सर्ग 35: माल्यवान का संधि का परामर्श

तेन शङ्खविमिश्रेण भेरीशब्देन नादिना ।
उपयाति महाबाहू रामः परपुरंजयः

tena śaṅkhavimiśreṇa bherīśabdena nādinā |
upayāti mahābāhū rāmaḥ parapuraṃjayaḥ

तं निनादं निशम्याथ रावणो राक्षसेश्वरः ।
मुहूर्तं ध्यानमास्थाय सचिवानभ्युदैक्षत

taṃ ninādaṃ niśamyātha rāvaṇo rākṣaseśvaraḥ |
muhūrtaṃ dhyānamāsthāya sacivānabhyudaikṣata

अथ तान् सचिवांस्तत्र सर्वानाभाष्य रावणः ।
सभां संनादयन् सर्वामित्युवाच महाबलः

atha tān sacivāṃstatra sarvānābhāṣya rāvaṇaḥ |
sabhāṃ saṃnādayan sarvāmityuvāca mahābalaḥ

जगत्संतापनः क्रूरोऽगर्हयन् राक्षसेश्वरः ।
तरणं सागरस्यास्य विक्रमं बलपौरुषम्

jagatsaṃtāpanaḥ krūro'garhayan rākṣaseśvaraḥ |
taraṇaṃ sāgarasyāsya vikramaṃ balapauruṣam

यदुक्तवन्तो रामस्य भवन्तस्तन्मया श्रुतम् ।
भवतश्चाप्यहं वेद्मि युद्धे सत्यपराक्रमान् ।
तूष्णीकानीक्षतोऽन्योन्यं विदित्वा रामविक्रमम्

yaduktavanto rāmasya bhavantastanmayā śrutam |
bhavataścāpyahaṃ vedmi yuddhe satyaparākramān |
tūṣṇīkānīkṣato'nyonyaṃ viditvā rāmavikramam

ततस्तु सुमहाप्राज्ञो माल्यवान् नाम राक्षसः ।
रावणस्य वचः श्रुत्वा इति मातामहोऽब्रवीत्

tatastu sumahāprājño mālyavān nāma rākṣasaḥ |
rāvaṇasya vacaḥ śrutvā iti mātāmaho'bravīt

विद्यास्वभिविनीतो यो राजा राजन् नयानुगः ।
स शास्ति चिरमैश्वर्यमरींश्च कुरुते वशे

vidyāsvabhivinīto yo rājā rājan nayānugaḥ |
sa śāsti ciramaiśvaryamarīṃśca kurute vaśe

संदधानो हि कालेन विगृह्णंश्चारिभिः सह ।
स्वपक्षे वर्धनं कुर्वन्महदैश्वर्यमश्नुते

saṃdadhāno hi kālena vigṛhṇaṃścāribhiḥ saha |
svapakṣe vardhanaṃ kurvanmahadaiśvaryamaśnute

हीयमानेन कर्तव्यो राज्ञा संधिः समेन च ।
न शत्रुमवमन्येत ज्यायान् कुर्वीत विग्रहम्

hīyamānena kartavyo rājñā saṃdhiḥ samena ca |
na śatrumavamanyeta jyāyān kurvīta vigraham

तन्मह्यं रोचते संधिः सह रामेण रावण ।
यदर्थमभियुक्तोऽसि सीता तस्मै प्रदीयताम्

tanmahyaṃ rocate saṃdhiḥ saha rāmeṇa rāvaṇa |
yadarthamabhiyukto'si sītā tasmai pradīyatām

तस्य देवर्षयः सर्वे गन्धर्वाश्च जयैषिणः ।
विरोधं मा गमस्तेन संधिस्ते तेन रोचताम्

tasya devarṣayaḥ sarve gandharvāśca jayaiṣiṇaḥ |
virodhaṃ mā gamastena saṃdhiste tena rocatām

असृजद् भगवान् पक्षौ द्वावेव हि पितामहः ।
सुराणामसुराणां च धर्माधर्मौ तदाश्रयौ

asṛjad bhagavān pakṣau dvāveva hi pitāmahaḥ |
surāṇāmasurāṇāṃ ca dharmādharmau tadāśrayau

धर्मो हि श्रूयते पक्ष अमराणां महात्मनाम् ।
अधर्मो रक्षसां पक्षो ह्यसुराणां च राक्षस

dharmo hi śrūyate pakṣa amarāṇāṃ mahātmanām |
adharmo rakṣasāṃ pakṣo hyasurāṇāṃ ca rākṣasa

