सर्ग 40: गोपुर पर सुग्रीव और रावण का मल्लयुद्ध

ततो रामः सुवेलाग्रं योजनद्वयमण्डलम् ।
उपारोहत् ससुग्रीवो हरियूथैः समन्वितः

tato rāmaḥ suvelāgraṃ yojanadvayamaṇḍalam |
upārohat sasugrīvo hariyūthaiḥ samanvitaḥ

स्थित्वा मुहूर्तं तत्रैव दिशो दश विलोकयन् ।
त्रिकूटशिखरे रम्ये निर्मितां विश्वकर्मणा

sthitvā muhūrtaṃ tatraiva diśo daśa vilokayan |
trikūṭaśikhare ramye nirmitāṃ viśvakarmaṇā

ददर्श लङ्कां सुन्यस्तां रम्यकाननशोभिताम् ।
तस्य गोपुरशृङ्गस्थं राक्षसेन्द्रं दुरासदम्

dadarśa laṅkāṃ sunyastāṃ ramyakānanaśobhitām |
tasya gopuraśṛṅgasthaṃ rākṣasendraṃ durāsadam

श्वेतचामरपर्यन्तं विजयच्छत्रशोभितम् ।
रक्तचन्दनसंलिप्तं रत्नाभरणभूषितम्

śvetacāmaraparyantaṃ vijayacchatraśobhitam |
raktacandanasaṃliptaṃ ratnābharaṇabhūṣitam

नीलजीमूतसंकाशं हेमसंछादिताम्बरम् ।
ऐरावतविषाणाग्रैरुत्कृष्टकिणवक्षसम्

nīlajīmūtasaṃkāśaṃ hemasaṃchāditāmbaram |
airāvataviṣāṇāgrairutkṛṣṭakiṇavakṣasam

शशलोहितरागेण संवीतं रक्तवाससा ।
संध्यातपेन संछन्नं मेघराशिमिवाम्बरे

śaśalohitarāgeṇa saṃvītaṃ raktavāsasā |
saṃdhyātapena saṃchannaṃ megharāśimivāmbare

पश्यतां वानरेन्द्राणां राघवस्यापि पश्यतः ।
दर्शनाद् राक्षसेन्द्रस्य सुग्रीवः सहसोत्थितः

paśyatāṃ vānarendrāṇāṃ rāghavasyāpi paśyataḥ |
darśanād rākṣasendrasya sugrīvaḥ sahasotthitaḥ

क्रोधवेगेन संयुक्तः सत्त्वेन च बलेन च ।
अचलाग्रादथोत्थाय पुप्लुवे गोपुरस्थले

krodhavegena saṃyuktaḥ sattvena ca balena ca |
acalāgrādathotthāya pupluve gopurasthale

स्थित्वा मुहूर्तं सम्प्रेक्ष्य निर्भयेनान्तरात्मना ।
तृणीकृत्य च तद् रक्षः सोऽब्रवीत् परुषं वचः

sthitvā muhūrtaṃ samprekṣya nirbhayenāntarātmanā |
tṛṇīkṛtya ca tad rakṣaḥ so'bravīt paruṣaṃ vacaḥ

लोकनाथस्य रामस्य सखा दासोऽस्मि राक्षस ।
न मया मोक्ष्यसेऽद्य त्वं पार्थिवेन्द्रस्य तेजसा

lokanāthasya rāmasya sakhā dāso'smi rākṣasa |
na mayā mokṣyase'dya tvaṃ pārthivendrasya tejasā

इत्युक्त्वा सहसोत्पत्य पुप्लुवे तस्य चोपरि ।
आकृष्य मुकुटं चित्रं पातयामास तद् भुवि

ityuktvā sahasotpatya pupluve tasya copari |
ākṛṣya mukuṭaṃ citraṃ pātayāmāsa tad bhuvi

