सर्ग 37: श्रीराम द्वारा द्वारों पर वीरों की नियुक्ति

नरवानरराजानौ स तु वायुसुतः कपिः ।
जाम्बवानृक्षराजश्च राक्षसश्च विभीषणः

naravānararājānau sa tu vāyusutaḥ kapiḥ |
jāmbavānṛkṣarājaśca rākṣasaśca vibhīṣaṇaḥ

अङ्गदो वालिपुत्रश्च सौमित्रिः शरभः कपिः ।
सुषेणः सहदायादो मैन्दो द्विविद एव च

aṅgado vāliputraśca saumitriḥ śarabhaḥ kapiḥ |
suṣeṇaḥ sahadāyādo maindo dvivida eva ca

गजो गवाक्षः कुमुदो नलोऽथ पनसस्तथा ।
अमित्रविषयं प्राप्ताः समवेताः समर्थयन्

gajo gavākṣaḥ kumudo nalo'tha panasastathā |
amitraviṣayaṃ prāptāḥ samavetāḥ samarthayan

इयं सा लक्ष्यते लङ्का पुरी रावणपालिता ।
सासुरोरगगन्धर्वैरमरैरपि दुर्जया

iyaṃ sā lakṣyate laṅkā purī rāvaṇapālitā |
sāsuroragagandharvairamarairapi durjayā

कार्यसिद्धिं पुरस्कृत्य मन्त्रयध्वं विनिर्णये ।
नित्यं संनिहितो यत्र रावणो राक्षसाधिपः

kāryasiddhiṃ puraskṛtya mantrayadhvaṃ vinirṇaye |
nityaṃ saṃnihito yatra rāvaṇo rākṣasādhipaḥ

अथ तेषु ब्रुवाणेषु रावणावरजोऽब्रवीत् ।
वाक्यमग्राम्यपदवत् पुष्कलार्थं विभीषणः

atha teṣu bruvāṇeṣu rāvaṇāvarajo'bravīt |
vākyamagrāmyapadavat puṣkalārthaṃ vibhīṣaṇaḥ

अनलः पनसश्चैव सम्पातिः प्रमतिस्तथा ।
गत्वा लङ्कां ममामात्याः पुरीं पुनरिहागताः

analaḥ panasaścaiva sampātiḥ pramatistathā |
gatvā laṅkāṃ mamāmātyāḥ purīṃ punarihāgatāḥ

भूत्वा शकुनयः सर्वे प्रविष्टाश्च रिपोर्बलम् ।
विधानं विहितं यच्च तद् दृष्ट्वा समुपस्थिताः

bhūtvā śakunayaḥ sarve praviṣṭāśca riporbalam |
vidhānaṃ vihitaṃ yacca tad dṛṣṭvā samupasthitāḥ

संविधानं यथाहुस्ते रावणस्य दुरात्मनः ।
राम तद् ब्रुवतः सर्वं याथातथ्येन मे शृणु

saṃvidhānaṃ yathāhuste rāvaṇasya durātmanaḥ |
rāma tad bruvataḥ sarvaṃ yāthātathyena me śṛṇu

पूर्वं प्रहस्तः सबलो द्वारमासाद्य तिष्ठति ।
दक्षिणं च महावीर्यौ महापार्श्वमहोदरौ

pūrvaṃ prahastaḥ sabalo dvāramāsādya tiṣṭhati |
dakṣiṇaṃ ca mahāvīryau mahāpārśvamahodarau

इन्द्रजित् पश्चिमं द्वारं राक्षसैर्बहुभिर्वृतः ।
पट्टिशासिधनुष्मद्भिः शूलमुद्गरपाणिभिः

indrajit paścimaṃ dvāraṃ rākṣasairbahubhirvṛtaḥ |
paṭṭiśāsidhanuṣmadbhiḥ śūlamudgarapāṇibhiḥ

नानाप्रहरणैः शूरैरावृतो रावणात्मजः ।
राक्षसानां सहस्रैस्तु बहुभिः शस्त्रपाणिभिः

nānāpraharaṇaiḥ śūrairāvṛto rāvaṇātmajaḥ |
rākṣasānāṃ sahasraistu bahubhiḥ śastrapāṇibhiḥ

