध्वं जगाम चरणोत्थितम्

kurvantaste mahāvegā mahīṃ caraṇapīḍitām |
rajaśca sahasaivordhvaṃ jagāma caraṇotthitam

ऋक्षाः सिंहाश्च महिषा वारणाश्च मृगाः खगाः ।
तेन शब्देन वित्रस्ता जग्मुर्भीता दिशो दश

ṛkṣāḥ siṃhāśca mahiṣā vāraṇāśca mṛgāḥ khagāḥ |
tena śabdena vitrastā jagmurbhītā diśo daśa

शिखरं तु त्रिकूटस्य प्रांशु चैकं दिविस्पृशम् ।
समन्तात् पुष्पसंछन्नं महारजतसंनिभम्

śikharaṃ tu trikūṭasya prāṃśu caikaṃ divispṛśam |
samantāt puṣpasaṃchannaṃ mahārajatasaṃnibham

शतयोजनविस्तीर्णं विमलं चारुदर्शनम् ।
श्लक्ष्णं श्रीमन्महच्चैव दुष्प्रापं शकुनैरपि

śatayojanavistīrṇaṃ vimalaṃ cārudarśanam |
ślakṣṇaṃ śrīmanmahaccaiva duṣprāpaṃ śakunairapi

मनसापि दुरारोहं किं पुनः कर्मणा जनैः ।
निविष्टा तस्य शिखरे लङ्का रावणपालिता

manasāpi durārohaṃ kiṃ punaḥ karmaṇā janaiḥ |
niviṣṭā tasya śikhare laṅkā rāvaṇapālitā

दशयोजनविस्तीर्णा विंशद्योजनमायता ।
सा पुरी गोपुरैरुच्चैः पाण्डुराम्बुदसंनिभैः ।
काञ्चनेन च शालेन राजतेन च शोभते

daśayojanavistīrṇā viṃśadyojanamāyatā |
sā purī gopurairuccaiḥ pāṇḍurāmbudasaṃnibhaiḥ |
kāñcanena ca śālena rājatena ca śobhate

प्रासादैश्च विमानैश्च लङ्का परमभूषिता ।
घनैरिवातपापाये मध्यमं वैष्णवं पदम्

prāsādaiśca vimānaiśca laṅkā paramabhūṣitā |
ghanairivātapāpāye madhyamaṃ vaiṣṇavaṃ padam

यस्यां स्तम्भसहस्रेण प्रासादः समलंकृतः ।
कैलासशिखराकारो दृश्यते खमिवोल्लिखन्

yasyāṃ stambhasahasreṇa prāsādaḥ samalaṃkṛtaḥ |
kailāsaśikharākāro dṛśyate khamivollikhan

चैत्यः स राक्षसेन्द्रस्य बभूव पुरभूषणम् ।
शतेन रक्षसां नित्यं यः समग्रेण रक्ष्यते

caityaḥ sa rākṣasendrasya babhūva purabhūṣaṇam |
śatena rakṣasāṃ nityaṃ yaḥ samagreṇa rakṣyate

मनोज्ञां काञ्चनवतीं पर्वतैरुपशोभिताम् ।
नानाधातुविचित्रैश्च उद्यानैरुपशोभिताम्

manojñāṃ kāñcanavatīṃ parvatairupaśobhitām |
nānādhātuvicitraiśca udyānairupaśobhitām

नानाविहगसंघुष्टां नानामृगनिषेविताम् ।
नानाकुसुमसम्पन्नां नानाराक्षससेविताम्

nānāvihagasaṃghuṣṭāṃ nānāmṛganiṣevitām |
nānākusumasampannāṃ nānārākṣasasevitām

तां समृद्धां समृद्धार्थां लक्ष्मीवाँल्लक्ष्मणाग्रजः ।
रावणस्य पुरीं रामो ददर्श सह वानरैः

tāṃ samṛddhāṃ samṛddhārthāṃ lakṣmīvām̐llakṣmaṇāgrajaḥ |
rāvaṇasya purīṃ rāmo dadarśa saha vānaraiḥ

तां महागृहसम्बाधां दृष्ट्वा लक्ष्मणपूर्वजः ।
नगरीं त्रिदिवप्रख्यां विस्मयं प्राप वीर्यवान्

tāṃ mahāgṛhasambādhāṃ dṛṣṭvā lakṣmaṇapūrvajaḥ |
nagarīṃ tridivaprakhyāṃ vismayaṃ prāpa vīryavān

तां रत्नपूर्णां बहुसंविधानां
प्रासादमालाभिरलंकृतां च ।
पुरीं महायन्त्रकवाटमुख्यां
ददर्श रामो महता बलेन

tāṃ ratnapūrṇāṃ bahusaṃvidhānāṃ
prāsādamālābhiralaṃkṛtāṃ ca |
purīṃ mahāyantrakavāṭamukhyāṃ
dadarśa rāmo mahatā balena