धर्मो वै ग्रसतेऽधर्मं यदा कृतमभूद् युगम् ।
अधर्मो ग्रसते धर्मं यदा तिष्यः प्रवर्तते

dharmo vai grasate'dharmaṃ yadā kṛtamabhūd yugam |
adharmo grasate dharmaṃ yadā tiṣyaḥ pravartate

तत् त्वया चरता लोकान् धर्मोऽपि निहतो महान् ।
अधर्मः प्रगृहीतश्च तेनास्मद् बलिनः परे

tat tvayā caratā lokān dharmo'pi nihato mahān |
adharmaḥ pragṛhītaśca tenāsmad balinaḥ pare

स प्रमादात् प्रवृद्धस्तेऽधर्मोऽहिर्ग्रसते हि नः ।
विवर्धयति पक्षं च सुराणां सुरभावनः

sa pramādāt pravṛddhaste'dharmo'hirgrasate hi naḥ |
vivardhayati pakṣaṃ ca surāṇāṃ surabhāvanaḥ

विषयेषु प्रसक्तेन यत्किंचित्कारिणा त्वया ।
ऋषीणामग्निकल्पानामुद्वेगो जनितो महान्

viṣayeṣu prasaktena yatkiṃcitkāriṇā tvayā |
ṛṣīṇāmagnikalpānāmudvego janito mahān

तेषां प्रभावो दुर्धर्षः प्रदीप्त इव पावकः ।
तपसा भावितात्मानो धर्मस्यानुग्रहे रताः

teṣāṃ prabhāvo durdharṣaḥ pradīpta iva pāvakaḥ |
tapasā bhāvitātmāno dharmasyānugrahe ratāḥ

मुख्यैर्यज्ञैर्यजन्त्येते तैस्तैर्यत्ते द्विजातयः ।
जुह्वत्यग्नींश्च विधिवद् वेदांश्चोच्चैरधीयते

mukhyairyajñairyajantyete taistairyatte dvijātayaḥ |
juhvatyagnīṃśca vidhivad vedāṃścoccairadhīyate

अभिभूय च रक्षांसि ब्रह्मघोषानुदीरयन् ।
दिशो विप्रद्रुताः सर्वाः स्तनयित्नुरिवोष्णगे

abhibhūya ca rakṣāṃsi brahmaghoṣānudīrayan |
diśo vipradrutāḥ sarvāḥ stanayitnurivoṣṇage

ऋषीणामग्निकल्पानामग्निहोत्रसमुत्थितः ।
आदत्ते रक्षसां तेजो धूमो व्याप्य दिशो दश

ṛṣīṇāmagnikalpānāmagnihotrasamutthitaḥ |
ādatte rakṣasāṃ tejo dhūmo vyāpya diśo daśa

तेषु तेषु च देशेषु पुण्येष्वेव दृढव्रतैः ।
चर्यमाणं तपस्तीव्रं संतापयति राक्षसान्

teṣu teṣu ca deśeṣu puṇyeṣveva dṛḍhavrataiḥ |
caryamāṇaṃ tapastīvraṃ saṃtāpayati rākṣasān

देवदानवयक्षेभ्यो गृहीतश्च वरस्त्वया ।
मनुष्या वानरा ऋक्षा गोलाङ्गूला महाबलाः ।
बलवन्त इहागम्य गर्जन्ति दृढविक्रमाः

devadānavayakṣebhyo gṛhītaśca varastvayā |
manuṣyā vānarā ṛkṣā golāṅgūlā mahābalāḥ |
balavanta ihāgamya garjanti dṛḍhavikramāḥ

उत्पातान् विविधान् दृष्ट्वा घोरान् बहुविधान् बहून् ।
विनाशमनुपश्यामि सर्वेषां रक्षसामहम्

utpātān vividhān dṛṣṭvā ghorān bahuvidhān bahūn |
vināśamanupaśyāmi sarveṣāṃ rakṣasāmaham

खराभिस्तनिता घोरा मेघाः प्रतिभयंकराः ।
शोणितेनाभिवर्षन्ति लङ्कामुष्णेन सर्वतः

kharābhistanitā ghorā meghāḥ pratibhayaṃkarāḥ |
śoṇitenābhivarṣanti laṅkāmuṣṇena sarvataḥ