युक्तः परमसंविग्नो राक्षसैः सह मन्त्रवित् ।
उत्तरं नगरद्वारं रावणः स्वयमास्थितः

yuktaḥ paramasaṃvigno rākṣasaiḥ saha mantravit |
uttaraṃ nagaradvāraṃ rāvaṇaḥ svayamāsthitaḥ

विरूपाक्षस्तु महता शूलखड्गधनुष्मता ।
बलेन राक्षसैः सार्धं मध्यमं गुल्ममाश्रितः

virūpākṣastu mahatā śūlakhaḍgadhanuṣmatā |
balena rākṣasaiḥ sārdhaṃ madhyamaṃ gulmamāśritaḥ

एतानेवं विधान् गुल्माँल्लङ्कायां समुदीक्ष्य ते ।
मामका मन्त्रिणः सर्वे शीघ्रं पुनरिहागताः

etānevaṃ vidhān gulmām̐llaṅkāyāṃ samudīkṣya te |
māmakā mantriṇaḥ sarve śīghraṃ punarihāgatāḥ

गजानां दशसाहस्रं रथानामयुतं तथा ।
हयानामयुते द्वे च साग्रकोटिश्च रक्षसाम्

gajānāṃ daśasāhasraṃ rathānāmayutaṃ tathā |
hayānāmayute dve ca sāgrakoṭiśca rakṣasām

विक्रान्ता बलवन्तश्च संयुगेष्वाततायिनः ।
इष्टा राक्षसराजस्य नित्यमेते निशाचराः

vikrāntā balavantaśca saṃyugeṣvātatāyinaḥ |
iṣṭā rākṣasarājasya nityamete niśācarāḥ

एकैकस्यात्र युद्धार्थे राक्षसस्य विशाम्पते ।
परीवारः सहस्राणां सहस्रमुपतिष्ठते

ekaikasyātra yuddhārthe rākṣasasya viśāmpate |
parīvāraḥ sahasrāṇāṃ sahasramupatiṣṭhate

एतां प्रवृत्तिं लङ्कायां मन्त्रिप्रोक्तां विभीषणः ।
एवमुक्त्वा महाबाहू राक्षसांस्तानदर्शयत्

etāṃ pravṛttiṃ laṅkāyāṃ mantriproktāṃ vibhīṣaṇaḥ |
evamuktvā mahābāhū rākṣasāṃstānadarśayat

लङ्कायां सचिवैः सर्वं रामाय प्रत्यवेदयत् ।
रामं कमलपत्राक्षमिदमुत्तरमब्रवीत्

laṅkāyāṃ sacivaiḥ sarvaṃ rāmāya pratyavedayat |
rāmaṃ kamalapatrākṣamidamuttaramabravīt

रावणावरजः श्रीमान् रामप्रियचिकीर्षया ।
कुबेरं तु यदा राम रावणः प्रतियुद्ध्यति

rāvaṇāvarajaḥ śrīmān rāmapriyacikīrṣayā |
kuberaṃ tu yadā rāma rāvaṇaḥ pratiyuddhyati

षष्टिः शतसहस्राणि तदा निर्यान्ति राक्षसाः ।
पराक्रमेण वीर्येण तेजसा सत्त्वगौरवात् ।
सदृशा ह्यत्र दर्पेण रावणस्य दुरात्मनः

ṣaṣṭiḥ śatasahasrāṇi tadā niryānti rākṣasāḥ |
parākrameṇa vīryeṇa tejasā sattvagauravāt |
sadṛśā hyatra darpeṇa rāvaṇasya durātmanaḥ

अत्र मन्युर्न कर्तव्यः कोपये त्वां न भीषये ।
समर्थो ह्यसि वीर्येण सुराणामपि निग्रहे

atra manyurna kartavyaḥ kopaye tvāṃ na bhīṣaye |
samartho hyasi vīryeṇa surāṇāmapi nigrahe

तद्भवांश्चतुरङ्गेण बलेन महता वृतम् ।
व्यूह्येदं वानरानीकं निर्मथिष्यसि रावणम्

tadbhavāṃścaturaṅgeṇa balena mahatā vṛtam |
vyūhyedaṃ vānarānīkaṃ nirmathiṣyasi rāvaṇam

रावणावरजे वाक्यमेवं ब्रुवति राघवः ।
शत्रूणां प्रतिघातार्थमिदं वचनमब्रवीत्

rāvaṇāvaraje vākyamevaṃ bruvati rāghavaḥ |
śatrūṇāṃ pratighātārthamidaṃ vacanamabravīt

