सर्ग 19: विभीषण का लंकापति पद पर अभिषेक

राघवेणाभये दत्ते संनतो रावणानुजः ।
विभीषणो महाप्राज्ञो भूमिं समवलोकयत्

rāghaveṇābhaye datte saṃnato rāvaṇānujaḥ |
vibhīṣaṇo mahāprājño bhūmiṃ samavalokayat

खात् पपातावनिं हृष्टो भक्तैरनुचरैः सह ।
स तु रामस्य धर्मात्मा निपपात विभीषणः

khāt papātāvaniṃ hṛṣṭo bhaktairanucaraiḥ saha |
sa tu rāmasya dharmātmā nipapāta vibhīṣaṇaḥ

पादयोर्निपपाताथ चतुर्भिः सह राक्षसैः ।
अब्रवीच्च तदा वाक्यं रामं प्रति विभीषणः

pādayornipapātātha caturbhiḥ saha rākṣasaiḥ |
abravīcca tadā vākyaṃ rāmaṃ prati vibhīṣaṇaḥ

धर्मयुक्तं च युक्तं च साम्प्रतं सम्प्रहर्षणम् ।
अनुजो रावणस्याहं तेन चास्म्यवमानितः

dharmayuktaṃ ca yuktaṃ ca sāmprataṃ sampraharṣaṇam |
anujo rāvaṇasyāhaṃ tena cāsmyavamānitaḥ

भवन्तं सर्वभूतानां शरण्यं शरणं गतः ।
परित्यक्ता मया लङ्का मित्राणि च धनानि च

bhavantaṃ sarvabhūtānāṃ śaraṇyaṃ śaraṇaṃ gataḥ |
parityaktā mayā laṅkā mitrāṇi ca dhanāni ca

भवद्गतं हि मे राज्यं जीवितं च सुखानि च ।
तस्य तद् वचनं श्रुत्वा रामो वचनमब्रवीत्

bhavadgataṃ hi me rājyaṃ jīvitaṃ ca sukhāni ca |
tasya tad vacanaṃ śrutvā rāmo vacanamabravīt

वचसा सान्त्वयित्वैनं लोचनाभ्यां पिबन्निव ।
आख्याहि मम तत्त्वेन राक्षसानां बलाबलम्

vacasā sāntvayitvainaṃ locanābhyāṃ pibanniva |
ākhyāhi mama tattvena rākṣasānāṃ balābalam

एवमुक्तं तदा रक्षो रामेणाक्लिष्टकर्मणा ।
रावणस्य बलं सर्वमाख्यातुमुपचक्रमे

evamuktaṃ tadā rakṣo rāmeṇākliṣṭakarmaṇā |
rāvaṇasya balaṃ sarvamākhyātumupacakrame

अवध्यः सर्वभूतानां गन्धर्वोरगपक्षिणाम् ।
राजपुत्र दशग्रीवो वरदानात् स्वयम्भुवः

avadhyaḥ sarvabhūtānāṃ gandharvoragapakṣiṇām |
rājaputra daśagrīvo varadānāt svayambhuvaḥ

रावणानन्तरो भ्राता मम ज्येष्ठश्च वीर्यवान् ।
कुम्भकर्णो महातेजाः शक्रप्रतिबलो युधि

rāvaṇānantaro bhrātā mama jyeṣṭhaśca vīryavān |
kumbhakarṇo mahātejāḥ śakrapratibalo yudhi

राम सेनापतिस्तस्य प्रहस्तो यदि ते श्रुतः ।
कैलासे येन समरे मणिभद्रः पराजितः

rāma senāpatistasya prahasto yadi te śrutaḥ |
kailāse yena samare maṇibhadraḥ parājitaḥ

बद्धगोधाङ्गुलित्राणस्त्ववध्यकवचो युधि ।
धनुरादाय यस्तिष्ठन्नदृश्यो भवतीन्द्रजित्

baddhagodhāṅgulitrāṇastvavadhyakavaco yudhi |
dhanurādāya yastiṣṭhannadṛśyo bhavatīndrajit

संग्रामे सुमहद्व्यूहे तर्पयित्वा हुताशनम् ।
अन्तर्धानगतः श्रीमानिन्द्रजिद्धन्ति राघव

saṃgrāme sumahadvyūhe tarpayitvā hutāśanam |
antardhānagataḥ śrīmānindrajiddhanti rāghava

महोदरमहापार्श्वौ राक्षसश्चाप्यकम्पनः ।
अनीकपास्तु तस्यैते लोकपालसमा युधि

mahodaramahāpārśvau rākṣasaścāpyakampanaḥ |
anīkapāstu tasyaite lokapālasamā yudhi

