सर्ग 18: श्रीराम का शरणागत-रक्षा व्रत

अथ रामः प्रसन्नात्मा श्रुत्वा वायुसुतस्य ह ।
प्रत्यभाषत दुर्धर्षः श्रुतवानात्मनि स्थितम्

atha rāmaḥ prasannātmā śrutvā vāyusutasya ha |
pratyabhāṣata durdharṣaḥ śrutavānātmani sthitam

ममापि च विवक्षास्ति काचित् प्रति विभीषणम् ।
श्रोतुमिच्छामि तत् सर्वं भवद्भिः श्रेयसि स्थितैः

mamāpi ca vivakṣāsti kācit prati vibhīṣaṇam |
śrotumicchāmi tat sarvaṃ bhavadbhiḥ śreyasi sthitaiḥ

मित्रभावेन सम्प्राप्तं न त्यजेयं कथंचन ।
दोषो यद्यपि तस्य स्यात् सतामेतदगर्हितम्

mitrabhāvena samprāptaṃ na tyajeyaṃ kathaṃcana |
doṣo yadyapi tasya syāt satāmetadagarhitam

सुग्रीवस्त्वथ तद्वाक्यमाभाष्य च विमृश्य च ।
ततः शुभतरं वाक्यमुवाच हरिपुङ्गवः

sugrīvastvatha tadvākyamābhāṣya ca vimṛśya ca |
tataḥ śubhataraṃ vākyamuvāca haripuṅgavaḥ

स दुष्टो वाप्यदुष्टो वा किमेष रजनीचरः ।
ईदृशं व्यसनं प्राप्तं भ्रातरं यः परित्यजेत्

sa duṣṭo vāpyaduṣṭo vā kimeṣa rajanīcaraḥ |
īdṛśaṃ vyasanaṃ prāptaṃ bhrātaraṃ yaḥ parityajet

को नाम स भवेत् तस्य यमेष न परित्यजेत् ।
वानराधिपतेर्वाक्यं श्रुत्वा सर्वानुदीक्ष्य तु

ko nāma sa bhavet tasya yameṣa na parityajet |
vānarādhipatervākyaṃ śrutvā sarvānudīkṣya tu

ईषदुत्स्मयमानस्तु लक्ष्मणं पुण्यलक्षणम् ।
इति होवाच काकुत्स्थो वाक्यं सत्यपराक्रमः

īṣadutsmayamānastu lakṣmaṇaṃ puṇyalakṣaṇam |
iti hovāca kākutstho vākyaṃ satyaparākramaḥ

अनधीत्य च शास्त्राणि वृद्धाननुपसेव्य च ।
न शक्यमीदृशं वक्तुं यदुवाच हरीश्वरः

anadhītya ca śāstrāṇi vṛddhānanupasevya ca |
na śakyamīdṛśaṃ vaktuṃ yaduvāca harīśvaraḥ

अस्ति सूक्ष्मतरं किंचिद् यथात्र प्रतिभाति मा ।
प्रत्यक्षं लौकिकं चापि वर्तते सर्वराजसु

asti sūkṣmataraṃ kiṃcid yathātra pratibhāti mā |
pratyakṣaṃ laukikaṃ cāpi vartate sarvarājasu

अमित्रास्तत्कुलीनाश्च प्रातिदेश्याश्च कीर्तिताः ।
व्यसनेषु प्रहर्तारस्तस्मादयमिहागतः

amitrāstatkulīnāśca prātideśyāśca kīrtitāḥ |
vyasaneṣu prahartārastasmādayamihāgataḥ

अपापास्तत्कुलीनाश्च मानयन्ति स्वकान् हितान् ।
एष प्रायो नरेन्द्राणां शङ्कनीयस्तु शोभनः

apāpāstatkulīnāśca mānayanti svakān hitān |
eṣa prāyo narendrāṇāṃ śaṅkanīyastu śobhanaḥ

यस्तु दोषस्त्वया प्रोक्तो ह्यादानेऽरिबलस्य च ।
तत्र ते कीर्तयिष्यामि यथाशास्त्रमिदं शृणु

yastu doṣastvayā prokto hyādāne'ribalasya ca |
tatra te kīrtayiṣyāmi yathāśāstramidaṃ śṛṇu

न वयं तत्कुलीनाश्च राज्यकाङ्क्षी च राक्षसः ।
पण्डिता हि भविष्यन्ति तस्माद् ग्राह्यो विभीषणः

na vayaṃ tatkulīnāśca rājyakāṅkṣī ca rākṣasaḥ |
paṇḍitā hi bhaviṣyanti tasmād grāhyo vibhīṣaṇaḥ