समीक्ष्य तूर्णमायान्तं बभाषे तं निशाचरः ।
सुग्रीवस्त्वं परोक्षं मे हीनग्रीवो भविष्यसि

samīkṣya tūrṇamāyāntaṃ babhāṣe taṃ niśācaraḥ |
sugrīvastvaṃ parokṣaṃ me hīnagrīvo bhaviṣyasi

इत्युक्त्वोत्थाय तं क्षिप्रं बाहुभ्यामाक्षिपत् तले ।
कन्दुवत् स समुत्थाय बाहुभ्यामाक्षिपद्धरिः

ityuktvotthāya taṃ kṣipraṃ bāhubhyāmākṣipat tale |
kanduvat sa samutthāya bāhubhyāmākṣipaddhariḥ

परस्परं स्वेदविदिग्धगात्रौ
परस्परं शोणितरक्तदेहौ ।
परस्परं श्लिष्टनिरुद्धचेष्टौ
परस्परं शाल्मलिकिंशुकाविव

parasparaṃ svedavidigdhagātrau
parasparaṃ śoṇitaraktadehau |
parasparaṃ śliṣṭaniruddhaceṣṭau
parasparaṃ śālmalikiṃśukāviva

मुष्टिप्रहारैश्च तलप्रहारै-
ररत्निघातैश्च कराग्रघातैः ।
तौ चक्रतुर्युद्धमसह्यरूपं
महाबलौ राक्षसवानरेन्द्रौ

muṣṭiprahāraiśca talaprahārai-
raratnighātaiśca karāgraghātaiḥ |
tau cakraturyuddhamasahyarūpaṃ
mahābalau rākṣasavānarendrau

कृत्वा नियुद्धं भृशमुग्रवेगौ
कालं चिरं गोपुरवेदिमध्ये ।
उत्क्षिप्य चोत्क्षिप्य विनम्य देहौ
पादक्रमाद् गोपुरवेदिलग्नौ

kṛtvā niyuddhaṃ bhṛśamugravegau
kālaṃ ciraṃ gopuravedimadhye |
utkṣipya cotkṣipya vinamya dehau
pādakramād gopuravedilagnau

अन्योन्यमापीड्य विलग्नदेहौ
तौ पेततुः सालनिखातमध्ये ।
उत्पेततुर्भूमितलं स्पृशन्तौ
स्थित्वा मुहूर्तं त्वभिनिःश्वसन्तौ

anyonyamāpīḍya vilagnadehau
tau petatuḥ sālanikhātamadhye |
utpetaturbhūmitalaṃ spṛśantau
sthitvā muhūrtaṃ tvabhiniḥśvasantau

आलिङ्ग्य चालिङ्ग्य च बाहुयोक्त्रैः
संयोजयामासतुराहवे तौ ।
संरम्भशिक्षाबलसम्प्रयुक्तौ
सुचेरतुः सम्प्रति युद्धमार्गैः

āliṅgya cāliṅgya ca bāhuyoktraiḥ
saṃyojayāmāsaturāhave tau |
saṃrambhaśikṣābalasamprayuktau
suceratuḥ samprati yuddhamārgaiḥ

शार्दूलसिंहाविव जातदंष्ट्रौ
गजेन्द्रपोताविव सम्प्रयुक्तौ ।
संहत्य संवेद्य च तौ कराभ्यां
तौ पेततुर्वै युगपद् धरायाम्

śārdūlasiṃhāviva jātadaṃṣṭrau
gajendrapotāviva samprayuktau |
saṃhatya saṃvedya ca tau karābhyāṃ
tau petaturvai yugapad dharāyām

उद्यम्य चान्योन्यमधिक्षिपन्तौ
संचक्रमाते बहु युद्धमार्गे ।
व्यायामशिक्षाबलसम्प्रयुक्तौ
क्लमं न तौ जग्मतुराशु वीरौ

udyamya cānyonyamadhikṣipantau
saṃcakramāte bahu yuddhamārge |
vyāyāmaśikṣābalasamprayuktau
klamaṃ na tau jagmaturāśu vīrau