पूर्वद्वारं तु लङ्काया नीलो वानरपुङ्गवः ।
प्रहस्तं प्रतियोद्धा स्याद् वानरैर्बहुभिर्वृतः

pūrvadvāraṃ tu laṅkāyā nīlo vānarapuṅgavaḥ |
prahastaṃ pratiyoddhā syād vānarairbahubhirvṛtaḥ

अङ्गदो वालिपुत्रस्तु बलेन महता वृतः ।
दक्षिणे बाधतां द्वारे महापार्श्वमहोदरौ

aṅgado vāliputrastu balena mahatā vṛtaḥ |
dakṣiṇe bādhatāṃ dvāre mahāpārśvamahodarau

हनूमान् पश्चिमद्वारं निष्पीड्य पवनात्मजः ।
प्रविशत्वप्रमेयात्मा बहुभिः कपिभिर्वृतः

hanūmān paścimadvāraṃ niṣpīḍya pavanātmajaḥ |
praviśatvaprameyātmā bahubhiḥ kapibhirvṛtaḥ

दैत्यदानवसङ्घानामृषीणां च महात्मनाम् ।
विप्रकारप्रियः क्षुद्रो वरदानबलान्वितः

daityadānavasaṅghānāmṛṣīṇāṃ ca mahātmanām |
viprakārapriyaḥ kṣudro varadānabalānvitaḥ

परिक्रमति यः सर्वान् लोकान् संतापयन् प्रजाः ।
तस्याहं राक्षसेन्द्रस्य स्वयमेव वधे धृतः

parikramati yaḥ sarvān lokān saṃtāpayan prajāḥ |
tasyāhaṃ rākṣasendrasya svayameva vadhe dhṛtaḥ

उत्तरं नगरद्वारमहं सौमित्रिणा सह ।
निपीड्याभिप्रवेक्ष्यामि सबलो यत्र रावणः

uttaraṃ nagaradvāramahaṃ saumitriṇā saha |
nipīḍyābhipravekṣyāmi sabalo yatra rāvaṇaḥ

वानरेन्द्रश्च बलवानृक्षराजश्च वीर्यवान् ।
राक्षसेन्द्रानुजश्चैव गुल्मे भवतु मध्यमे

vānarendraśca balavānṛkṣarājaśca vīryavān |
rākṣasendrānujaścaiva gulme bhavatu madhyame

न चैव मानुषं रूपं कार्यं हरिभिराहवे ।
एषा भवतु नः संज्ञा युद्धेऽस्मिन् वानरे बले

na caiva mānuṣaṃ rūpaṃ kāryaṃ haribhirāhave |
eṣā bhavatu naḥ saṃjñā yuddhe'smin vānare bale

वानरा एव नश्चिह्नं स्वजनेऽस्मिन् भविष्यति ।
वयं तु मानुषेणैव सप्त योत्स्यामहे परान्

vānarā eva naścihnaṃ svajane'smin bhaviṣyati |
vayaṃ tu mānuṣeṇaiva sapta yotsyāmahe parān

अहमेव सह भ्रात्रा लक्ष्मणेन महौजसा ।
आत्मना पञ्चमश्चायं सखा मम विभीषणः

ahameva saha bhrātrā lakṣmaṇena mahaujasā |
ātmanā pañcamaścāyaṃ sakhā mama vibhīṣaṇaḥ

स रामः कृत्यसिद्ध्यर्थमेवमुक्त्वा विभीषणम् ।
सुवेलारोहणे बुद्धिं चकार मतिमान् प्रभुः ।
रमणीयतरं दृष्ट्वा सुवेलस्य गिरेस्तटम्

sa rāmaḥ kṛtyasiddhyarthamevamuktvā vibhīṣaṇam |
suvelārohaṇe buddhiṃ cakāra matimān prabhuḥ |
ramaṇīyataraṃ dṛṣṭvā suvelasya girestaṭam

ततस्तु रामो महता बलेन
प्रच्छाद्य सर्वां पृथिवीं महात्मा ।
प्रहृष्टरूपोऽभिजगाम लङ्कां
कृत्वा मतिं सोऽरिवधे महात्मा

tatastu rāmo mahatā balena
pracchādya sarvāṃ pṛthivīṃ mahātmā |
prahṛṣṭarūpo'bhijagāma laṅkāṃ
kṛtvā matiṃ so'rivadhe mahātmā