दशकोटिसहस्राणि रक्षसां कामरूपिणाम् ।
मांसशोणितभक्ष्याणां लङ्कापुरनिवासिनाम्

daśakoṭisahasrāṇi rakṣasāṃ kāmarūpiṇām |
māṃsaśoṇitabhakṣyāṇāṃ laṅkāpuranivāsinām

स तैस्तु सहितो राजा लोकपालानयोधयत् ।
सह देवैस्तु ते भग्ना रावणेन दुरात्मना

sa taistu sahito rājā lokapālānayodhayat |
saha devaistu te bhagnā rāvaṇena durātmanā

विभीषणस्य तु वचस्तच्छ्रुत्वा रघुसत्तमः ।
अन्वीक्ष्य मनसा सर्वमिदं वचनमब्रवीत्

vibhīṣaṇasya tu vacastacchrutvā raghusattamaḥ |
anvīkṣya manasā sarvamidaṃ vacanamabravīt

यानि कर्मापदानानि रावणस्य विभीषण ।
आख्यातानि च तत्त्वेन ह्यवगच्छामि तान्यहम्

yāni karmāpadānāni rāvaṇasya vibhīṣaṇa |
ākhyātāni ca tattvena hyavagacchāmi tānyaham

अहं हत्वा दशग्रीवं सप्रहस्तं सहात्मजम् ।
राजानं त्वां करिष्यामि सत्यमेतच्छृणोतु मे

ahaṃ hatvā daśagrīvaṃ saprahastaṃ sahātmajam |
rājānaṃ tvāṃ kariṣyāmi satyametacchṛṇotu me

रसातलं वा प्रविशेत् पातालं वापि रावणः ।
पितामहसकाशं वा न मे जीवन् विमोक्ष्यते

rasātalaṃ vā praviśet pātālaṃ vāpi rāvaṇaḥ |
pitāmahasakāśaṃ vā na me jīvan vimokṣyate

अहत्वा रावणं संख्ये सपुत्रजनबान्धवम् ।
अयोध्यां न प्रवेक्ष्यामि त्रिभिस्तैर्भ्रातृभिः शपे

ahatvā rāvaṇaṃ saṃkhye saputrajanabāndhavam |
ayodhyāṃ na pravekṣyāmi tribhistairbhrātṛbhiḥ śape

श्रुत्वा तु वचनं तस्य रामस्याक्लिष्टकर्मणः ।
शिरसाऽऽवन्द्य धर्मात्मा वक्तुमेवं प्रचक्रमे

śrutvā tu vacanaṃ tasya rāmasyākliṣṭakarmaṇaḥ |
śirasā''vandya dharmātmā vaktumevaṃ pracakrame

राक्षसानां वधे साह्यं लङ्कायाश्च प्रधर्षणे ।
करिष्यामि यथाप्राणं प्रवेक्ष्यामि च वाहिनीम्

rākṣasānāṃ vadhe sāhyaṃ laṅkāyāśca pradharṣaṇe |
kariṣyāmi yathāprāṇaṃ pravekṣyāmi ca vāhinīm

इति ब्रुवाणं रामस्तु परिष्वज्य विभीषणम् ।
अब्रवील्लक्ष्मणं प्रीतः समुद्राज्जलमानय

iti bruvāṇaṃ rāmastu pariṣvajya vibhīṣaṇam |
abravīllakṣmaṇaṃ prītaḥ samudrājjalamānaya

तेन चेमं महाप्राज्ञमभिषिञ्च विभीषणम् ।
राजानं रक्षसां क्षिप्रं प्रसन्ने मयि मानद

tena cemaṃ mahāprājñamabhiṣiñca vibhīṣaṇam |
rājānaṃ rakṣasāṃ kṣipraṃ prasanne mayi mānada

एवमुक्तस्तु सौमित्रिरभ्यषिञ्चद् विभीषणम् ।
मध्ये वानरमुख्यानां राजानं राजशासनात्

evamuktastu saumitrirabhyaṣiñcad vibhīṣaṇam |
madhye vānaramukhyānāṃ rājānaṃ rājaśāsanāt

तं प्रसादं तु रामस्य दृष्ट्वा सद्यः प्लवङ्गमाः ।
प्रचुक्रुशुर्महात्मानं साधुसाध्विति चाब्रुवन्

taṃ prasādaṃ tu rāmasya dṛṣṭvā sadyaḥ plavaṅgamāḥ |
pracukruśurmahātmānaṃ sādhusādhviti cābruvan

अब्रवीच्च हनूमांश्च सुग्रीवश्च विभीषणम् ।
कथं सागरमक्षोभ्यं तराम वरुणालयम् ।
सैन्यैः परिवृताः सर्वे वानराणां महौजसाम्

abravīcca hanūmāṃśca sugrīvaśca vibhīṣaṇam |
kathaṃ sāgaramakṣobhyaṃ tarāma varuṇālayam |
sainyaiḥ parivṛtāḥ sarve vānarāṇāṃ mahaujasām