अव्यग्राश्च प्रहृष्टाश्च ते भविष्यन्ति संगताः ।
प्रणादश्च महानेषोऽन्योन्यस्य भयमागतम् ।
इति भेदं गमिष्यन्ति तस्माद् ग्राह्यो विभीषणः

avyagrāśca prahṛṣṭāśca te bhaviṣyanti saṃgatāḥ |
praṇādaśca mahāneṣo'nyonyasya bhayamāgatam |
iti bhedaṃ gamiṣyanti tasmād grāhyo vibhīṣaṇaḥ

न सर्वे भ्रातरस्तात भवन्ति भरतोपमाः ।
मद्विधा वा पितुः पुत्राः सुहृदो वा भवद्विधाः

na sarve bhrātarastāta bhavanti bharatopamāḥ |
madvidhā vā pituḥ putrāḥ suhṛdo vā bhavadvidhāḥ

एवमुक्तस्तु रामेण सुग्रीवः सहलक्ष्मणः ।
उत्थायेदं महाप्राज्ञः प्रणतो वाक्यमब्रवीत्

evamuktastu rāmeṇa sugrīvaḥ sahalakṣmaṇaḥ |
utthāyedaṃ mahāprājñaḥ praṇato vākyamabravīt

रावणेन प्रणिहितं तमवेहि निशाचरम् ।
तस्याहं निग्रहं मन्ये क्षमं क्षमवतां वर

rāvaṇena praṇihitaṃ tamavehi niśācaram |
tasyāhaṃ nigrahaṃ manye kṣamaṃ kṣamavatāṃ vara

राक्षसो जिह्मया बुद्ध्या संदिष्टोऽयमिहागतः ।
प्रहर्तुं त्वयि विश्वस्ते विश्वस्ते मयि वानघ

rākṣaso jihmayā buddhyā saṃdiṣṭo'yamihāgataḥ |
prahartuṃ tvayi viśvaste viśvaste mayi vānagha

लक्ष्मणे वा महाबाहो स वध्यः सचिवैः सह ।
रावणस्य नृशंसस्य भ्राता ह्येष विभीषणः

lakṣmaṇe vā mahābāho sa vadhyaḥ sacivaiḥ saha |
rāvaṇasya nṛśaṃsasya bhrātā hyeṣa vibhīṣaṇaḥ

एवमुक्त्वा रघुश्रेष्ठं सुग्रीवो वाहिनीपतिः ।
वाक्यज्ञो वाक्यकुशलं ततो मौनमुपागमत्

evamuktvā raghuśreṣṭhaṃ sugrīvo vāhinīpatiḥ |
vākyajño vākyakuśalaṃ tato maunamupāgamat

स सुग्रीवस्य तद् वाक्यं रामः श्रुत्वा विमृश्य च ।
ततः शुभतरं वाक्यमुवाच हरिपुङ्गवम्

sa sugrīvasya tad vākyaṃ rāmaḥ śrutvā vimṛśya ca |
tataḥ śubhataraṃ vākyamuvāca haripuṅgavam

स दुष्टो वाप्यदुष्टो वा किमेष रजनीचरः ।
सूक्ष्ममप्यहितं कर्तुं मम शक्तः कथंचन

sa duṣṭo vāpyaduṣṭo vā kimeṣa rajanīcaraḥ |
sūkṣmamapyahitaṃ kartuṃ mama śaktaḥ kathaṃcana

पिशाचान् दानवान् यक्षान् पृथिव्यां चैव राक्षसान् ।
अङ्गुल्यग्रेण तान् हन्यामिच्छन् हरिगणेश्वर

piśācān dānavān yakṣān pṛthivyāṃ caiva rākṣasān |
aṅgulyagreṇa tān hanyāmicchan harigaṇeśvara

श्रूयते हि कपोतेन शत्रुः शरणमागतः ।
अर्चितश्च यथान्यायं स्वैश्च मांसैर्निमन्त्रितः

śrūyate hi kapotena śatruḥ śaraṇamāgataḥ |
arcitaśca yathānyāyaṃ svaiśca māṃsairnimantritaḥ

स हि तं प्रतिजग्राह भार्याहर्तारमागतम् ।
कपोतो वानरश्रेष्ठ किं पुनर्मद्विधो जनः

sa hi taṃ pratijagrāha bhāryāhartāramāgatam |
kapoto vānaraśreṣṭha kiṃ punarmadvidho janaḥ

ऋषेः कण्वस्य पुत्रोण कण्डुना परमर्षिणा ।
शृणु गाथा पुरा गीता धर्मिष्ठा सत्यवादिना

ṛṣeḥ kaṇvasya putroṇa kaṇḍunā paramarṣiṇā |
śṛṇu gāthā purā gītā dharmiṣṭhā satyavādinā