बाहूत्तमैर्वारणवारणाभै-
र्निवारयन्तौ परवारणाभौ ।
चिरेण कालेन भृशं प्रयुद्धौ
संचेरतुर्मण्डलमार्गमाशु

bāhūttamairvāraṇavāraṇābhai-
rnivārayantau paravāraṇābhau |
cireṇa kālena bhṛśaṃ prayuddhau
saṃceraturmaṇḍalamārgamāśu

तौ परस्परमासाद्य यत्तावन्योन्यसूदने ।
मार्जाराविव भक्षार्थेऽवतस्थाते मुहुर्मुहुः

tau parasparamāsādya yattāvanyonyasūdane |
mārjārāviva bhakṣārthe'vatasthāte muhurmuhuḥ

मण्डलानि विचित्राणि स्थानानि विविधानि च ।
गोमूत्रकाणि चित्राणि गतप्रत्यागतानि च

maṇḍalāni vicitrāṇi sthānāni vividhāni ca |
gomūtrakāṇi citrāṇi gatapratyāgatāni ca

तिरश्चीनगतान्येव तथा वक्रगतानि च ।
परिमोक्षं प्रहाराणां वर्जनं परिधावनम्

tiraścīnagatānyeva tathā vakragatāni ca |
parimokṣaṃ prahārāṇāṃ varjanaṃ paridhāvanam

अभिद्रवणमाप्लावमवस्थानं सविग्रहम् ।
परावृत्तमपावृत्तमपद्रुतमवप्लुतम्

abhidravaṇamāplāvamavasthānaṃ savigraham |
parāvṛttamapāvṛttamapadrutamavaplutam

उपन्यस्तमपन्यस्तं युद्धमार्गविशारदौ ।
तौ विचेरतुरन्योन्यं वानरेन्द्रश्च रावणः

upanyastamapanyastaṃ yuddhamārgaviśāradau |
tau viceraturanyonyaṃ vānarendraśca rāvaṇaḥ

एतस्मिन्नन्तरे रक्षो मायाबलमथात्मनः ।
आरब्धुमुपसम्पेदे ज्ञात्वा तं वानराधिपः

etasminnantare rakṣo māyābalamathātmanaḥ |
ārabdhumupasampede jñātvā taṃ vānarādhipaḥ

उत्पपात तदाऽऽकाशं जितकाशी जितक्लमः ।
रावणः स्थित एवात्र हरिराजेन वञ्चितः

utpapāta tadā''kāśaṃ jitakāśī jitaklamaḥ |
rāvaṇaḥ sthita evātra harirājena vañcitaḥ

अथ हरिवरनाथः प्राप्तसंग्रामकीर्ति-
र्निशिचरपतिमाजौ योजयित्वा श्रमेण ।
गगनमतिविशालं लङ्घयित्वार्कसूनु-
र्हरिगणबलमध्ये रामपार्श्वं जगाम

atha harivaranāthaḥ prāptasaṃgrāmakīrti-
rniśicarapatimājau yojayitvā śrameṇa |
gaganamativiśālaṃ laṅghayitvārkasūnu-
rharigaṇabalamadhye rāmapārśvaṃ jagāma

इति स सवितृसूनुस्तत्र तत् कर्म कृत्वा
पवनगतिरनीकं प्राविशत् सम्प्रहृष्टः ।
रघुवरनृपसूनोर्वर्धयन् युद्धहर्षं
तरुमृगगणमुख्यैः पूज्यमानो हरीन्द्रः

iti sa savitṛsūnustatra tat karma kṛtvā
pavanagatiranīkaṃ prāviśat samprahṛṣṭaḥ |
raghuvaranṛpasūnorvardhayan yuddhaharṣaṃ
tarumṛgagaṇamukhyaiḥ pūjyamāno harīndraḥ