सर्ग 36: रावण द्वारा माल्यवान का तिरस्कार और द्वार-रक्षा

तत् तु माल्यवतो वाक्यं हितमुक्तं दशाननः ।
न मर्षयति दुष्टात्मा कालस्य वशमागतः

tat tu mālyavato vākyaṃ hitamuktaṃ daśānanaḥ |
na marṣayati duṣṭātmā kālasya vaśamāgataḥ

स बद्ध्वा भ्रुकुटिं वक्त्रे क्रोधस्य वशमागतः ।
अमर्षात् परिवृत्ताक्षो माल्यवन्तमथाब्रवीत्

sa baddhvā bhrukuṭiṃ vaktre krodhasya vaśamāgataḥ |
amarṣāt parivṛttākṣo mālyavantamathābravīt

हितबुद्ध्या यदहितं वचः परुषमुच्यते ।
परपक्षं प्रविश्यैव नैतच्छ्रोत्रगतं मम

hitabuddhyā yadahitaṃ vacaḥ paruṣamucyate |
parapakṣaṃ praviśyaiva naitacchrotragataṃ mama

मानुषं कृपणं राममेकं शाखामृगाश्रयम् ।
समर्थं मन्यसे केन त्यक्तं पित्रा वनाश्रयम्

mānuṣaṃ kṛpaṇaṃ rāmamekaṃ śākhāmṛgāśrayam |
samarthaṃ manyase kena tyaktaṃ pitrā vanāśrayam

रक्षसामीश्वरं मां च देवानां च भयंकरम् ।
हीनं मां मन्यसे केन अहीनं सर्वविक्रमैः

rakṣasāmīśvaraṃ māṃ ca devānāṃ ca bhayaṃkaram |
hīnaṃ māṃ manyase kena ahīnaṃ sarvavikramaiḥ

वीरद्वेषेण वा शङ्के पक्षपातेन वा रिपोः ।
त्वयाहं परुषाण्युक्तो परप्रोत्साहनेन वा

vīradveṣeṇa vā śaṅke pakṣapātena vā ripoḥ |
tvayāhaṃ paruṣāṇyukto paraprotsāhanena vā

प्रभवन्तं पदस्थं हि परुषं कोऽभिभाषते ।
पण्डितः शास्त्रतत्त्वज्ञो विना प्रोत्साहनेन वा

prabhavantaṃ padasthaṃ hi paruṣaṃ ko'bhibhāṣate |
paṇḍitaḥ śāstratattvajño vinā protsāhanena vā

आनीय च वनात् सीतां पद्महीनामिव श्रियम् ।
किमर्थं प्रतिदास्यामि राघवस्य भयादहम्

ānīya ca vanāt sītāṃ padmahīnāmiva śriyam |
kimarthaṃ pratidāsyāmi rāghavasya bhayādaham

वृतं वानरकोटीभिः ससुग्रीवं सलक्ष्मणम् ।
पश्य कैश्चिदहोभिश्च राघवं निहतं मया

vṛtaṃ vānarakoṭībhiḥ sasugrīvaṃ salakṣmaṇam |
paśya kaiścidahobhiśca rāghavaṃ nihataṃ mayā

द्वन्द्वे यस्य न तिष्ठन्ति दैवतान्यपि संयुगे ।
स कस्माद् रावणो युद्धे भयमाहारयिष्यति

dvandve yasya na tiṣṭhanti daivatānyapi saṃyuge |
sa kasmād rāvaṇo yuddhe bhayamāhārayiṣyati

द्विधा भज्येयमप्येवं न नमेयं तु कस्यचित् ।
एष मे सहजो दोषः स्वभावो दुरतिक्रमः

dvidhā bhajyeyamapyevaṃ na nameyaṃ tu kasyacit |
eṣa me sahajo doṣaḥ svabhāvo duratikramaḥ

यदि तावत् समुद्रे तु सेतुर्बद्धो यदृच्छया ।
रामेण विस्मयः कोऽत्र येन ते भयमागतम्

yadi tāvat samudre tu seturbaddho yadṛcchayā |
rāmeṇa vismayaḥ ko'tra yena te bhayamāgatam

स तु तीर्त्वार्णवं रामः सह वानरसेनया ।
प्रतिजानामि ते सत्यं न जीवन् प्रतियास्यति

sa tu tīrtvārṇavaṃ rāmaḥ saha vānarasenayā |
pratijānāmi te satyaṃ na jīvan pratiyāsyati

एवं ब्रुवाणं संरब्धं रुष्टं विज्ञाय रावणम् ।
व्रीडितो माल्यवान् वाक्यं नोत्तरं प्रत्यपद्यत

evaṃ bruvāṇaṃ saṃrabdhaṃ ruṣṭaṃ vijñāya rāvaṇam |
vrīḍito mālyavān vākyaṃ nottaraṃ pratyapadyata

जयाशिषा तु राजानं वर्धयित्वा यथोचितम् ।
माल्यवानभ्यनुज्ञातो जगाम स्वं निवेशनम्

jayāśiṣā tu rājānaṃ vardhayitvā yathocitam |
mālyavānabhyanujñāto jagāma svaṃ niveśanam

रावणस्तु सहामात्यो मन्त्रयित्वा विमृश्य च ।
लङ्कायास्तु तदा गुप्तिं कारयामास राक्षसः

rāvaṇastu sahāmātyo mantrayitvā vimṛśya ca |
laṅkāyāstu tadā guptiṃ kārayāmāsa rākṣasaḥ

व्यादिदेश च पूर्वस्यां प्रहस्तं द्वारि राक्षसम् ।
दक्षिणस्यां महावीर्यौ महापार्श्वमहोदरौ

vyādideśa ca pūrvasyāṃ prahastaṃ dvāri rākṣasam |
dakṣiṇasyāṃ mahāvīryau mahāpārśvamahodarau

पश्चिमायामथ द्वारि पुत्रमिन्द्रजितं तदा ।
व्यादिदेश महामायं राक्षसैर्बहुभिर्वृतम्

paścimāyāmatha dvāri putramindrajitaṃ tadā |
vyādideśa mahāmāyaṃ rākṣasairbahubhirvṛtam

उत्तरस्यां पुरद्वारि व्यादिश्य शुकसारणौ ।
स्वयं चात्र गमिष्यामि मन्त्रिणस्तानुवाच ह

uttarasyāṃ puradvāri vyādiśya śukasāraṇau |
svayaṃ cātra gamiṣyāmi mantriṇastānuvāca ha

राक्षसं तु विरूपाक्षं महावीर्यपराक्रमम् ।
मध्यमेऽस्थापयद् गुल्मे बहुभिः सह राक्षसैः

rākṣasaṃ tu virūpākṣaṃ mahāvīryaparākramam |
madhyame'sthāpayad gulme bahubhiḥ saha rākṣasaiḥ

एवं विधानं लङ्कायां कृत्वा राक्षसपुंगवः ।
कृतकृत्यमिवात्मानं मन्यते कालचोदितः

evaṃ vidhānaṃ laṅkāyāṃ kṛtvā rākṣasapuṃgavaḥ |
kṛtakṛtyamivātmānaṃ manyate kālacoditaḥ

विसर्जयामास ततः स मन्त्रिणो
विधानमाज्ञाप्य पुरस्य पुष्कलम् ।
जयाशिषा मन्त्रिगणेन पूजितो
विवेश सोऽन्तःपुरमृद्धिमन्महत्

visarjayāmāsa tataḥ sa mantriṇo
vidhānamājñāpya purasya puṣkalam |
jayāśiṣā mantrigaṇena pūjito
viveśa so'ntaḥpuramṛddhimanmahat