बद्धाञ्जलिपुटं दीनं याचन्तं शरणागतम् ।
न हन्यादानृशंस्यार्थमपि शत्रुं परंतप

baddhāñjalipuṭaṃ dīnaṃ yācantaṃ śaraṇāgatam |
na hanyādānṛśaṃsyārthamapi śatruṃ paraṃtapa

आर्तो वा यदि वा दृप्तः परेषां शरणं गतः ।
अरिः प्राणान् परित्यज्य रक्षितव्यः कृतात्मना

ārto vā yadi vā dṛptaḥ pareṣāṃ śaraṇaṃ gataḥ |
ariḥ prāṇān parityajya rakṣitavyaḥ kṛtātmanā

स चेद् भयाद् वा मोहाद् वा कामाद् वापि न रक्षति ।
स्वया शक्त्या यथान्यायं तत् पापं लोकगर्हितम्

sa ced bhayād vā mohād vā kāmād vāpi na rakṣati |
svayā śaktyā yathānyāyaṃ tat pāpaṃ lokagarhitam

विनष्टः पश्यतस्तस्य रक्षिणः शरणं गतः ।
आनाय सुकृतं तस्य सर्वं गच्छेदरक्षितः

vinaṣṭaḥ paśyatastasya rakṣiṇaḥ śaraṇaṃ gataḥ |
ānāya sukṛtaṃ tasya sarvaṃ gacchedarakṣitaḥ

एवं दोषो महानत्र प्रपन्नानामरक्षणे ।
अस्वर्ग्यं चायशस्यं च बलवीर्यविनाशनम्

evaṃ doṣo mahānatra prapannānāmarakṣaṇe |
asvargyaṃ cāyaśasyaṃ ca balavīryavināśanam

करिष्यामि यथार्थं तु कण्डोर्वचनमुत्तमम् ।
धर्मिष्ठं च यशस्यं च स्वर्ग्यं स्यात् तु फलोदये

kariṣyāmi yathārthaṃ tu kaṇḍorvacanamuttamam |
dharmiṣṭhaṃ ca yaśasyaṃ ca svargyaṃ syāt tu phalodaye

सकृदेव प्रपन्नाय तवास्मीति च याचते ।
अभयं सर्वभूतेभ्यो ददाम्येतद् व्रतं मम

sakṛdeva prapannāya tavāsmīti ca yācate |
abhayaṃ sarvabhūtebhyo dadāmyetad vrataṃ mama

आनयैनं हरिश्रेष्ठ दत्तमस्याभयं मया ।
विभीषणो वा सुग्रीव यदि वा रावणः स्वयम्

ānayainaṃ hariśreṣṭha dattamasyābhayaṃ mayā |
vibhīṣaṇo vā sugrīva yadi vā rāvaṇaḥ svayam

रामस्य तु वचः श्रुत्वा सुग्रीवः प्लवगेश्वरः ।
प्रत्यभाषत काकुत्स्थं सौहार्देनाभिपूरितः

rāmasya tu vacaḥ śrutvā sugrīvaḥ plavageśvaraḥ |
pratyabhāṣata kākutsthaṃ sauhārdenābhipūritaḥ

किमत्र चित्रं धर्मज्ञ लोकनाथशिखामणे ।
यत् त्वमार्यं प्रभाषेथाः सत्त्ववान् सत्पथे स्थितः

kimatra citraṃ dharmajña lokanāthaśikhāmaṇe |
yat tvamāryaṃ prabhāṣethāḥ sattvavān satpathe sthitaḥ

मम चाप्यन्तरात्मायं शुद्धं वेत्ति विभीषणम् ।
अनुमानाच्च भावाच्च सर्वतः सुपरीक्षितः

mama cāpyantarātmāyaṃ śuddhaṃ vetti vibhīṣaṇam |
anumānācca bhāvācca sarvataḥ suparīkṣitaḥ

तस्मात् क्षिप्रं सहास्माभिस्तुल्यो भवतु राघव ।
विभीषणो महाप्राज्ञः सखित्वं चाभ्युपैतु नः

tasmāt kṣipraṃ sahāsmābhistulyo bhavatu rāghava |
vibhīṣaṇo mahāprājñaḥ sakhitvaṃ cābhyupaitu naḥ

ततस्तु सुग्रीववचो निशम्य त-
द्धरीश्वरेणाभिहितं नरेश्वरः ।
विभीषणेनाशु जगाम संगमं
पतत्त्रिराजेन यथा पुरंदरः

tatastu sugrīvavaco niśamya ta-
ddharīśvareṇābhihitaṃ nareśvaraḥ |
vibhīṣaṇenāśu jagāma saṃgamaṃ
patattrirājena yathā puraṃdaraḥ