उपायैरभिगच्छाम यथा नदनदीपतिम् ।
तराम तरसा सर्वे ससैन्या वरुणालयम्

upāyairabhigacchāma yathā nadanadīpatim |
tarāma tarasā sarve sasainyā varuṇālayam

एवमुक्तस्तु धर्मात्मा प्रत्युवाच विभीषणः ।
समुद्रं राघवो राजा शरणं गन्तुमर्हति

evamuktastu dharmātmā pratyuvāca vibhīṣaṇaḥ |
samudraṃ rāghavo rājā śaraṇaṃ gantumarhati

खानितः सगरेणायमप्रमेयो महोदधिः ।
कर्तुमर्हति रामस्य ज्ञातेः कार्यं महोदधिः

khānitaḥ sagareṇāyamaprameyo mahodadhiḥ |
kartumarhati rāmasya jñāteḥ kāryaṃ mahodadhiḥ

एवं विभीषणेनोक्तो राक्षसेन विपश्चिता ।
आजगामाथ सुग्रीवो यत्र रामः सलक्ष्मणः

evaṃ vibhīṣaṇenokto rākṣasena vipaścitā |
ājagāmātha sugrīvo yatra rāmaḥ salakṣmaṇaḥ

ततश्चाख्यातुमारेभे विभीषणवचः शुभम् ।
सुग्रीवो विपुलग्रीवः सागरस्योपवेशनम्

tataścākhyātumārebhe vibhīṣaṇavacaḥ śubham |
sugrīvo vipulagrīvaḥ sāgarasyopaveśanam

प्रकृत्या धर्मशीलस्य रामस्यास्याप्यरोचत ।
सलक्ष्मणं महातेजाः सुग्रीवं च हरीश्वरम्

prakṛtyā dharmaśīlasya rāmasyāsyāpyarocata |
salakṣmaṇaṃ mahātejāḥ sugrīvaṃ ca harīśvaram

सत्क्रियार्थं क्रियादक्षं स्मितपूर्वमभाषत ।
विभीषणस्य मन्त्रोऽयं मम लक्ष्मण रोचते

satkriyārthaṃ kriyādakṣaṃ smitapūrvamabhāṣata |
vibhīṣaṇasya mantro'yaṃ mama lakṣmaṇa rocate

सुग्रीवः पण्डितो नित्यं भवान् मन्त्रविचक्षणः ।
उभाभ्यां सम्प्रधार्यार्थं रोचते यत् तदुच्यताम्

sugrīvaḥ paṇḍito nityaṃ bhavān mantravicakṣaṇaḥ |
ubhābhyāṃ sampradhāryārthaṃ rocate yat taducyatām

एवमुक्तौ ततो वीरावुभौ सुग्रीवलक्ष्मणौ ।
समुदाचारसंयुक्तमिदं वचनमूचतुः

evamuktau tato vīrāvubhau sugrīvalakṣmaṇau |
samudācārasaṃyuktamidaṃ vacanamūcatuḥ

किमर्थं नौ नरव्याघ्र न रोचिष्यति राघव ।
विभीषणेन यत् तूक्तमस्मिन् काले सुखावहम्

kimarthaṃ nau naravyāghra na rociṣyati rāghava |
vibhīṣaṇena yat tūktamasmin kāle sukhāvaham

अबद्ध्वा सागरे सेतुं घोरेऽस्मिन् वरुणालये ।
लङ्का नासादितुं शक्या सेन्द्रैरपि सुरासुरैः

abaddhvā sāgare setuṃ ghore'smin varuṇālaye |
laṅkā nāsādituṃ śakyā sendrairapi surāsuraiḥ

विभीषणस्य शूरस्य यथार्थं क्रियतां वचः ।
अलं कालात्ययं कृत्वा सागरोऽयं नियुज्यताम् ।
यथा सैन्येन गच्छाम पुरीं रावणपालिताम्

vibhīṣaṇasya śūrasya yathārthaṃ kriyatāṃ vacaḥ |
alaṃ kālātyayaṃ kṛtvā sāgaro'yaṃ niyujyatām |
yathā sainyena gacchāma purīṃ rāvaṇapālitām

एवमुक्तः कुशास्तीर्णे तीरे नदनदीपतेः ।
संविवेश तदा रामो वेद्यामिव हुताशनः

evamuktaḥ kuśāstīrṇe tīre nadanadīpateḥ |
saṃviveśa tadā rāmo vedyāmiva hutāśanaḥ