रुदतां वाहनानां च प्रपतन्त्यश्रुबिन्दवः ।
रजोध्वस्ता विवर्णाश्च न प्रभान्ति यथापुरम्

rudatāṃ vāhanānāṃ ca prapatantyaśrubindavaḥ |
rajodhvastā vivarṇāśca na prabhānti yathāpuram

व्याला गोमायवो गृध्रा वाश्यन्ति च सुभैरवम् ।
प्रविश्य लङ्कामारामे समवायांश्च कुर्वते

vyālā gomāyavo gṛdhrā vāśyanti ca subhairavam |
praviśya laṅkāmārāme samavāyāṃśca kurvate

कालिकाः पाण्डुरैर्दन्तैः प्रहसन्त्यग्रतः स्थिताः ।
स्त्रियः स्वप्नेषु मुष्णन्त्यो गृहाणि प्रतिभाष्य च

kālikāḥ pāṇḍurairdantaiḥ prahasantyagrataḥ sthitāḥ |
striyaḥ svapneṣu muṣṇantyo gṛhāṇi pratibhāṣya ca

गृहाणां बलिकर्माणि श्वानः पर्युपभुञ्जते ।
खरा गोषु प्रजायन्ते मूषका नकुलेषु च

gṛhāṇāṃ balikarmāṇi śvānaḥ paryupabhuñjate |
kharā goṣu prajāyante mūṣakā nakuleṣu ca

मार्जारा द्वीपिभिः सार्धं सूकराः शुनकैः सह ।
किंनरा राक्षसैश्चापि समेयुर्मानुषैः सह

mārjārā dvīpibhiḥ sārdhaṃ sūkarāḥ śunakaiḥ saha |
kiṃnarā rākṣasaiścāpi sameyurmānuṣaiḥ saha

पाण्डुरा रक्तपादाश्च विहगाः कालचोदिताः ।
राक्षसानां विनाशाय कपोता विचरन्ति च

pāṇḍurā raktapādāśca vihagāḥ kālacoditāḥ |
rākṣasānāṃ vināśāya kapotā vicaranti ca

चीचीकूचीति वाशन्त्यः शारिका वेश्मसु स्थिताः ।
पतन्ति ग्रथिताश्चापि निर्जिताः कलहैषिभिः

cīcīkūcīti vāśantyaḥ śārikā veśmasu sthitāḥ |
patanti grathitāścāpi nirjitāḥ kalahaiṣibhiḥ

पक्षिणश्च मृगाः सर्वे प्रत्यादित्यं रुदन्ति ते ।
करालो विकटो मुण्डः पुरुषः कृष्णपिङ्गलः

pakṣiṇaśca mṛgāḥ sarve pratyādityaṃ rudanti te |
karālo vikaṭo muṇḍaḥ puruṣaḥ kṛṣṇapiṅgalaḥ

कालो गृहाणि सर्वेषां काले कालेऽन्ववेक्षते ।
एतान्यन्यानि दुष्टानि निमित्तान्युत्पतन्ति च

kālo gṛhāṇi sarveṣāṃ kāle kāle'nvavekṣate |
etānyanyāni duṣṭāni nimittānyutpatanti ca

विष्णुं मन्यामहे रामं मानुषं रूपमास्थितम् ।
नहि मानुषमात्रोऽसौ राघवो दृढविक्रमः

viṣṇuṃ manyāmahe rāmaṃ mānuṣaṃ rūpamāsthitam |
nahi mānuṣamātro'sau rāghavo dṛḍhavikramaḥ

येन बद्धः समुद्रे च सेतुः स परमाद्भुतः ।
कुरुष्व नरराजेन संधिं रामेण रावण ।
ज्ञात्वावधार्य कर्माणि क्रियतामायतिक्षमम्

yena baddhaḥ samudre ca setuḥ sa paramādbhutaḥ |
kuruṣva nararājena saṃdhiṃ rāmeṇa rāvaṇa |
jñātvāvadhārya karmāṇi kriyatāmāyatikṣamam

इदं वचस्तस्य निगद्य माल्यवान्
परीक्ष्य रक्षोधिपतेर्मनः पुनः ।
अनुत्तमेषूत्तमपौरुषो बली
बभूव तूष्णीं समवेक्ष्य रावणम्

idaṃ vacastasya nigadya mālyavān
parīkṣya rakṣodhipatermanaḥ punaḥ |
anuttameṣūttamapauruṣo balī
babhūva tūṣṇīṃ samavekṣya rāvaṇam